15-bob. Sezgi a’zolari: ko‘z, quloq, ta’m, hid bilish
Muallif: AIVITA
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
103Shoshilinch holat
Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.
Sezgi a’zolari — tashqi muhit va tananing fazodagi holati haqida axborot oluvchi ixtisoslashgan tuzilmalar. Bu a’zolarning tuzilishini esteziologiya (aesthesiologia) — anatomiya bo‘limi o‘rganadi. Har qanday sezgi a’zosi uchta funksional bo‘g‘inni o‘z ichiga oladi: periferik — ta’sirlanishni qabul qiluvchi retseptor apparat; o‘tkazuvchi — signalni uzatuvchi nervlar va osti markazlar; markaziy — sezgi shakllanadigan po‘stloq bo‘lim. Ko‘ruv, eshituv, ta’m va hid bilish analizatorlarining markaziy bo‘limlari 12 va 13-boblarda tasvirlangan (12 va 13-boblarga qarang).
1. Ko‘ruv a’zosi
Ko‘ruv a’zosi (organum visus) — odamning eng murakkab sezgi a’zosi. U ko‘z olmasidan (bulbus oculi) va yordamchi apparatdan iborat.
Ko‘z olmasining yordamchi apparati
Ko‘z kosasi (orbita) — bosh suyagidagi juft suyak chuqurligi; unda ko‘z olmasi yog' tanasi bilan o‘ralgan holda joylashadi. Ko‘z kosasi devorlari bir necha bosh suyagi suyaklaridan tashkil topgan (2-bobga qarang).
Qovoqlar (palpebrae) — ko‘z olmasini olddan himoya qiluvchi harakatchan teri burmalari. Tashqaridan teri, ichidan kon’yunktiva (conjunctiva) — shilliq parda — bilan qoplangan; bu parda skleraning old yuzasiga ham davom etadi. Har bir qovoq qalinligida tog‘ay — tarsal plastinka (tarsus) joylashadi. Kiprik qirrasi bo‘ylab tarsal bezlar (glandulae tarsales) yog‘simon sirni ajratadi va ko‘z yoshi plyonkasining bug‘lanishini oldini oladi.
Ko‘z yoshi apparati (apparatus lacrimalis) ko‘z yoshi bezini (glandula lacrimalis) va ko‘z yoshi o‘tkazuv yo‘llarini o‘z ichiga oladi. Ko‘z yoshi bezi ko‘z kosasining yuqori-lateral qismida joylashgan bo‘lib, ko‘z yoshini ajratadi — u shox pardani namlaydi va tozalaydi. Ko‘z yoshi kanalichalari (canaliculi lacrimales) orqali yosh ko‘z yoshi qopiga (saccus lacrimalis), u yerdan ko‘z yoshi-burun kanali (ductus nasolacrimalis) orqali burun bo‘shlig‘iga o‘tadi. Yig‘laganda burunning «bitishi» shu bilan bog‘liq.
Ko‘z olmasi muskullari (musculi bulbi). Olti mushak ikkala ko‘zning muvofiqlashtirilgan harakatini ta’minlaydi: to‘rtta to‘g‘ri mushak — yuqori, pastki, medial va lateral (musculi recti), ikkita qiyshiq mushak — yuqori va pastki (musculi obliqui). To‘g‘ri mushaklari ko‘ruv kanalining atrofidagi umumiy paydan boshlanib (anulus tendineus communis), skleraga birikadi. Mushaklarni ko‘z harakatlantiruvchi (III juft), blok (IV juft) va abdutsent (VI juft) nervlar innervatsiya qiladi (13-bobga qarang).
Ko‘z olmasi (bulbus oculi)
Ko‘z olmasi deyarli sharsimon shaklga ega (o‘rtacha diametri taxminan 24 mm) va uchta qobiq hamda optik muhitlardan iborat.
Ko‘z olmasi qobiqlari
Tashqi tolali qobiq (tunica fibrosa bulbi) ikki qismdan iborat.
- Shox parda (cornea) — tashqi qobiqning old 1/6 qismini egallagan shaffof qavariq plastinka. Qon tomirlariga ega emas; kislorodni ko‘z yoshi suyuqligi va kamera suyuqligidan oladi. Shox parda — ko‘zning eng kuchli sindiruvchi muhiti (taxminan 40 dioptri).
- Skler (sclera) — qobiqning orqa 5/6 qismini egallagan, ko‘z mushaklari birikadigon oq rangli shaffof bo‘lmagan qism; ichki tuzilmalarni himoya qiladi.
O‘rta tomir qobiqi (tunica vasculosa bulbi) uch qismni o‘z ichiga oladi.
- Xorioidea (choroidea) — skleraning ichki yuzasining katta qismini qoplab, to‘r pardani oziqlantiradigan qon tomir to‘riga ega.
- Kirpikli tana (corpus ciliare) tomir qobig‘idan oldinda joylashadi va ikki vazifani bajaradi: uning kirpikli muskuli (musculus ciliaris) gavharning qavariqligini o‘zgartiradi (akomodatsiya), kirpikli o‘simtalar esa ko‘z kameralarining suvsimon suyuqligini ishlab chiqaradi.
- Rang‘dor parda — iros (iris) — gavhar oldida ko‘rinadigan rangli qism. Markazida qorachiq (pupilla) — yorug‘lik o‘tuvchi teshik. Ikki silliq mushak uning o‘lchamini boshqaradi: qorachiq sfinkteri (sphincter pupillae) toraytiradi (parasimpatik innervatsiya), qorachiq dilatatoru (dilatator pupillae) kengaytiradi (simpatik innervatsiya). Iros rangini uning stromasidagi melanin miqdori belgilaydi.
Ichki qobiq — to‘r parda (retina) quyida alohida ko‘rib chiqiladi.
Ko‘z olmasi optik muhitlari
Yorug‘lik to‘r pardaga yetguncha bir nechta shaffof muhitlar orqali sindiriladi va fokuslanadi.
- Shox parda (eng kuchli sindiruvchi yuza).
- Suvsimon suyuqlik (humor aquosus) — old kamera (camera anterior bulbi, shox parda va iros orasida) va orqa kamerani (camera posterior bulbi, iros va gavhar orasida) to‘ldiradi. U kirpikli o‘simtalar tomonidan ishlab chiqariladi, qorachiq orqali orqa kameradan old kameraga o‘tadi va iros-shox parda burchagi (angulus iridocornealis) orqali qon tomirlariga so‘riladi. Bu oqimning buzilishi ko‘z ichki bosimining ko‘tarilishiga — glaukoma (glaucoma) ga olib keladi.
- Gavhar (lens) — qorachiq orqasida joylashgan shaffof ikki qavariq tana. Uni kirpikli kamar (zonula ciliaris) ushlab turadi. Kirpikli mushak bo‘shashganda boylamlar taranglashadi — gavhar yassilanadi (uzoqdagi narsalarni ko‘rish); mushak qisqarganda boylamlar bo‘shashadi, gavhar qavariqroq bo‘ladi (yaqindagi narsalarni ko‘rish). Bu akomodatsiya mexanizmi. Yoshga bog‘liq gavhar elastikligining kamayishi presbyopiya (qariyalikda yaqinni ko‘rmaslik) ni keltirib chiqaradi. Gavharning loylanishi katarakt (cataracta) deyiladi.
- Shishasimon tana (corpus vitreum) — ko‘z olmasining ichki hajmining katta qismini (gavhar orqasida) to‘ldiruvchi shaffof gel. U ko‘z olmasining shaklini saqlaydi va to‘r pardani tomir qobig‘iga qadab turadi.
To‘r parda (retina)
To‘r parda — ko‘z olmasining ichki sezgir qobiqi — ko‘z olmasining orqa 2/3 qismini qopladi. U yorug‘lik retseptorlarini o‘z ichiga olib, ko‘ruv yo‘lining boshlanmasini tashkil etadi.
To‘r pardada ikki asosiy turdagi yorug‘lik retseptorlari farqlanadi.
- Tayoqchalar (bacilla) — alachakaruv va periferik ko‘ruv retseptorlari. Ular rodopsin pigmentini o‘z ichiga oladi, yorug‘likka juda sezgir, lekin ranglarni farqlamaydi. Odamning to‘r pardasida ularning o‘rtacha soni 110–120 million atrofida; ular asosan to‘r pardaning periferiyasida joylashgan.
- Kolbachalar (coni) — kunduzgi va rang ko‘ruv retseptorlari. Ular qizil, yashil va ko‘k spektr sohalariga sezgir uch turdagi pigmentlarni o‘z ichiga oladi. O‘rtacha 6–7 million bo‘lib, aksariyati markaziy chuqurchada (fovea centralis) — eng o‘tkir ko‘ruv joyida — to‘planadi. Uning atrofida sariq dog' (macula lutea) ajratiladi.
To‘r parda neyronlari ketma-ket bog‘lanadi: retseptorlar → bipolar neyronlar → ganglion hujayralari; ularning aksonlari ko‘ruv nervini (nervus opticus) hosil qiladi. Ko‘ruv nervining ko‘z olmasidan chiqish joyi retseptorlardan mahrum — bu ko‘r dog' (discus nervi optici). Odatda biz uni sezmaymiz: ko‘ruv tizimi ikki ko‘z maydonlarining o‘zaro qoplanishi hisobiga uni «to‘ldiradi».
Ko‘ruv nervi ko‘z kosasidan ko‘ruv kanali (canalis opticus) orqali chiqadi va ko‘ruv chiazmasini (chiasma opticum) hosil qiladi: bu yerda to‘r pardaning burun yarmlaridan kelgan tolalar kesishadi. Signalning keyingi yo‘li — ko‘ruv trakti, osti markazlar va ko‘ruv po‘stlog‘i — 12-bobda tasvirlangan.
2. Eshituv va muvozanat a’zosi
Eshituv va muvozanat a’zosi (organum vestibulocochleae) uch bo‘limni o‘z ichiga oladi: tashqi quloq (auris externa), o‘rta quloq (auris media) va ichki quloq (auris interna). Dastlabki ikkitasi tovush to‘lqinlarini retseptorlarga o‘tkazadi; ichki quloqda ham eshituv, ham muvozanat retseptor apparatlari joylashgan.
Tashqi quloq (auris externa)
Quloq suprasi (auricula) elastik tog‘aydan tuzilgan bo‘lib, teri bilan qoplangan. Uning relefi: zaviyat (helix), zid-zaviyat (antihelix), qo‘ziqorin (tragus), zid-qo‘ziqorin (antitragus) va quloq yumshoqligi (lobulus auriculae) — oxirgisida tog‘ay yo‘q. Quloq suprasi tovush to‘lqinlarini yig‘ib tashqi quloq yo‘liga yo‘naltiradi.
Tashqi quloq yo‘li (meatus acusticus externus) — o‘rtacha uzunligi taxminan 2,5–3 sm bo‘lgan kanal. Uning tashqi uchdan bir qismi tog‘ay, ichki ikki uchdan bir qismi suyak asosiga ega. Tashqi yo‘l terisi serumin bezlarini (glandulae ceruminosae) o‘z ichiga oladi — ular quloq momini hosil qiladi. Kanal nog‘ora pardasida (membrana tympani) tugaydi — u tashqi va o‘rta quloqni ajratadigan ingichka yarim shaffof membrana. Bolg‘achaning dastagini uning ichki yuzasiga birikishi nog‘ora pardasiga konussimon ko‘rinish beradi.
O‘rta quloq (auris media)
O‘rta quloq — chakka suyagining piramidasi (pars petrosa) ichidagi havo bo‘shliqlari tizimi.
Nog‘ora bo‘shlig‘i (cavitas tympani) — hajmi taxminan 1–2 sm³ bo‘lgan kichik fazo. Unda uchta eshituv suyakchasi, mushaklari va nerv tuzilmalari joylashgan. Medial devoringning ichki quloqdan ajralgan joylari: oval darcha (fenestra vestibuli) — uzangi asosi bilan yopilgan — va dumaloq darcha (fenestra cochleae) — ikkilamchi nog‘ora pardasi bilan yopilgan.
Eshituv suyakchalari (ossicula auditus) — odam tanasining uchta eng kichik suyagi:
| Suyakcha | Lotin nomi | Joylashuvi |
|---|---|---|
| Bolg‘acha | malleus | dastagini nog‘ora pardasiga birikkan |
| Sandiq (sandiq suyak) | incus | bolg‘achani uzangiga bog‘laydi |
| Uzangi | stapes | asosi oval darchani qoplaydi |
Bu zanjir nog‘ora pardasining mexanik tebranishlarini ichki quloq suyuqligiga o‘tkazadi va bir vaqtda bosimni kuchaytiradi: nog‘ora pardasining yuzasi oval darchaning yuzasidan ancha katta — bu havo muhitidan suyuq muhitga akustik energiyaning samarali o‘tishini ta’minlaydi.
Eshituv nayi (tuba auditiva) nog‘ora bo‘shlig‘ini hiqildoq-burun bo‘shlig‘iga tutashtiradi. Vazifasi — nog‘ora pardasining ikki tomonidagi havo bosimini tenglashtirishdir. Nay odatda yopiq turadi, lekin yutqunish va eshnashda ochiladi — shu sababli bosim o‘zgarganda quloq «bitadi». Terminologia Anatomica’da tuba auditiva nomi qabul qilingan; klinikada «Yevstaxiy nayi» eponimi ham ishlatiladi.
Sarg‘ish qavatlar (cellulae mastoideae) — nog‘ora bo‘shlig‘iga ulangan, so‘ngich o‘simtaning havo to‘ldirilgan katakchalari. Otitda yallig‘lanish ularga tarqalishi mumkin (mastoidit).
Ichki quloq (auris interna)
Ichki quloq chakka suyagining piramidasi chuqurligida joylashgan bo‘lib, ikki labirintni o‘z ichiga oladi: suyak labirinti (labyrinthus osseus) va uning ichida joylashgan pardali labirint (labyrinthus membranaceus). Ular orasida perilimfa (perilympha); pardali labirint endolimfa (endolympha) bilan to‘ldirilgan.
Suyak labirinti uch qismdan iborat.
Dahliz (vestibulum) — labirintning markaziy qismi, kokleksa va yarim doira kanallariga ulashadi. Unda muvozanat pardali labirintining asosiy qismi joylashgan.
Koklea (cochlea) — markaziy ustunchasi (modiolus) atrofida taxminan 2,5 marta o‘rmalagan spiral kanal. Koklea ichida suyak kanali ikki membrana — dahliz membranasi (membrana vestibularis) va bazillar membrana (membrana basilaris) — bilan uch yo‘lakka bo‘linadi:
- Dahliz narvoni (scala vestibuli) — oval darchadan boshlanadi.
- Koklear kanal (ductus cochlearis) — o‘rta yo‘lak, endolimfa bilan to‘lgan.
- Nog‘ora narvoni (scala tympani) — dumaloq darchada tugaydi.
Bazillar membrana ustida spiral organ (organum spirale, ilgari Korti organi deb atalgan) — eshituvning retseptor apparati joylashgan. Spiral organining tukli hujayralari bazillar membrananing tebranishlariga javob beradi. Membrana bo‘ylab uning qattiqlik xususiyatining o‘zgarishi tufayli yuqori chastotalar kokleasining asosida, pastki chastotalar esa uchida maksimal tebranish hosil qiladi. Bu tarzda koklea tovushni chastotalari bo‘yicha ajratadi (tonotopiya).
Yarim doira kanallar (canales semicirculares ossea) — uchta o‘zaro perpendikulyar tekislikda joylashgan kamonsimon kanallar: oldingi (yuqori), orqa va lateral. Har bir kanal ampulasida (ampulla) tukli hujayrali amputar tojlar (cristae ampullares) bor.
Pardali labirint (muvozanat a’zosi). Dahlizda ikkita kichik pardali qop bor: matraka (utriculus) va qopcha (sacculus). Ularning devorlarida dog‘lar (maculae) — tukli hujayralar to‘planmasi joylashgan; ular karbonat kaltsiy kristallari — otolitlar (otolithi) — bilan qoplangan jelesimon membrana bilan qoplangan. Matraka asosan gorizontal tekislikda joylashib, gorizontal chiziqli tezlanishni; qopcha esa vertikal tezlanishni idrok etadi. Birgalikda ular boshning tortishish kuchiga nisbatan holatini aniqlab beradi.
Yarim doira kanallar ichidagi pardali yarim doira kanallar (ductus semicirculares) amputar tojlarda jelesimon kupulani (cupula) o‘z ichiga oladi — u bosh burchak tezlanishida og‘adi. Kanallar uchta perpendikulyar tekislikda joylashganligi har qanday yo‘nalishdagi aylanma harakatlarni idrok etish imkonini beradi.
Eshituv retseptorlaridan signallar koklear qism (pars cochlearis), muvozanat signallari esa vestibulyar qism (pars vestibularis) orqali vestibulokoklear nervga (nervus vestibulocochlearis, VIII juft kranial nerv) va miya poyasiga o‘tadi. Keyingi yo‘llar 12 va 13-boblarda tasvirlangan.
3. Ta’m bilish a’zosi
Ta’m bilish a’zosi (organum gustus) so‘lakda erigan kimyoviy moddalarni qabul qiladi. Uning retseptorlari — ta’m kurtaglari (calyculi gustatorii) — asosan til so‘rg‘ichlarida, shuningdek yumshoq tanglay va halqum orqa devorida joylashgan.
Til va uning so‘rg‘ichlari
Til (lingua) oziq-ovqat hazm qilish tizimining bir qismi sifatida 5-bobda ko‘rib chiqiladi. Bu yerda faqat uning ta’m bilishdagi roli tasvirlanadi.
Til orqasining shilliq pardasi to‘rt xil so‘rg‘ichlarga (papillae linguales) ega.
- Ipsimon so‘rg‘ichlar (papillae filiformes) — eng ko‘p; mexanik vazifani bajaradi, ta’m kurtaglari yo‘q.
- Qo‘ziqorin so‘rg‘ichlar (papillae fungiformes) — butun orqa bo‘ylab tarqalgan, ta’m kurtaglarini o‘z ichiga oladi.
- Barg so‘rg‘ichlar (papillae foliatae) — tilning yon yuzasidagi burmalari; bolalarda ko‘proq ifodalangan.
- Ariqlangan (vallat) so‘rg‘ichlar (papillae vallatae) — 7–12 ta yirik so‘rg‘ich; til tanasi va ildizini ajratuvchi chegara egatchasi (sulcus terminalis) bo‘ylab V-shaklda joylashgan; eng ko‘p ta’m kurtaglarini o‘z ichiga oladi.
Ta’m kurtagi (calyculus gustatorius)
Ta’m kurtagi — so‘rg‘ich epiteliyiga joylashgan o‘tsimon tuzilma. U ta’m retseptor hujayralarini, tayanch hujayralarni va bazal hujayralarni (kashshof) o‘z ichiga oladi. Har bir retseptor hujayrasining cho‘qqisida ta’m tukchalar (pili gustatorii) bor — ular ta’m teshigi orqali og‘iz bo‘shlig‘iga chiqib turadi. Modda molekulalari tukchalar retseptorlari bilan bog‘lanib neyronni qo‘zg‘atadi.
Besh asosiy ta’m sifati ajratiladi: shirin (dulce), sho‘r (salsum), nordon (acidum), achchiq (amarum) va umami — glutamat bilan bog‘liq «go‘shtli» to‘yimli sezgi. Tilda qat’iy «ta’m zonalari» yo‘q: ta’m kurtaglarining ko‘pi bir nechta sifatga javob beradi, garchi ularning sezgirlik darajasi har xil bo‘lsa-da.
Innervatsiya
Ta’m sezgirligining nerv ta’minoti til sohasiga qarab uch nervga bo‘linadi.
- Tilning old ikki uchdan biridan ta’m signallari nog‘ora ipi (chorda tympani) — yuz nervi (VII juft) shoxiga — uzatiladi; bu shox o‘rta quloq orqali o‘tadi.
- Tilning orqa uchdan biridan — til-halqum nervi (nervus glossopharyngeus, IX juft) orqali.
- Epiglottis va halqumdan — adashgan nerv (nervus vagus, X juft) orqali.
Barcha uchta nervning tolalari uzunchoq miyadagi yakka yo‘l yadrosida (nucleus tractus solitarii) birlashadi; u yerdan signallar talamusa va ta’m po‘stlog‘iga (markaziy post-markaziy pushtaning pastki qismida, orolcha) ko‘tariladi.
4. Hid bilish a’zosi
Hid bilish a’zosi (organum olfactus) burun bo‘shlig‘ining yuqori qismida joylashgan. Uning retseptor sohasi — hid bilish sohasi (regio olfactoria) — yuqori burun chig‘anoqining (concha nasalis superior), burun to‘sig‘ining yuqori qismi va burun bo‘shlig‘i tomining kichik bir qismining shilliq pardasini egallaydi.
Hid bilish epiteli (epithelium olfactorium)
Hid bilish epiteli burunning odatiy nafas epiteli’dan farq qiladi va uch turdagi hujayralarni o‘z ichiga oladi.
- Hid bilish (retseptor) hujayralari (cellulae olfactoriae) — bipolar neyronlar. Ularning dendritlari sirtida hid bilish kiprikchalar (cilia olfactoria) bor — ular hid bilish bezlari (glandulae olfactoriae, Baumen bezlari) ajratadigan balg‘am qatlamiga botib turadi. Hid beruvchi modda molekulalari balg‘amda erib, kipriklar retseptorlari bilan bog‘lanib neyronni qo‘zg‘atadi.
- Tayanch hujayralar (cellulae sustentaculares) — tayanch va metabolik vazifani bajaradi.
- Bazal hujayralar (cellulae basales) — retseptor neyronlarini yangilab turadigan ildiz hujayralar (bu katta yoshdagi odam nerv tizimi uchun kamdan-kam hol).
Hid bilish yo‘li
Hid bilish hujayralarining aksonlari ingichka tutamlarga — hid bilish iplariga (fila olfactoria) — to‘planadi, har tomondan taxminan 15–20 ta. Ular g‘alvirsimon suyakning g‘alvirsimon plastinkasi (lamina cribrosa) teshiklari orqali o‘tib, peshona bo‘lagining pastki yuzasidagi hid bilish so‘rg‘ichida (bulbus olfactorius) tugaydi.
So‘rg‘ichdan signal hid bilish yo‘li (tractus olfactorius) orqali hid bilishning birlamchi po‘stloq markazlariga — piriformal po‘stloq va limbik tizimning bog‘liq tuzilmalariga — o‘tadi. Boshqa barcha sezgi a’zolaridan farqli o‘laroq, hid bilish ma’lumotlari talamussiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri po‘stloqqa yetadi (12-bobga qarang). Bu hidning xotira va his-tuyg‘ular bilan yaqin aloqasini tushuntiradi.
Evolyutsion jihatdan hid bilish — sezgilarning eng «qadimiysi»: odamda u ko‘pgina sut emizuvchilarga nisbatan kamroq rivojlangan, lekin xavfsizlik (tutun hidi, buzilgan oziq-ovqat) va hayot sifati uchun hamon muhim.
Klinik ahamiyati
Glaukoma va katarakt. Suvsimon suyuqlik oqimining buzilishi ko‘z ichki bosimining ko‘tarilishiga olib keladi — glaukoma (glaucoma) yuzaga keladi; davolama ss a ko‘ruv nervi atrofiyasi va qaytmas ko‘rlikka olib keladi. Suvsimon suyuqlikning aylanish yo‘lini bilish (kirpikli o‘simtalar → orqa kamera → qorachiq → old kamera → iros-shox parda burchagi) ochiq va yopiq burchakli glaukoma mexanizmlarini tushunish uchun zarur. Gavharning loylanishi — katarakt (cataracta) — jarrohlik yo‘li bilan, ya’ni loy’langan gavhalni sun’iy intraokulyar linzaga almashtirish orqali davolanadi.
Ko‘z muskullari va ko‘z qiyshiqligi. Ko‘z muskullari va ularning innervatsiyasini bilish ko‘z harakatining cheklanishi va diplopiya (ikkilanib ko‘rish) xarakteriga qarab qaysi nerv (III, IV yoki VI juft) zararlanganini aniqlash imkonini beradi. Masalan, abdutsent nervi (VI juft) falaji ko‘zning tashqariga qaray olmasligiga olib keladi.
Quloq kasalliklari. O‘tkir o‘rta otit (otitis media) — nog‘ora bo‘shlig‘ining yallig‘lanishi — ko‘pincha eshituv nayi orqali hiqildoq-burun bo‘shlig‘idan infeksiyaning tarqalishi natijasida yuzaga keladi. Asoratlar — mastoidit (sarg‘ish qavatlarning yallig‘lanishi) va meningit (qattiq miya pardaga yaqinligi sababli). Eshituv spiral organining tukli hujayralari surunkali shikastlanishi (shovqin, yosh, ototoksik dori-darmonlar) neyrosensor karlikning (hypoacusis neurosensorialis) eng ko‘p uchraydigan sababi hisoblanadi.
Vestibulyar buzilishlar. Vestibulyar apparatning shikastlanishi bosh aylanishi, nistag mus va muvozanat buzilishi bilan namoyon bo‘ladi. Markaziy sabablari (insult, o‘sma) bilan differentsial tashxis o‘ta muhim, chunki bu hollar boshqacha davolashni talab qiladi.
Ta’m va hid bilish buzilishlari. Anosmiya (anosmia) — hid bilish yo‘qolishi — virus infeksiyasining (jumladan COVID-19) belgisi, burun poliplari, bosh asosi sinishi (g‘alvirsimon plastinka sinishi vaqtida hid bilish iplarining shikastlanishi) yoki neyrodegenerativ kasallik belgilari bo‘lishi mumkin. Ageuziya (ageusia) — ta’m yo‘qolishi — ko‘pincha anosmiya bilan birgalikda kuzatiladi, chunki oziq-ovqatning «ta’m» sezgisi ko‘p jihatdan hid bilish orqali shakllanadi. O‘rta quloqda yoki unga yaqin joydagi operatsiyalar davomida nog‘ora ipining shikastlanishi tilning old ikki uchdan birida ta’m buzilishiga olib kelishi mumkin.
O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar
- Har qanday sezgi a’zosi tarkibiga qanday uchta funksional bo‘g‘in kiradi?
- Ko‘z olmasining olti mushaklarini ayting. Ularni qaysi nervlar innervatsiya qiladi?
- Ko‘z olmasi qanday uchta qobiqdan iborat? Ularning qismlarini sanab bering.
- Akomodatsiya nima va unda qaysi tuzilmalar ishtirok etadi?
- Tayoqchalar va kolbachalar tuzilishi va vazifasi bo‘yicha qanday farqlanadi? Kolbachalar to‘r pardaning qayerida to‘planadi?
- Tovush tebranishlarining quloq suprasidan ichki quloq retseptorlariga o‘tadigan yo‘lini batafsil tasvirlab bering.
- Ichki quloqning qaysi tuzilmalari burchak tezlanishni, qaysilari chiziqli tezlanish va boshning holatini idrok etadi?
- Til so‘rg‘ichlarining turlarini sanab bering; qaysilarida ta’m kurtaglari bor?
- Tilning old ikki uchdan biri va orqa uchdan birining ta’m sezgirligini qaysi nervlar innervatsiya qiladi?
- Nima uchun hid bilishning buzilishi ta’m sezgisining pasayishiga olib keladi?
- O‘rta quloqning surunkali yallig‘lanishida nima uchun o‘z vaqtida davolash muhim? Qanday xavfli asoratlar yuzaga kelishi mumkin?
- Hid bilish iplari g‘alvirsimon suyakning qaysi tuzilishi orqali o‘tadi va bosh asosi sinishida bu sohada nima sodir bo‘ladi?
Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.