Tibbiyot mutaxassislari uchun

Odam anatomiyasi

14-bob. Vegetativ nerv tizimi

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Vegetativ nerv tizimi organizmning ongli nazoratga bo‘ysunmaydigan vazifalarini boshqaradi — yurak urish chastotasini, qon tomir tonusini, bezlar sekretsiyasini va ichak peristaltikasini. U vegetativ (lotincha vegetativus — o‘simlik) yoki avtonom tizim deb ataladi, chunki insonning ixtiyoridan mustaqil ravishda ishlaydi. Uning tuzilishini tushunish ko‘plab kundalik alomatlarni tushuntirishning kaliti hisoblanadi: qo‘rqqanda terining oqarishi, hayajonlanganda yurak urushining tezlashishi, omma oldida chiqish arafasida og‘izning qurishishi.

1. Vegetativ nerv tizimining umumiy tavsifi

Vegetativ nerv tizimi (systema nervosum autonomicum, sinonimi — pars autonomica systematis nervosi peripherici) — silliq va yurak mushaklarini, bezlarni hamda bir qator boshqa tuzilmalarni innervatsiya qilib, ularning faoliyatini ong ishtiroki siz boshqaruvchi nerv tizimining qismi.

Vegetativ innervatsiyaning asosiy ob’ektlari:

  • Ichki a’zolar (oshqozon, ichaklar, siydik pufagi, bachadon, bronxlar), qon tomirlari, siydik-jinsiy yo‘llar va terining (sochni ko‘taruvchi mushaklar) silliq mushaklari;
  • Yurak mushaklari (myocardium) — qisqarish chastotasi va kuchini o‘zgartirish;
  • Bezlar — so‘lak, ko‘z yoshi, hazm, ter bezlari, shilliq qavatlarning bezlari hamda buyrak usti bezlarining miya qismi.

Somatik nerv tizimidan farqlari

Somatik nerv tizimi skelet mushaklarini innervatsiya qiladi va ixtiyoriy boshqariladi. Uning efferent yo‘lida bitta neyron bo‘lib, uning aksoni orqa miyadan to mushakkacha to‘xtovsiz yetib boradi. Vegetativ tizimda efferent yo‘l har doim ikki neyrondan iborat:

  1. Preganglionar neyron (neuron preganglionare) — tanasi markaziy nerv tizimida (MNT); aksoni miyadan chiqib vegetativ gangliyda sinaps bilan tugaydi.
  2. Postganglionar neyron (neuron postganglionare) — tanasi gangliyda; aksoni ishchi a’zoga yo‘naladi.

Preganglionar tolalar miyelinli va shuning uchun tezroq o‘tkazuvchan; postganglionar tolalar odatda miyelinsiz bo‘ladi.

BelgiSomatik NTVegetativ NT
EffektorSkelet mushaklariSilliq mushak, yurak, bezlar
Ixtiyoriy nazoratMavjudYo‘q (odatda)
Efferent yo‘l1 neyron2 neyron (pre- va postganglionar)
GangliyYo‘qMavjud (o‘tkazish)
Reaksiya tezligi va ko‘lamiTez, aniqSekinroq, tarqoq

Vegetativ nerv tizimi ikki asosiy bo‘limga — simpatik (pars sympathica) va parasimpatik (pars parasympathica) — bo‘linadi. Hazm naychasi devoridagi neyronlar tarmog‘i — metasimpatik (enteral) bo‘lim (systema nervosum entericum) — ham mustaqil bo‘lim sifatida ajratiladi.

2. Vegetativ reflektor yoy

Vegetativ nerv tizimining reflektor yoyi somatik reflektor yoy kabi bo‘g‘inlarni o‘z ichiga oladi, ammo o‘ziga xos xususiyatlari bor:

  • Afferent bo‘g‘in — vegetativ reflekslarning sezuvchi neyronlari ko‘pincha somatik reflekslarnikidek bo‘lib, orqa miya tugunlari yoki bosh miya nervlari gangliylari neyronlari hisoblanadi. Ichki a’zolarda vegetativ retseptorlar ko‘p: qon tomir devori va yurak baroreseptorlari, kemoreseptorlar, osmoreseptorlar, kovak a’zolar devori mexanotetseptorlar.
  • Markaziy bo‘g‘in — orqa miyaning yon shoxlaridagi neyronlar yoki miya ustunining vegetativ yadrolaridagi neyronlar.
  • Efferent bo‘g‘in — gangliyda o‘tkazish bilan ikki neyronli zanjir.

3. Simpatik bo‘lim

Markaziy qism

Preganglionar simpatik neyronlarning tanasi C8–T1 dan L2–L3 gacha bo‘lgan darajada orqa miyaning yon shoxlarida joylashgan — bu simpatik tizimning torakolumbal (ko‘krak-bel) chiqishi deyiladi. Ushbu zona taxminan 15 segmentni qamrab oladi: barcha ko‘krak va dastlabki 2–3 bel segmentlari.

Simpatik magistral

Preganglionar neyronlarning aksonlari old ildizlar tarkibida orqa miyadan chiqib, oq ulanish shoxlari (rami communicantes albi) orqali simpatik magistralga (truncus sympathicus) o‘tadi — bu juft gangliylar zanjiri bo‘lib, bosh asosidan dumi suyagigacha umurtqa pog‘onasi bo‘ylab cho‘ziladi.

Simpatik magistral o‘rtacha har bir tomonda 20–25 gangliydan iborat:

  • Bo‘yin gangliylar: yuqori (ganglion cervicale superius, eng kattasi, taxminan 2–3 sm), o‘rta va pastki. Pastki bo‘yin gangliysi ko‘pincha birinchi ko‘krak gangliysi bilan qo‘shilib, yulduzsimon gangliy (ganglion cervicothoracicum, yoki ganglion stellatum) ni hosil qiladi;
  • Ko‘krak gangliylar — 10–12 jufti ko‘krak segmentlariga mos keladi;
  • Bel gangliylar — 4–5 jufti;
  • Dumg‘aza gangliylar — 4–5 jufti;
  • Juftlanmagan dumi gangliysi (ganglion impar, yoki ganglion coccygeum) — ikkala tomon magistrallarining birlashish joyi.

Oldingi (prevertebrtal) gangliylar

Preganglionar tolalarning bir qismi simpatik magistral gangliylar orqali tranzit o‘tib, umurtqa pog‘onasi oldida joylashgan oldingi (prevertebrtal) gangliylarda o‘tkaziladi:

  • Qorin arteriyasi (chelviy) gangliysi (ganglion coeliacum) — simpatik tizimning eng yirik juftlanmagan gangliysi, qorin aorta splaynusiga kiradi;
  • Yuqori va pastki tutqich arteriyasi gangliylar (ganglia mesenterica superius et inferius);
  • Aorta-buyrak gangliysi (ganglion aorticorenale).

Gangliyda o‘tkazilgandan so‘ng postganglionar tolalar kulrang ulanish shoxlari (rami communicantes grisei) — miyelinsiz, rangi kulrang — orqali orqa miya nervlariga qaytadi va somatik nervlar bilan birga tana to‘qimalariga tarqaladi. Postganglionar tolalarning bir qismi yurak, bronxlar va qorin bo‘shlig‘i a’zolariga mustaqil yo‘naladi.

Buyrak usti bezining miya qismi (medulla glandulae suprarenalis) bevosita preganglionar simpatik tolalar bilan innervatsiya qilinadi: buyrak usti bezining xromaffin hujayralari o‘zgargan postganglionar neyronlar hisoblanib, adrenalin va noradrenalinni qonga chiqaradi va endokrin bez sifatida ta’sir qiladi. Shu sababli simpatik faollashuv bu gormonlarning qon oqimiga chiqarilishini ta’minlab, vegetativ javobni kuchaytiradi va uzaytiradi.

Simpatik tizim ta’sirlari

Simpatik tizim organizmni faol faoliyatga safarbar qiladi — uni obrazli ravishda «kurash yoki qoch» (fight or flight) javobi deb ta’riflashadi:

A’zoSimpatik ta’sir
YurakQisqarish chastotasi va kuchining ortishi (taxikardiya)
Teri va ichki a’zo tomirlariTorayish (vazokonstriktsiya)
Skelet muskullari tomirlariKengayish (β₂-retseptorlar)
BronxlarKengayish (nafas olishning yengillaши)
Ko‘z qorachig‘iKengayish — midriaz (mydriasis)
So‘lak va hazm bezlariSekretsiyaning bostirilishi, so‘lak qalin bo‘ladi
Ter bezlariTerlashning kuchayishi
Hazm traktiPeristaltikaning pasayishi, sfinkter tonusining ortishi
Siydik pufagiDetruzorning bo‘shashishi, ichki sfinkterning qisqarishi

4. Parasimpatik bo‘lim

Parasimpatik bo‘lim kraniosakral chiqishga ega — uning preganglionar neyronlari MNT ning ikki xil joyida joylashgan.

Kranial (bosh) qism

To‘rtta juft bosh miya nervi preganglionar parasimpatik tolalarni olib boradi (bosh miya nervlari haqida batafsil — 13-bobga qarang):

1. Ko‘z harakatlantiruvchi nerv (III). Qo‘shimcha yadro (nucleus accessorius, Yakubovich–Edinger–Westphal yadrosi) dan preganglionar tolalar ko‘z kosasidagi kiprik gangliyiga (ganglion ciliare) yetib boradi; postganglionar tolalar qorachiqni toraytiruvchi mushakni (m. sphincter pupillae) — mioz (miosis) — va akomodatsiya uchun kiprik mushaкni (m. ciliaris) innervatsiya qiladi.

2. Yuz nervi (VII). Yuqori so‘lak yadrosi (nucleus salivatorius superior) dan preganglionar tolalar ikki gangliyda o‘tkaziladi:

  • Qanotsimon tanglayiga yaqin gangliy (ganglion pterygopalatinum) → postganglionar tolalar ko‘z yoshi bezini, burun va tanglay shilliq qavatining bezlarini innervatsiya qiladi;
  • Pastki jag' osti gangliysi (ganglion submandibulare) → jag' osti va til osti so‘lak bezlari.

3. Til-halqum nervi (IX). Pastki so‘lak yadrosi (nucleus salivatorius inferior) dan preganglionar tolalar quloq gangliyiga (ganglion oticum) yetib boradi; postganglionar tolalar eng yirik so‘lak bezi — quloq oldidagi bezni (glandula parotidea) innervatsiya qiladi.

4. Ko‘chib yuruvchi nerv (X). Ko‘chib yuruvchi nervning orqa yadrosi (nucleus dorsalis nervi vagi) dan preganglionar tolalar bo‘yin, ko‘krak va qorin bo‘shlig‘i a’zolarining intramural va terminal gangliylariga yo‘g‘on ichakning chap burilishigacha (flexura coli sinistra) yetib boradi. Ko‘chib yuruvchi nerv — organizmning asosiy parasimpatik nervi; u yurak, o‘pkalar, qizilo‘ngach, oshqozon, ingichka va yo‘g‘on ichakning katta qismini, jigarni, me’da osti bezini va buyraklarni innervatsiya qiladi.

Sakral (dumg‘aza) qism

Preganglionar neyronlarning tanasi S2–S4 darajasida orqa miyaning dumg‘aza bo‘limining yon shoxlarida joylashgan. Aksonlar old ildizlar tarkibida chiqib, chanoq ichki nervlari (nervi splanchnici pelvici) ko‘rinishida pastki gipogastral (chanoq) splaynusiga (plexus hypogastricus inferior) kiradi va chanoq hamda intramural gangliylarida o‘tkaziladi.

Sakral parasimpatika ko‘chib yuruvchi nervning «ta’sir doirasidan» tashqarida qolgan a’zolarni innervatsiya qiladi: tushuvchi yo‘g‘on ichak, sigmasimon va to‘g‘ri ichak, siydik pufagi, siydik yo‘llarining pastki uchdan bir qismi, bachadon, tashqi jinsiy a’zolar. Chanoq parasimpatikasi ereksiyani (kavernoz tanalarning kengayishini) ta’minlaydi.

Parasimpatik tizim ta’sirlari

Parasimpatik tizim «dam olish va hazm qilish» (rest and digest) ni ta’minlaydi:

A’zoParasimpatik ta’sir
YurakRitm sekinlashishi, qisqarish kuchining kamayishi
BronxlarTorayish, sekretsiyaning kuchayishi
Ko‘z qorachig‘iTorayish — mioz
So‘lak bezlariKo‘p suyuq so‘lak
Oshqozon va ichaklarPeristaltikaning kuchayishi, sfinkterlarning bo‘shashishi, sekretsiyaning ortishi
O‘t qopiQisqarish, o‘tning chiqarilishi
Siydik pufagiDetruzorning qisqarishi, sfinkterning bo‘shashishi (siyish)
Jinsiy a’zolarEreksiya

5. Metasimpatik (enteral) bo‘lim

Enteral nerv tizimi (systema nervosum entericum) — markaziy nerv tizimidan mustaqil ravishda peristaltika va sekretsiyani muvofiqlashtira oladigan hazm naychasi devoridagi neyronlar tarmog‘i. U ichak devorida ikki asosiy splaysni o‘z ichiga oladi: mushak-ichak (Auerbax) (plexus myentericus) va submukozal (Meyssner) (plexus submucosus). Parasimpatik va simpatik tolalar enteral neyronlar faoliyatiga ta’sir qiladi, ammo ularni to‘liq nazorat qilmaydi. Enteral nerv tizimining vazifalari fiziologiyada batafsil ko‘rib chiqiladi.

6. Vegetativ nerv tizimining mediatorlari va retseptorlari

Vegetativ tolalarning mediatorlari ko‘plab dori preparatlarining farmakologik ta’sir nuqtalarini belgilaydi.

Ikkala bo‘limning ham — simpatik va parasimpatikaning — preganglionar tolalari postganglionar neyronning nikotinik xolinoretseptorlariga (n-XR, Nn) ta’sir etuvchi atsetilxolinni (acetylcholinum) chiqaradi.

Postganglionar tolalar mediatorlar bo‘yicha farqlanadi:

  • Simpatik postganglionar tolalar adrenoretseptorlarga (adrenoceptores) ta’sir etuvchi noradrenalinni (norepinephrinum) chiqaradi:

    • α₁-retseptorlar — qon tomirlarining torayishi, silliq mushak qisqarishi;
    • α₂-retseptorlar — presinaprik, mediator chiqarilishini kamaytiradi (teskari aloqa);
    • β₁-retseptorlar — yurak ishining tezlashishi va kuchayishi;
    • β₂-retseptorlar — bronxlar va skelet muskullari tomirlarining kengayishi;
    • β₃-retseptorlar — yog' to‘qimasida yog‘larning parchalanishi.

    Istisno: ter bezlari simpatik xolinergik tolalar bilan innervatsiya qilinadi — ularning mediatori muskarin retseptorlarga ta’sir etuvchi atsetilxolin.

  • Parasimpatik postganglionar tolalar maqsad a’zolarning muskarin xolinoretseptorlari (m-XR, M1–M5) ga ta’sir etuvchi atsetilxolin chiqaradi.

TolaMediatorRetseptor
Preganglionar (ikkala bo‘lim)AtsetilxolinNikotinik (Nn)
Simpatik postganglionarNoradrenalinα- va β-adrenoretseptorlar
Parasimpatik postganglionarAtsetilxolinMuskarinik (M)
Simpatik ter bezlarigaAtsetilxolinMuskarinik (M)

7. Vegetativ splaynuslar

Yirik qon tomirlari bo‘ylab va a’zolar yaqinida vegetativ tolalar splaynuslar (plexi autonomici) — simpatik va parasimpatik tolalar bir-biriga o‘ralgan zich nerv to‘rlari — hosil qiladi.

Yurak splaynusi (plexus cardiacus) yurak asosida joylashgan. Unda magistralning bo‘yin va yuqori ko‘krak gangliylaridan kelgan postganglionar simpatik tolalar va yurak intramural gangliylarida o‘tkaziluvchi ko‘chib yuruvchi nervning preganglionar parasimpatik tolalari ifodalangan. Splaynus ritm va qisqarish kuchini boshqaradi.

Qorin aorta (quyosh) splaynusi (plexus coeliacus) — eng yirik qorin splaynusi; markaziy gangliylardan qorin bo‘shlig‘i a’zolariga nurlar kabi tarmoqlanib ketishi tufayli xalq orasida «quyosh splaynusi» deb ataladi. Qorin arteriyasi gangliylar, aorta-buyrak gangliylar, katta va kichik ichki nervlar (nn. splanchnici major et minor) orqali keladigan preganglionar simpatik tolalar va ko‘chib yuruvchi nerv shoxlari tomonidan hosil qilinadi.

Yuqori va pastki tutqich arteriyasi splaynuslari (plexus mesentericus superior et inferior) nomli arteriyalarni kuzatib ichakni innervatsiya qiladi.

Pastki gipogastral (chanoq) splaynusi (plexus hypogastricus inferior) to‘g‘ri ichak ikki tomonida chanoqda joylashgan. Bel ichki nervlaridan simpatik va dumg‘aza ichki nervlaridan (S2–S4) parasimpatik tolalarni qabul qiladi. Chanoq a’zolarini innervatsiya qiladi: siydik pufagi, to‘g‘ri ichak, bachadon, prostata bezi, urug' pufakchalar, tashqi jinsiy a’zolar.

8. Vegetativ regulyatsiyaning oliy markazlari

Vegetativ nerv tizimi to‘liq avtonom emas: uning faoliyati bosh miyaning oliy markazlariga bo‘ysunadi.

Gipotalamus (hypothalamus) — vegetativ nerv tizimining bosh integrativ markazi. U vegetativ, endokrin va xulq-atvor reaksiyalarini muvofiqlashtiradi. Gipotalamusning old yadrolari asosan parasimpatik ta’sirlar bilan, orqa yadrolari — simpatik ta’sirlar bilan bog‘langan. Gipotalamus tana haroratini, oziq-ovqat va suv iste’molini, uyqu-uyg‘oqlik siklini va reproduktiv xulq-atvorni boshqaradi (12-bobga qarang).

Limbik tizim (systema limbicum) — his-tuyg‘ular va xotira shakllanishida ishtirok etuvchi tuzilmalar majmuasi (bodom tanasi, gippokamp, kamar burmasi va boshqalar) — yaqqol vegetativ ta’sir ko‘rsatadi: qo‘rquv simpatik tizimni faollashtiradi, tinchlik hissi esa parasimpatik reaksiyalarni kuchaytiradi. Aynan shuning uchun psixoemosional stress yurak urish chastotasining tezlashishi, qon bosimining ko‘tarilishi va terlash bilan kuzatiladi.

Miya ustunining retikulyar formatsiyasi (formatio reticularis) nafas markazi, vasomotor markazlar va tizimning bazal tonusini ta’minlovchi boshqa vegetativ yadrolari o‘z ichiga oladi.

Katta miya po‘stlog‘i oliy nazoratni amalga oshiradi: shartli reflekslar yurak urish chastotasini, qon bosimini, terlashni o‘zgartirishi mumkin — bu biologik qayta aloqa va psixosomatik kasalliklarning fiziologik asosi hisoblanadi.

Klinik ahamiyati

Gorner sindromi (syndroma Horneri) ko‘zning simpatik innervatsiyasi zararlanishi natijasida yuzaga keladi va uch belgini o‘z ichiga oladi: qorachiqning torayishi (mioz), yuqori qovoqning tushishi (ptoz) va ko‘z soqqasining botishi (enoftalm). Sababi o‘pka cho‘qqisidagi o‘sma (Pankost o‘smasi), uyqu arteriyasining tabakalashishi, yulduzsimon gangliyning shikastlanishi bo‘lishi mumkin. Bu sindromda simpatik ta’sir o‘chirilgani uchun qorachiq to‘siqsiz parasimpatik ta’sir ostida torayadi.

Neyrokardiojen (vagal) hushdan ketish parasimpatik ta’sirning yurakka keskin kuchayishi bilan bog‘liq: ritm keskin sekinlashishi va bosimning tushishi qisqa muddatli hushni yo‘qotishga olib keladi. Og‘riq, stress, uzoq muddatli tik turish bilan provokatsiya qilinadi.

Feoxromositomada vegetativ krizlar (buyrak usti bezining miya qismidagi o‘sma) qonga adrenalin va noradrenalinning epizodik ko‘payishi bilan kuzatiladi: arterial bosimning keskin ko‘tarilishi, taxikardiya, terlash va bosh og‘rig‘i.

Zaharyin–Ged zonalari — ichki a’zolar zararlanganda og‘riq seziluvchi teri sohalari. Bu konvergensiya bilan tushuntiriladi: ichki a’zolarning vegetativ afferent tolalari va somatik sezuvchi neyronlar orqa miyaning orqa shoxlaridagi bir xil neyronlarda yaqinlashadi va miya signal manbai sifatida terini «ko‘rsatadi». Masalan, miokard infarktida og‘riq chap qo‘lda va ko‘krak qafasining chap yarmida; xoletsistit bilan og‘riq o‘ng yelkada va o‘ng kurak sohasida seziladi.

Ortostatik gipotenziya gorizontal holatdan vertikalga o‘tganda simpatik vazokonstriktsiyaning yetarli emasligidan kelib chiqadi: qon pastki oyoqlar tomirlarida «to‘planib qoladi» va yuqori qismda bosim tushadi. Qandli diabetdagi vegetativ neyropatiya, Parkinson kasalligi va ba’zi antihipertenziv preparatlar qabul qilishda kuzatiladi.

Farmakologik ahamiyati. Vegetativ mediatorlar va ularning retseptorlarini bloklaydigan yoki taqlid qiladigan dorilar farmakologiyaning eng katta bo‘limlaridan birini tashkil etadi:

  • β-adrenoblokatorlar (metoprolol, bisoprolol) — yurak qisqarish chastotasi va kuchini kamaytiradi; arterial gipertenziya va yurak yetishmovchiligida qo‘llanadi;
  • β₂-agonistlar (salbutamol) — bronxlarni kengaytiradi; bronxial astmani davolashning asosi;
  • M-xolinoblokatorlar (atropin) — parasimpatik ta’sirlarni bosadi: bradikardiyani bartaraf etadi, qorachiqni kengaytiradi (midriaz), bezlar sekretsiyasini kamaytiradi; reanimatsiya, oftalmologiya va zaharlanganda qo‘llanadi;
  • M-xolinomimetiklar (pilokarpin) — qorachiqni torаytiradi, ko‘z ichki bosimini kamaytiradi; glaukoma davolashda ishlatiladi;
  • α-adrenoblokatorlar — qon tomirlarini kengaytiradi, prostata bezining silliq muskullar tonusini kamaytiradi.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Vegetativ nerv tizimi efferent yo‘lining tarkibi va boshqariladigan tuzilmalar bo‘yicha somatik nerv tizimidan qanday farq qiladi?
  2. Vegetativ tizimning ikkala bo‘limining preganglionar tolalari qanday mediator chiqaradi va u qaysi retseptorlarga ta’sir qiladi?
  3. Simpatik bo‘limning preganglionar neyronlari tanasi qayerda joylashgan? Bu daraja qanday umumiy nom bilan ataladi?
  4. Simpatik magistral nima va u qanday gangliy guruhlaridan tashkil topgan? Yulduzsimon gangliy nima?
  5. Preganglionar parasimpatik tolalarni olib boruvchi to‘rtta bosh miya nervini ayting va har birining qaysi gangliyda o‘tkazilishini ko‘rsating.
  6. Ko‘chib yuruvchi nerv qanday rol o‘ynaydi va uning tolalari ichakning qaysi darajasigacha yetadi? Sakral parasimpatika nimani innervatsiya qiladi?
  7. Nima uchun buyrak usti bezining miya qismi gangliyda o‘tkazishsiz bevosita preganglionar tolalar bilan innervatsiya qilinishini tushuntiring.
  8. Noradrenalin qaysi tolalarning mediatori va qaysi retseptorlarni faollashtiradi? Nima uchun ter bezlari simpatika uchun istisnodir?
  9. Qorin aorta splaynusi qanday hosil bo‘ladi va qaysi a’zolarni innervatsiya qiladi?
  10. Zaharyin–Ged zonalari mexanizmini tushuntiring. Klinitsist uchun bu hodisani bilishning amaliy ahamiyati nima?
  11. Nima uchun Gorner sindromida qorachiq kengaymasdan torayadi?
  12. Gipotalamusning vegetativ vazifalari integratsiyasidagi roli qanday?

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.