Tibbiyot mutaxassislari uchun

Odam anatomiyasi

13-bob. Periferik nerv tizimi: bosh miya va orqa miya nervlari

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Periferik nerv tizimi — markaziy nerv tizimidan (bosh miya va orqa miyadan) tashqarida joylashgan barcha nervlar, nerv chigallari va tugunlarning yig‘indisidir. Aynan shu tizim markaziy nerv strukturalarini tana a’zolari bilan bog‘laydi: mushaklar va bezlarga buyruqlar uzatadi, to‘qimalar va tashqi muhit haqidagi ma’lumotlarni miyaga yetkazadi. Ushbu bobda orqa miya nervlari — gavda va qo‘l-oyoqlarni innervatsiya qiluvchi 31 juft nerv — hamda bosh miya bilan bevosita bog‘liq 12 juft bosh miya nervi ko‘rib chiqiladi. Vegetativ nerv tizimi 14-bobda alohida bayon etilgan; bosh miya va orqa miyaning tuzilishi 12-bobda keltirilgan.

1. Periferik nerv tizimining umumiy tuzilishi

Periferik nerv tizimi (systema nervosum periphericum) nervlar (nervi), nerv chigallari (plexus nervorum), sezuvchan tugunlar (ganglia sensoria) va nerv uchlari (terminationes nervorum) ni o‘z ichiga oladi.

Nerv — biriktiruvchi to‘qima qobiqlariga o‘ralgan nerv tolalari demidir. Har bir alohida tolani endonevriy (endoneurium), tola dastalarini perinevriy (perineurium), butun nervni tashqaridan epinevriy (epineurium) o‘rab turadi. Epinevriy qalinligida nervning qon tomirlari — vasa nervorum — o‘tib, nerv to‘qimasini oziqlantirib turadi.

Tola tarkibiga ko‘ra nervlar uch turga bo‘linadi:

  • sezuvchan (afferent) — retseptorlardan MNT ga signal uzatadi;
  • harakat (efferent) — MNT dan mushaklarga buyruq uzatadi;
  • aralash — ikki xil tola ham mavjud; tana nervlarining aksariyati aralash bo‘ladi.

MNT dan tashqarida joylashgan sezuvchan neyronlarning tanasi sezuvchan tugunlarda — ganglia spinalia (orqa miya, ya’ni umurtqalararo tugunlar) va ganglia nervorum cranialium (bosh miya nerv tugunlari) da to‘plangan.

2. Orqa miya nervlari

2.1 Orqa miya nervining hosil bo‘lishi va tuzilishi

Har bir orqa miya nervi (nervus spinalis) umurtqalararo teshik yaqinida ikkita ildizchaning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi:

  • Orqa (sezuvchan) ildizcha (radix posterior, radix dorsalis): psevdounipolyar neyronlar aksonlaridan tuzilgan; ustida ganglion spinale — orqa miya tuguni joylashgan bo‘lib, sezuvchan neyronlarning tanalarini o‘z ichiga oladi.
  • Oldingi (harakat) ildizcha (radix anterior, radix ventralis): orqa miyaning old shoxlarida joylashgan harakat neyronlari aksonlaridan tashkil topgan.

Hosil bo‘lgan nerv juda qisqa (taxminan 1–1,5 sm) bo‘lib, darhol to‘rtta shoxga bo‘linadi:

  1. Ramus anterior (ventralis) — oldingi (ventral) shox: kattaroq, gavdaning oldingi va yon yuzasi hamda qo‘l-oyoqlarga yo‘naladi;
  2. Ramus posterior (dorsalis) — orqa (dorsal) shox: orqa mushaklari va terisini innervatsiya qiladi;
  3. Ramus meningeus — umurtqalararo teshik orqali orqa miya qattiq va o‘rgimchak pardasiga qaytadi;
  4. Rami communicantes — orqa miya nervini simpatik magistral bilan bog‘laydi (14-bobda batafsil ko‘riladi).

2.2 Orqa miya nervlarining soni va guruhlari

Odamda 31 juft orqa miya nervi mavjud:

GuruhLot.JuftBelgilanish
Bo‘yin nervlarinervi cervicales8C1–C8
Ko‘krak nervlarinervi thoracici12Th1–Th12
Bel nervlarinervi lumbales5L1–L5
Dumg‘aza nervlarinervi sacrales5S1–S5
Dum nervinervus coccygeus1Co1

Nima uchun bo‘yin nervlari 8 ta, bo‘yin umurtqalari esa 7 ta? Birinchi bo‘yin nervi (C1) ensa suyagi bilan atlas (1-bo‘yin umurtqasi) orasidan chiqadi — 1-umurtqadan yuqorida. Har keyingi bo‘yin nervi o‘z nomidagi umurtqadan pastdan chiqadi; C8 nervi C7-umurtqasidan pastdan chiqadi. Ko‘krak bo‘limidan boshlab nerv o‘z nomidagi umurtqadan pastdan chiqadi (Th1 — 1-ko‘krak umurtqasidan pastdan va h.k.).

C1–C4 oldingi shoxlari bo‘yin chigalini, C5–Th1 — yelka chigalini, L1–L4 — bel chigalini, L4–S3 — dumg‘aza chigalini hosil qiladi. Ko‘krak nervlarining oldingi shoxlari chigal hosil qilmaydi va qovurg‘a oraliqlarida nervi intercostales sifatida mustaqil ravishda ketadi.

2.3 Bo‘yin chigali (plexus cervicalis)

Hosil bo‘lishi: C1–C4 oldingi shoxlari. Joylashuvi: m. sternocleidomastoideus (kiyikbosh mushagi) ortida, bo‘yinning chuqur mushaklari ustida.

Sezuvchan shoxlar kiyikbosh mushagi orqa chetidan chiqadi:

  • N. occipitalis minor (C2) — boshning orqa-yon yuzasi terisi;
  • N. auricularis magnus (C2–C3) — quloq suprasining terisi va quloq ortidagi soha;
  • N. transversus colli (C2–C3) — bo‘yinning oldingi yuzasi terisi;
  • Nn. supraclaviculares (C3–C4) — o‘mrov usti sohasining terisi va ko‘krakning yuqori qismi.

Harakat shoxlari bo‘yinning chuqur mushaklaiga boradi; XII juft nerv bilan birgalikda ansa cervicalis (bo‘yin halqasi) hosil qilib, til osti mushaklarini innervatsiya qiladi.

Diafragma nervi (n. phrenicus, C3–C5) — eng muhim shox: aralash nerv, diafragmaning asosiy harakat nervi. Old pillasimon mushak (m. scalenus anterior) bo‘ylab ko‘krak bo‘shlig‘iga tushadi, perikard va mediastinal parda orasidan o‘tib diafragmaga yetadi. Sezuvchan tolalari plevra, perikard va diafragma ustidagi qorinpardaning bir qismini innervatsiya qiladi.

2.4 Yelka chigali (plexus brachialis)

Hosil bo‘lishi: C5–Th1 oldingi shoxlari (ba’zan C4 va Th2 dan ham qo‘shilma bo‘ladi). Bo‘yinning yon sohasida va qo‘ltiq chuqurchasida joylashgan, qo‘ltiq arteriyasini o‘rab turadi.

Topografik sxema (ildizlar → magistrallar → bo‘linmalar → dastalar):

  • Ildizlar (radices): C5, C6, C7, C8, Th1;
  • Magistrallar (trunci): superior (C5+C6), medius (C7), inferior (C8+Th1);
  • Bo‘linmalar (divisiones): har bir magistral → oldingi + orqa;
  • Dastalar (fasciculi): posterior (barcha orqa bo‘linmalar), lateralis (yuqori + o‘rta magistrallarning oldingi bo‘linmalari), medialis (pastki magistralning oldingi bo‘linmasi).

Terminal shoxlar (qo‘ltiq chuqurchasida dastalardan hosil bo‘ladi):

NervIldizlarHarakat innervatsiyasiSezuvchan innervatsiya
N. musculocutaneusC5–C7Yelkaning buquvchi mushaklari (m. biceps brachii, m. brachialis, m. coracobrachialis)Bilak yon yuzasi terisi
N. medianusC5–Th1Bilak buquvchi mushaklar ko‘pi, tenar mushaklari (m. adductor pollicis dan tashqari), 1–2-chi qurt shaklidagi mushaklarI–III va IV barmog‘ining yarimi kaft yuzasi
N. ulnarisC8–Th1M. flexor carpi ulnaris, m. flexor digitorum profundus yarmi, gipotenar mushaklari, barcha mm. interossei, m. adductor pollicisV barmoq va IV barmog‘ining yarimi
N. radialisC5–Th1Yelkaning yozuvchi mushaklari (m. triceps), bilak va qo‘l panjasining yozuvchi mushaklariYelka, bilak orqa yuzasi, qo‘l panjasi orqi
N. axillarisC5–C6M. deltoideus, m. teres minorYelkaning tashqi yuzasi terisi

Qisqa shoxlar orasida n. thoracicus longus (C5–C7) muhim — m. serratus anterior (old qovurg‘ali mushak) ga harakat nervi: zararlanganda kurak ko‘krak devoridan «ajralib» chiqadi (scapula alata).

2.5 Ko‘krak nervlari. Qovurg‘a oralig‘i nervlari (nervi intercostales)

Th1–Th11 oldingi shoxlari nervi intercostales (qovurg‘a oralig‘i nervlari) ni hosil qiladi. Har biri tegishli qovurg‘a suyagi pastidan, o‘z arteriyasi va venasi bilan birga — qon-tomir-nerv dastasi sifatida — ichki va eng ichki qovurg‘a oralig‘i mushaklari orasida yuradi. Th12 ning oldingi shoxi — n. subcostalis (qovurg‘a osti nervi) deyiladi.

Pastki qovurg‘a oralig‘i nervlari (Th7–Th12) qorin old devoriga chiqib, uning mushak va terisini innervatsiya qiladi. Dermatom yo‘naltiruvchi belgilar: Th4 — so‘rg‘ich darajasi, Th10 — kindik darajasi — nevrologiyada topik diagnostikada muhim.

2.6 Bel chigali (plexus lumbalis)

Hosil bo‘lishi: Th12–L4 oldingi shoxlari. Katta bel mushagi (m. psoas major) qalinligida, bel umurtqalari ko‘ndalang o‘simtalaridan oldinda joylashgan.

Asosiy shoxlar:

  • Son nervi (n. femoralis, L1–L4) — eng yirik shox; chov boylami ostidan (lacuna musculorum orqali) son arteriyasining tashqarisidan o‘tib chiqadi. Harakat — m. quadriceps femoris va m. sartorius ga; sezuvchan — sonning oldingi yuzasi. Medial shoxi — n. saphenus (teri osti nervi) — boldir va oyoq panjasining medial yuzasini innervatsiya qiladi.

  • Berkituvchi nerv (n. obturatorius, L2–L4) — canalis obturatorius orqali sonning medial yuzasiga o‘tadi; yig‘uvchi mushaklarga (mm. adductores) harakat nervi, sonning medial yuzasi terisiga sezuvchan nerv.

  • Sonning tashqi teri nervi (n. cutaneus femoris lateralis, L2–L3) — faqat sezuvchan; sonning tashqi yuzasi terisi.

  • Mayda shoxlar: n. iliohypogastricus (L1), n. ilioinguinalis (L1), n. genitofemoralis (L1–L2) — qorinning pastki qismi va chov sohasining terisi.

2.7 Dumg‘aza chigali (plexus sacralis)

Hosil bo‘lishi: L4–S3 oldingi shoxlari (truncus lumbosacralis = L4+L5, va S1–S3 oldingi shoxlari). Tananing eng yirik nerv chigali. Kichik chanoq ichida m. piriformis (nok shaklidagi mushak) oldingi yuzasida joylashgan; shoxlarning ko‘pi foramen ischiadicum majus orqali chanoqdan chiqadi.

Asosiy shoxlar:

  • O‘tirg‘ich nervi (n. ischiadicus, L4–S3) — tananing eng yirik nervi, diametri taxminan 2 sm. Nok shaklidagi mushak ostidan chiqib, katta dumba mushaklari orqasida sonning orqa yuzasiga yotadi. Sonning pastki uchdan bir qismida yoki tizza ortida ikki nervga bo‘linadi:

    • N. tibialis (katta boldir nervi) — boldir orqa guruh mushaklari va oyoq tabani mushaklariga harakat nervi; oyoq tabani yuzasiga sezuvchan;
    • N. fibularis communis (umumiy kichik boldir nervi) — n. fibularis profundus (boldir old mushaklari, oyoq panjasi yuzi) va n. fibularis superficialis (boldir tashqi mushaklari, oyoq panjasi yuzi terisi) ga bo‘linadi.
  • Yuqori dumba nervi (n. gluteus superior, L4–S1): m. piriformis dan yuqoridan chiqadi; m. gluteus medius, m. gluteus minimus, m. tensor fasciae latae ni innervatsiya qiladi.

  • Pastki dumba nervi (n. gluteus inferior, L5–S2): m. piriformis dan pastdan chiqadi; m. gluteus maximus ni innervatsiya qiladi.

  • Jinsiy nerv (n. pudendus, S2–S4): foramen ischiadicum minus orqali fossa ischioanalis ga o‘tadi; chanoq osti mushaklari, siydik chiqarish yo‘li va orqa chiqaruv teshigi tashqi sfinkterlarini, chanoq osti va tashqi jinsiy organlarning terisini innervatsiya qiladi.

3. Bosh miya nervlari

O‘n ikki juft bosh miya nervlari (nervi craniales, I–XII) bevosita bosh miya yoki uning poyasiga bog‘liq bo‘lib, kalla suyagini uning asosidagi maxsus teshiklar orqali tark etadi. Vazifasiga ko‘ra sezuvchan (I, II, VIII), harakat (IV, VI, XI, XII) va aralash (III, V, VII, IX, X) larga bo‘linadi; III, VII, IX va X juftlar bundan tashqari parasimpatik tolalar ham o‘z ichiga oladi (bezlar va silliq mushaklarning vegetativ innervatsiyasi — 14-bobda batafsil).

№NomiLot. nomiKalla suyagidan chiqishiFunksional tarkibi
IHid bilish nervin. olfactoriusElak plastinkasiSezuvchan (hid bilish)
IIKo‘rish nervin. opticusKo‘rish kanaliSezuvchan (ko‘rish)
IIIKo‘z harakatlantiruvchi nervn. oculomotoriusYuqori ko‘z yorig‘iHarakat + parasimpatik
IVChig‘anoq nervin. trochlearisYuqori ko‘z yorig‘iHarakat
VUch shoxli nervn. trigeminusUchta teshik (V1–V3)Aralash
VIOlib ketuvchi nervn. abducensYuqori ko‘z yorig‘iHarakat
VIIYuz nervin. facialisUstun-so‘rg‘ichsimon teshikAralash + parasimpatik
VIIIEshituv-muvozanat nervin. vestibulocochlearisIchki eshituv teshigiSezuvchan (eshituv + muvozanat)
IXTil-tomoq nervin. glossopharyngeusBo‘yinvena teshigiAralash + parasimpatik
XAdashgan nervn. vagusBo‘yinvena teshigiAralash + parasimpatik
XIQo‘shimcha nervn. accessoriusBo‘yinvena teshigiHarakat
XIITil osti nervin. hypoglossusTil osti kanaliHarakat

3.1 I juft — Hid bilish nervi (n. olfactorius)

Aslida bu bitta nerv emas, balki ko‘plab ingichka fila olfactoria (hid bilish iplari): burun bo‘shlig‘ining yuqori qismidagi hid bilish epiteliysidagi retseptor neyronlar aksonlari. Ular elak suyagining lamina cribrosa teshiklaridan o‘tib bulbus olfactorius (hid bilish ko‘tarmasi) da tugaydi. O‘z tabiati va tuzilishiga ko‘ra hid bilish iplari oldingi miyaning o‘simtasi bo‘lib, haqiqiy periferik nerv emas. Hid bilish analizatorining tuzilishi 15-bobda bayon etilgan.

3.2 II juft — Ko‘rish nervi (n. opticus)

Ko‘rish nervi — oraliq miya o‘simtasi: ko‘z to‘r pardasining ganglion hujayralarining aksonlaridan tuzilgan, miya qobiqlarini o‘rab turadi. Ko‘z kosasidan canalis opticus orqali chiqadi; miya asosida ikkala ko‘rish nervi chiasma opticum (ko‘rish nervlari chatishtirmasida) da uchrashadida tolalarning qisman chatishtirishi sodir bo‘ladi (medial yarmlar qarama-qarshi tomonga o‘tadi). Ko‘rish analizatorining tuzilishi va markaziy bog‘liqliklari 15-bobda keltirilgan.

3.3 III juft — Ko‘z harakatlantiruvchi nerv (n. oculomotorius)

Aralash nerv, o‘rta miyadan chiqadi. Fissura orbitalis superior orqali ko‘z kosasiga kiradi. O‘z ichiga quyidagilarni oladi:

  • Somatik harakat tolalari: m. rectus superior, m. rectus inferior, m. rectus medialis, m. obliquus inferior (tashqi ko‘z mushaklarining to‘rttasi) va m. levator palpebrae superioris (yuqori qovoqni ko‘taruvchi mushak);
  • Parasimpatik tolalar (ganglion ciliare orqali): m. sphincter pupillae → mioz (qorachiqning torayishi) va m. ciliaris → moslashish (xrustalnining qiymati o‘zgarishi).

Zararlanganda: ptoz (yuqori qovoqning tushishi), tashqarida qiyshiq ko‘z, midriaz (keng, reaktsiyasiz qorachiq).

3.4 IV juft — Chig‘anoq nervi (n. trochlearis)

Bosh miya nervlari orasida eng ingichkasi. Miya poyasining orqa yuzasidan chiqadigan yagona nerv. Faqat m. obliquus superior oculi ni — ko‘zni pastga va ichkariga buradigan mushakni — innervatsiya qiladi. Zararlanganda: pastga qarashda vertikal diplopsiya (ikki ko‘rish, masalan, zinapoyadan tushishda).

3.5 V juft — Uch shoxli nerv (n. trigeminus)

Bosh miya nervlari orasida eng yirigi: yuzning barcha sezuvchanligini o‘tkazadi; harakat tolalari chaynash mushaklarini boshqaradi. Sezuvchan tugun — ganglion trigeminale — chakka suyagi piramidasi cho‘qqisidagi uch shoxli botiqda joylashgan.

Uchta shox:

V1 — Ko‘z nervi (n. ophthalmicus) — faqat sezuvchan; fissura orbitalis superior orqali chiqadi. Peshona, yuqori qovoq, burunning yuzi terisini, kon’yunktiva va muguz pardani innervatsiya qiladi. Asosiy shoxlar: n. frontalis (→ n. supraorbitalis, n. supratrochlearis), n. nasociliaris, n. lacrimalis.

V2 — Yuqori jag' nervi (n. maxillaris) — faqat sezuvchan; foramen rotundum orqali chiqadi. Yonoq, pastki qovoq, burunning yon yuzasi va yuqori labning terisini; yuqori tishlar va milklarni; qattiq tanglay shilliq qavatini innervatsiya qiladi. Asosiy shox — n. infraorbitalis (foramen infraorbitale orqali yuzda chiqadi).

V3 — Pastki jag' nervi (n. mandibularis) — aralash; foramen ovale orqali chiqadi.

  • Harakat shoxlari: chaynash mushaklari — m. masseter, m. temporalis, mm. pterygoidei ga; shuningdek m. mylohyoideus va m. digastricus ning oldingi qoriniga;
  • Sezuvchan shoxlar: n. lingualis (tilning old ⅔ qismining sezuvchanligi), n. alveolaris inferior (pastki tishlar va milklar, foramen mentale orqali iyak terisiga chiqadi), n. auriculotemporalis (chak terisi), n. buccalis (lunj shilliq qavatining sezuvchanligi).

3.6 VI juft — Olib ketuvchi nerv (n. abducens)

Faqat harakat. Faqat m. rectus lateralis oculi ni — ko‘zni tashqariga olib ketuvchi mushakni — innervatsiya qiladi. Kalla suyagi ichidagi eng uzun yo‘lga ega. Zararlanganda: yaqinlashuvchi qiyshiq ko‘z (ko‘z tashqariga qaray olmaydi).

3.7 VII juft — Yuz nervi (n. facialis)

Uch funksional tarkibli aralash nerv:

  1. Harakat tolalari: barcha mimik mushaklarni, m. stapedius (zangori bo‘shlig‘idagi uzangi mushak), m. stylohyoideus, m. digastricus ning orqa qorinini innervatsiya qiladi;
  2. Parasimpatik tolalar: n. petrosus major → ganglion pterygopalatinum orqali → ko‘z yoshi bezi, burun va tanglay bezlari; chorda tympani → ganglion submandibulare orqali → jag' osti va til osti so‘lak bezlari;
  3. Ta’m bilish tolalari: chorda tympani orqali — tilning old ⅔ qismidagi ta’m bilish ko‘tarmalaridan.

Nerv porus acusticus internus (ichki eshituv teshigi) orqali chakka suyagi piramidasi ichidagi egri yuz kanaliga kiradi va foramen stylomastoideum orqali kalla suyagidan chiqadi. Kanalda n. petrosus major va chorda tympani ni ajratadi. Kanaldan chiqqach, quloq oldi so‘lak bezida plexus parotideus hosil qilib, undan yuz mimik mushaklariga shoxlar ketadi: rr. temporales, zygomatici, buccales, r. marginalis mandibulae, r. colli.

3.8 VIII juft — Eshituv-muvozanat nervi (n. vestibulocochlearis)

Faqat sezuvchan, funksional jihatdan turli ikkita qismdan iborat:

  • Chig‘anoq qismi (pars cochlearis, eshituv nervi): chig‘anoqdagi organum spirale (Korti organi) dan eshituv signallarini uzatadi; birinchi neyronlar tanasi — ganglion spirale cochleae → miya poyasining eshituv yadrolari;
  • Vestibulyar qism (pars vestibularis, muvozanat nervi): utriculus, sacculus va yarim doira kanallar ampulalari retseptorlaridan signal uzatadi; neyronlar tanasi — ganglion vestibulare → vestibulyar yadrolar va miya.

Vestibulyar apparat va chig‘anoqning tuzilishi batafsil 15-bobda ko‘rib chiqilgan.

3.9 IX juft — Til-tomoq nervi (n. glossopharyngeus)

Aralash, foramen jugulare orqali chiqadi. O‘z ichiga oladi:

  • Harakat tolalari: m. stylopharyngeus ga; tomoqni innervatsiya qilishda X nerv bilan birgalikda ishtirok etadi (plexus pharyngeus);
  • Sezuvchan tolalar: tilning orqa ⅓ qismi (ta’m bilish va umumiy sezuvchanlik), tomoq, o‘rta quloq (tuba auditiva, cavitas tympanica), yumshoq tanglay;
  • Parasimpatik tolalar: n. tympanicus → n. petrosus minor → ganglion oticum → quloq oldi so‘lak beziga (glandula parotidea);
  • Vistserо-afferent tolalar: uyqu arteriyasi ikki shoxlanishi sohasidagi karotid sinusdan (sinus caroticus) va karotid glomusdan (glomus caroticum) — qon bosimi va nafas olishni refleksli boshqarishda ishtirok etadi.

3.10 X juft — Adashgan nerv (n. vagus)

Bosh miya nervlari orasida eng uzuni: kalla suyagidan bo‘yin, ko‘krak bo‘shlig‘i orqali qorin bo‘shlig‘iga qadar yetib boradi. Foramen jugulare orqali chiqadi. Harakat, sezuvchan va ko‘p miqdorda parasimpatik tolalarni o‘z ichiga oladi.

Bo‘limlarga ko‘ra shoxlari:

  • Bo‘yin qismi: n. laryngeus superior (m. cricothyroideus va kekirdak shilliq qavatiga), rami pharyngei, rami cardiaci cervicales;
  • Ko‘krak qismi: n. laryngeus recurrens — chap tomi aorta yoyi atrofini, o‘ng tomi a. subclavia atrofini o‘rab o‘tadi; m. cricothyroideus dan tashqari kekirdakning barcha mushaklarini innervatsiya qiladi (zararlanganda ovoz xirilligi yoki yo‘qolishi); traxeya, bronxlar (rami bronchiales), qizil o‘ngach va yurakka shoxlar;
  • Qorin qismi: truncus vagalis anterior va truncus vagalis posterior — oshqozon, jigar, me’da osti beziga va ingichka ichakka, hamda yo‘g‘on ichakni flexura coli sinistra (chap burilma) gacha innervatsiya qiladi.

Adashgan nervning parasimpatik tolalari ko‘krak va qorin bo‘shiqlari a’zolarining aksariyatini innervatsiya qiladi. Adashgan nervning vegetativ vazifasi 14-bobda batafsil ko‘rib chiqilgan.

3.11 XI juft — Qo‘shimcha nerv (n. accessorius)

Ikkita ildizli harakat nervi:

  • Kalla ildizi (nucleus ambiguus dan): kalla suyagidan chiqqanidan keyin X nervga qo‘shiladi → yumshoq tanglay va tomoq mushaklarini innervatsiya qiladi;
  • Orqa miya ildizi (C1–C5): foramen magnum orqali kalla bo‘shlig‘iga ko‘tariladi, foramen jugulare orqali chiqadi → m. sternocleidomastoideus (boshni yotqizish va qarama-qarshi tomonga burish) va m. trapezius ni (kurakni umurtqa pog‘onasiga tortish, yelka kamari ko‘tarilishi) innervatsiya qiladi.

Zararlanganda: zararlangan tomonda yelkani ko‘tarish imkonsiz, boshni burish buzilgan.

3.12 XII juft — Til osti nervi (n. hypoglossus)

Tilning harakat nervi. Canalis hypoglossalis orqali kalla suyagidan chiqadi. Tilning barcha o‘z mushaklarini va ko‘pchilik skelet mushaklarini: m. genioglossus, m. hyoglossus, m. styloglossus ni innervatsiya qiladi. Bir tomonlama zararlanganda til zararlangan nerv tomoniga buriladi: sog‘lom tomonning mushaklari uni oldinga va zararlangan tomonga itaradi.

4. Dermatom va miotomlar

Dermatom (dermatoma) — asosan bitta orqa miya segmentidan sezuvchan innervatsiya oladigan teri uchastkasi. Dermatom xaritasini bilish, sezuvchanlik buzilishining tarqalishiga qarab orqa miya yoki nervning shikastlanish darajasini aniqlash imkonini beradi.

Asosiy yo‘naltiruvchi belgilar:

  • C4 — yelka sohasi;
  • C6 — qo‘l bosh barmog‘i, C7 — o‘rta barmoq, C8 — jimjiloq;
  • Th4 — sut bezlari so‘rg‘ichi darajasi;
  • Th10 — kindik darajasi;
  • L1 — chov burmasi;
  • L4 — ichki to‘pig‘i;
  • S1 — tashqi to‘pig‘i, tabani;
  • S3–S5 — chanoq osti (egar shakli).

Qo‘shni dermatom bir-birini qoplaydi, shuning uchun to‘liq sezuvchanlik yo‘qolishi faqat uchta qo‘shni segment bir vaqtda shikastlanganda paydo bo‘ladi.

Miotom (myotoma) — bitta orqa miya segmenti innervatsiya qiladigan skelet mushaklari guruhi. Klinikada ma’lum harakatlarning yo‘qolishi shikastlanish darajasini aniqlashga yordam beradi: masalan, tizza bo‘g‘imini yozish buzilishi (m. quadriceps, L3–L4) yoki oyoq panjasini orqasiga buqish (mm. tibiales, L4–L5).

Klinik ahamiyati

Uch shoxli nerv nevralg‘iyasi (neuralgia n. trigemini) — V nerv bitta yoki bir nechta shoxining innervatsiya sohasida yonuvchi og‘riq xurujlari; tibbiyotda eng og‘ir og‘riqli holatlardan biri.

Bell falaji (paralysis facialis peripherica) — VII nervning periferik falaji: yuz asimmetriyasi, ko‘zni yopa olmaslik (lagophthalmos), ko‘z yoshlari oqishi, lab burchagining tushishi, tilning old ⅔ qismida ta’m bilishning buzilishi. Sovuqdan so‘ng yoki virus infeksiyasidan keyin to‘satdan boshlanishi xarakterli.

Qaytuvchi hiqildoq nervi falaji — n. laryngeus recurrens ning ko‘krak o‘rta bo‘shlig‘i o‘smalari, aorta anevrizmasi yoki qalqonsimon bez operatsiyalari vaqtida shikastlanishi: ovoz xirilligi yoki yo‘qolishi.

Erb-Dyushen akusherlik falaji (C5–C6) — tug‘ruq vaqtida bosh yelkadan zo‘rlik bilan uzoqlashtirilganda yelka chigalining yuqori magistrali shikastlanishi: qo‘l gavda bo‘ylab osilib, ichkariga aylangan («official pozasi»), yelkani uzoqlashtirish va bilakni buqish buzilgan.

«Osilib turuvchi qo‘l» (manus pendula) — n. radialis ning yelka suyagidagi «spiral» radiolyar naydaning siqilishi natijasidagi falaji: qo‘l panjalari va barmoqlarning yozilishi buzilgan.

«Osilib turuvchi oyoq» (pes pendulus) — kichik boldir suyagi bo‘yni sohasida n. fibularis communis ning siqilishi: oyoq panjasini orqasiga buqish va barmoqlarni yozish imkonsiz bo‘ladi.

Radikulopatiya (radiculopathia) — orqa miya ildizchasi siqilishi yoki tirnalishi (ko‘pincha umurtqalararo disk choqishi natijasida): tegishli dermatom va miotom sohasi bo‘ylab og‘riq, sezuvchanlik va harakat buzilishlari. Bel radikulopatiyasi (L4–S1) oyoqning orqa yuzasi bo‘ylab og‘riqqa — sciatic pain (ishialg‘iya) ga olib keladi.

Diafragma nervi orqali irradiatsiya. Diafragmal plevra yoki perikardning tirnalishida (masalan, diafragma osti abstsessi yoki miokard infarktida) og‘riq yelka yoki yelka sohasi teriga (C3–C5 dermatomi) irradiatsiya qiladi — «aks etgan og‘riq» (referred pain) hodisasi. Bu tashxis qo‘yuvchi uchun «tuzoq» bo‘lib, yelka bo‘g‘imi kasalligiga o‘xshab ketishi mumkin.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Orqa miya nervi qaysi ildizchalardan hosil bo‘ladi? Ularning qaysi biri neyronlar tanasini o‘z ichiga olgan tugunga ega?
  2. Odamda nechta juft orqa miya nervi bor? Nima uchun 7 ta bo‘yin umurtqasiga 8 ta bo‘yin nervi to‘g‘ri keladi?
  3. Diafragmaning asosiy harakat nervini va uning qaysi segmentlardan hosil bo‘lishini ayting.
  4. Yelka chigalining tuzilishini tasvirlab bering: ildizlar, magistrallar, dastalar. Qanday beshta asosiy terminal shox hosil bo‘ladi?
  5. Qo‘l panjalari kaft yuzasining sezuvchan innervatsiyasi o‘rta nerv va tirsak nervi o‘rtasida qanday taqsimlanadi?
  6. 12 juft bosh miya nervini (raqam va nom) sanab bering, har birining vazifasini qisqacha ko‘rsating.
  7. Uch shoxli nervning uchta tarmog‘i qaysilar va ularning har biri qaysi teshik orqali chiqadi?
  8. Yuz nervining uchta funksional tarkibiy qismini sanab bering.
  9. Nima uchun adashgan nerv «adashgan» deyiladi? U qaysi a’zolarni va qaysi bo‘shliqlarda innervatsiya qiladi?
  10. Dermatom nima va u nevrolog tomonidan bemorni tekshirishda qanday qo‘llaniladi?
  11. Kichik boldir suyagi bo‘yni sohasida shikastlanadigan va «osilib turuvchi oyoq» sababchi bo‘ladigan nervni ayting.
  12. XII juft nerv falajida til nima uchun shikastlangan tomonga burilishini tushuntiring.

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.