Tibbiyot mutaxassislari uchun

Odam anatomiyasi

11-bob. Limfa tizimi va immun a’zolari

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Limfa tizimi qon tomir tizimini to‘ldiruvchi, uning ajralmas qismi hisoblanadi. U to‘qimalardan suyuqlik, oqsillar va moddalar almashinuvi mahsulotlarini yig‘ib, qon aylanishiga qaytaradi hamda organizmning immunologik himoyasida asosiy rol o‘ynaydi. Limfa tizimini immun a’zolardan — ayrisimon bez, qizil ilik, taloq va shilliq qavat limfoid to‘qimasidan alohida holda tushunib bo‘lmaydi.

1. Limfa tizimi haqida umumiy ma’lumot

Limfa tizimi (systema lymphoideum) limfa kapillyarlari, tomirlari, magistral yo‘llari va kanallarini, shuningdek limfa tugunlari va limfoid to‘qima tutgan a’zolarni o‘z ichiga oladi. Qon tomir tizimi bilan birgalikda u to‘qimalarni drenajlash vazifasini bajaradi: qon kapillyarlaridan hujayraaro bo‘shliqqa chiqib ketgan suyuqlik va yirik molekulalar — avvalambor oqsillar — qon kapillyari devori orqali qaytib kira olmaydi va limfa kapillyarlariga o‘tadi.

Limfa tizimining asosiy vazifalari:

  • Drenaj — to‘qimalardan kuniga taxminan 2–4 litr suyuqlikni venoz qonga qaytaradi.
  • Transport — ingichka ichakda so‘rilgan yog‘lar va yog‘da eriydigan vitaminlarni vasa chylifera (sut tomirlari) orqali tashiydi.
  • Immun — limfositlar limfa tomirlari bo‘ylab ko‘chib yuradi; tugunlarda ular antigenlar bilan uchrashadi va ko‘payadi.
  • To‘siq — limfa tugunlari begona zarrachalar, bakteriyalar va o‘simta hujayralarini ushlab qoladi.

2. Limfa: tarkibi va hosil bo‘lishi

Limfa (lympha) — tiniq yoki biroz sariqish suyuqlik bo‘lib, tarkibi qon plazmasiga o‘xshaydi. U quyidagicha hosil bo‘ladi: qon kapillyarlarining arterial qismidan suyuqlik hujayraaro bo‘shliqqa filtrllanib chiqadi va to‘qima (interstitsial) suyuqligiga aylanadi. Uning katta qismi kapillyarning venoz tomoniga qaytib so‘riladi, ammo taxminan 10–20% suyuqlik yirik oqsil molekulalari (albumin, immunoglobulinlar) bilan birga qon kapillyari devoriga o‘ta olmaydi va limfa kapillyarlariga kiradi.

Limfa tarkibiga quyidagilar kiradi:

  • suv va elektrolitlar — qon plazmasi tarkibiga deyarli o‘xshash;
  • oqsillar — qondagiga nisbatan ancha kam miqdorda;
  • limfositlar — limfaning asosiy hujayrali elementlari;
  • oz miqdorda boshqa leykositlar;
  • ichak limfasida — so‘rilgan yog‘lar bilan xilomikronlar: bunday limfa xilus deb ataladi va sut rangini oladi.

3. Limfa kapillyarlari

Limfa kapillyarlari (vasa lymphocapillaria) — limfa tizimining boshlang‘ich bo‘g‘ini. Ular bosh miya va orqa miya, tog‘aylar, ko‘z shox pardasi, gavhar, tish emalasi, yo‘ldosh va ilikning ba’zi bo‘limlaridan tashqari deyarli barcha a’zo va to‘qimalarda mavjud.

Limfa kapillyari devori bitta qavat endotelial hujayralardan iborat bo‘lib, ular qon kapillyarlaridagi hujayralardan biroz kattaroq. Endotelial hujayralar orasida eni 10–25 nm bo‘lgan teshiklar va yoriqlar bor; bundan tashqari, to‘qimalar bosimi ko‘tarilganda hujayralar vaqtincha ajralib, oqsillar va hatto yirikroq zarrachalar o‘tishiga yo‘l beradi. Kapillyar devorining tashqi tomonida endoteliy maxsus langar filamentlari yordamida biriktiruvchi to‘qima tolalariga bog‘langan — bu shish vaqtida kapillyarning yiqilib qolishini oldini oladi.

Limfa kapillyarlari ko‘r uchi bilan boshlanadi (yopiq tarzda) — ularda arterial uchi yo‘q, ular faqat to‘qimalardan suyuqlik yig‘adi. Bu bilan ular arteriol va venula orasida yopiq halqa hosil qiladigan qon kapillyarlaridan tubdan farq qiladi.

4. Limfa tomirlari, magistral yo‘llari va kanallar

Kapillyarlar qo‘shilib limfa tomirlari (vasa lymphatica)ni hosil qiladi; ularning devori uch qavatdan iborat: ichki endotelial, o‘rta silliq mushak va tashqi biriktiruvchi to‘qima. Limfa tomirlarining bo‘shlig‘i kapillyarlarga nisbatan ancha keng, tomirlar ichida esa har bir necha millimetrda klapanlar (valvulae) joylashgan — ular limfaning teskari oqishini oldini oladi. Aynan klapanlar borligi preparatlarda va limfografiyalarda tomirga marjonsimon ko‘rinish beradi.

Joylashishiga ko‘ra yuza (teri osti, teri venalari yonidagi) va chuqur (magistral qon tomirlari va nervlar yonidagi) limfa tomirlari farqlanadi.

Yirik limfa magistral yo‘llari

Tana turli sohalaridagi limfa tomirlari limfa magistral yo‘llari (trunci lymphatici)ga birlashadi:

  • Bo‘yin magistral yo‘llari (trunci jugulares) — bosh va bo‘yin limfasini.
  • O‘mrov osti magistral yo‘llari (trunci subclavii) — yuqori oyoqlar limfasini.
  • Bronxo‘rtako‘ks magistral yo‘llari (trunci bronchomediastinales) — ko‘krak a’zolari limfasini.
  • Bel magistral yo‘llari (trunci lumbales) — quyi oyoqlar, chanoq va bel limfasini.
  • Ichak magistral yo‘li (truncus intestinalis) — qorin bo‘shlig‘i a’zolari limfasini.

Barcha magistral yo‘llar oxir-oqibat ikkita asosiy limfa kanaliga quyiladi.

Ko‘krak kanali

Ko‘krak kanali (ductus thoracicus) — tananing eng yirik limfa kanali, uzunligi taxminan 30–45 sm. U qorin bo‘shlig‘ida Pekke sisternasidan (cisterna chyli) boshlanadi — L₁–L₂ umurtqalari tanasi yonida joylashgan, duksimon kengayma; unga o‘ng va chap bel magistral yo‘llari hamda ichak magistral yo‘li quyiladi.

Sisternadan ko‘krak kanali diafragmaning aorta teshigi orqali ko‘krakka ko‘tarilib, umurtqa pog‘onasi bo‘ylab o‘tadi, so‘ngra chap o‘mrov osti arteriyasini yoy shaklida aylanib, chap venoz burchakka (angulus venosus sinister) — chap ichki bo‘yin venasi bilan chap o‘mrov osti venasining qo‘shilish joyiga — quyiladi. Shunday qilib, ko‘krak kanali tananing to‘rt uch qismidan — ikkala quyi oyoq va chanoq, qorin bo‘shlig‘i, ko‘krakning chap yarmi, chap qo‘l va bosh-bo‘yinning chap yarmi — limfani yig‘adi.

O‘ng limfa kanali

Tananing o‘ng to‘rtdan bir qismi — bosh-bo‘yinning o‘ng yarmi, o‘ng qo‘l va ko‘krakning o‘ng yarmi — o‘ng limfa kanali (ductus lymphaticus dexter) tomonidan drenajlanadi. U ko‘krak kanaliga nisbatan ancha qisqa (taxminan 1–1,5 sm) va o‘ng venoz burchakka (angulus venosus dexter) quyiladi. Ko‘p odamlarda o‘ng limfa kanali alohida tuzilma sifatida ifodalanmagan — uning o‘rnida bir necha mustaqil magistral yo‘l o‘ng venoz burchakka alohida-alohida quyiladi.

5. Limfa tugunlari

Limfa tugunlari (nodi lymphoidei) — limfa tomirlari bo‘ylab joylashgan periferik immun a’zolar. Katta yoshli odam tanasida ularning o‘rtacha soni 400 dan 700 gacha. Ko‘pgina tugunlarning diametri taxminan 0,5–1,5 sm.

Limfa tugunining tuzilishi

Tashqaridan tugun biriktiruvchi to‘qima kapsula (capsula) bilan qoplangan; kapsuladаn ichkariga trabekulalar (trabeculae) chiqib ketadi. Tugun parenximasi po‘stloq modda (cortex) va mag‘iz modda (medulla)ga bo‘linadi.

  • Po‘stloq modda B-limfositlardan iborat dumaloq limfoid follikulalar (folliculi lymphoidei)ni o‘z ichiga oladi. Immun javob paytida follikulalarda ko‘payish markazlari (centra germinalia) hosil bo‘lib, unda B-limfositlar antigen ta’sirida ko‘payadi va antitanalar ishlab chiqaruvchi plazmatik hujayralarga farqlanadi.
  • Po‘stloq moddadan pastda asosan T-limfositlar joylashgan parakortikаl zona (zona paracorticalis) bor. Bu yerda ular dendrit hujayralar taqdim etgan antigenlar bilan o‘zaro ta’sir qiladi.
  • Mag‘iz modda plazmatik hujayralar bor mag‘iz iplarini (chordae medullares) va tugun darvozasiga tomon limfa harakat qiladigan mag‘iz sinuslarini o‘z ichiga oladi.

Limfa bir nechta olib keluvchi tomir (vasa afferentia) orqali tugunga kiradi, marjinal, po‘stloq va mag‘iz sinuslaridan o‘tib, tugun darvozasi (hilum nodi lymphoidei)dagi olib chiquvchi tomir (vas efferens) orqali chiqadi; shu yerga oziqlantiruvchi arteriya va venalar ham kiradi.

Limfa tugunlarining topografiyasi

Limfa tugunlari tana ma’lum sohalarida guruhlashib joylashadi.

SohaAsosiy tugun guruhlari
Bosh va bo‘yinjag' osti, iyak osti, yuza va chuqur bo‘yin tugunlari
Qo‘ltiq chuquriqo‘ltiq tugunlari (nodi axillares, 20–40 tagacha) — sut bezi, yuqori oyoq, ko‘krak yon devoridan limfa yig‘adi
Ko‘krak bo‘shlig‘itraxeobronxial, parasternal, o‘rta ko‘ks tugunlari
Qorin bo‘shlig‘iqorinpep, chov ichak, bel tugunlari
Chov sohasichov tugunlari (nodi inguinales) — yuza va chuqur; quyi oyoq, tashqi jinsiy a’zolar, o‘rtaning limfasini yig‘adi
Kichik chanoqyonbosh, dumg‘aza, to‘siq teshigi tugunlari
Tizza osti chuquritizza osti tugunlari

6. Markaziy immun a’zolar

Immun a’zolar markaziy (immun hujayralar tug‘ilib, dastlabki farqlanishdan o‘tadigan) va periferik (immun javob amalga oshadigan)ga bo‘linadi.

Qizil ilik

Qizil ilik (medulla ossium rubra) — barcha qon hujayralarining, jumladan immun hujayralar ajdodlarining tug‘iladigan joyi. B-limfositlar aynan shu yerda farqlanishini yakunlaydi («B» nomi inglizcha bone marrow — ilikdan olingan). Katta yoshli odamlarda qizil ilik asosan yassi suyaklarda (to‘sh suyagi, qovurg‘alar, bosh suyagi suyaklari, chanoq), umurtqalarda va naysimon suyaklarning epifizlarida saqlanadi. Qizil ilikning umumiy massasi taxminan 1500 g. Uning tuzilishi va joylashishi haqida batafsil 2-bobda («Osteologiya») aytilgan.

Ayrisimon bez (Timus)

Ayrisimon bez (thymus) — old ko‘ks orasi bo‘shlig‘ida, to‘sh suyagining dastasi va tanasi orqasida joylashgan juft bo‘lmagan a’zo. U biriktiruvchi to‘qima ko‘prigi bilan bog‘langan ikki bo‘lakdan iborat.

Tashqaridan kapsula bilan qoplangan; kapsuladаn ichkariga bo‘lakchalar to‘siqlari (septula) chiqib, a’zoni diametri taxminan 1–2 mm li bo‘lakchalar (lobuli thymi)ga bo‘ladi. Har bir bo‘lakcha quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  • Po‘stloq modda (cortex thymi) — preparatlarda to‘q rang; ko‘payadigan va ikki bosqichli seleksiyadan o‘tadigan timositlar (yetilmagan T-limfositlar) bilan zich to‘lgan. Ijobiy seleksiya — MHC molekulalarini taniy oladigan T-hujayralarni tanlash; salbiy seleksiya — o‘z to‘qimalariga hujum qiladigan autoreaktiv hujayralarni yo‘q qilish.
  • Mag‘iz modda (medulla thymi) — ach rang; yetilayotgan timositlar va timusga xos Gassalь tanachalari (corpuscula thymi) — yassilanib ketgan epitelial hujayralarning halqasimon to‘planmalari — bor.

Yetilgan T-limfositlar qonga chiqadi va periferik limfoid a’zolarga joylashadi.

Yosh o‘zgarishlari. Timus 11–15 yoshda maksimal absolyut og‘irlikka yetadi (o‘rtacha taxminan 25–40 g), shundan keyin involutsiya (involutio thymi) boshlanadi — parenxima asta-sekin yog' to‘qimasi bilan almashadi. Katta yoshlilarda timus yog' tanasi ko‘rinishida, limfoid to‘qima qoldiqlari bilan saqlanadi. Biroq immunologik qobiliyat allaqachon shakllangan bo‘ladi.

Timus endokrin a’zo sifatida ham qaraladi: uning epitelial hujayralari T-limfositlar farqlanishini boshqaruvchi timosinlar va timulinlar — peptid gormonlar — ishlab chiqaradi. Batafsil — 9-bob («Ichki sekretsiya bezlari»)da.

7. Periferik immun a’zolar

Taloq

Taloq (lien, splen) — eng yirik juft bo‘lmagan periferik immun a’zo. U chap qovurg‘a ostida, medialda oshqozon bilan lateral tomonda diafragma orasida, IX–XI qovurg‘alar darajasida joylashgan. Taloqning normal massasi taxminan 100–200 g, uzunligi taxminan 10–12 sm.

Tashqaridan a’zo seroz qobiq (qorin pardasi) va tolali kapsula (capsula fibrosa) bilan qoplangan; kapsuladаn ichkariga trabekulalar (trabeculae splenicae) kiradi. Parenxima — pulpa (pulpa splenica) — qizil va oq pulpaga bo‘linadi.

Oq pulpa (pulpa alba) a’zo massasining taxminan 20% ini tashkil etadi. U markaziy arteriyalar atrofidagi T-limfositlar bilan to‘lgan periarteriolar limfoid muftalar va B-limfositlar bor limfoid follikulalar (folliculi lymphoidei splenici)dan iborat.

Qizil pulpa (pulpa rubra) taxminan 80% ni tashkil etadi. U venoz sinusoidlar (sinus venosi) va ularga ulanadigan Bilrot pul’par iplarini (chordae splenicae) — eritrositlar, makrofaglar, plazmatik hujayralar bor bo‘sh to‘planmalar — o‘z ichiga oladi. Aynan shu yerda qon filtrasiyasi sodir bo‘ladi: qarigan va o‘zgargan eritrositlar hamda trombotsitlar makrofaglar tomonidan ushlanib parchalanadi.

Taloqning vazifalari:

  1. Immun — qon orqali aylanadigan antigenlarga immunologik javob berishda ishtirok etadi.
  2. Qon filtrasiyasi — eskirgan eritrositlar va trombotsitlarni parchalash; trombotsitlarni to‘plash (ularning umumiy miqdorining 30% gacha).
  3. Qon hosil qilish — homila davrida qon hosil qiluvchi a’zo; katta yoshlilarda ekstremal sharoitlarda bu vazifani qisman tiklay oladi.

Taloqning darvozasi (hilum splenicum) uning medial yuzasida joylashgan — u yerga taloq arteriyasi (arteria splenica, qorin arteriyasi bo‘g‘imining shoxobchasi) kiradi va darvoza venasiga quyiladigan taloq venasi (vena splenica) chiqadi (10-bob «Yurak va qon tomirlari»ga qarang).

Bodomsimon bezlar va limfoepitelial halqa

Bodomsimon bezlar (tonsillae) — tomoq devoridagi limfoid to‘qima to‘planmalari. Ular Pirogov–Valdeyer limfoepitelial halqasi (anulus lymphoideus pharyngis)ni hosil qiladi:

  • Tanglay bodomchasi (tonsillae palatinae) — juft, tanglay ravoqlari orasidagi bodomcha chuqurchalarida joylashgan; kundalik hayotda odatda faqat shu bodomchalar nazarda tutiladi.
  • Tomoq (adenoid) bodomchasi (tonsilla pharyngealis) — juft bo‘lmagan, burun-tomoqning yuqori orqa devorida.
  • Til bodomchasi (tonsilla lingualis) — juft bo‘lmagan, til ildizida.
  • Nay bodomchalari (tonsillae tubariae) — juft, eshitish nayining tomoq teshigi yonida.

Bodomchalar yuzasi ko‘plab kriptalar (cryptae tonsillares) — antigenlar bilan aloqa maydonini kengaytiruvchi chuqurchalar — bor shilliq qavat bilan qoplangan. Bodomchalardagi limfoid to‘qima B- va T-limfositlar, plazmatik hujayralar va makrofaglarni o‘z ichiga oladi.

Shilliq qavatlar bilan bog‘liq limfoid to‘qima (MALT)

Klassik limfoid a’zolardan tashqari, ovqat hazm qilish yo‘li, nafas yo‘llari va siydik-jinsiy yo‘lining barcha shilliq qavatlarida tarqoq holda MALT (Mucosa-Associated Lymphoid Tissue) — shilliq qavatlar bilan bog‘liq limfoid to‘qima — mavjud. Unga quyidagilar kiradi:

  • Yakka limfoid follikulalar (folliculi lymphoidei solitarii) — butun ichak bo‘ylab.
  • Guruhiy limfoid follikulalar (folliculi lymphoidei aggregati, Peyer dog‘lari) — yonbosh ichakda, chov devoridan qarshi tomonda; bolalarda ayniqsa yaxshi rivojlangan.
  • Qurt o‘simta (appendix vermiformis) — devori limfoid to‘qimaga boy.
  • Bronxlar bilan bog‘liq (BALT) va burun bilan bog‘liq (NALT) limfoid to‘qima.

MALT — shilliq qavatlar orqali kirib kelayotgan antigenlarga immunologik javobning birinchi chizig‘i; ko‘pgina infeksiyalar uchun shilliq qavatlar asosiy «darvoza» hisoblanadi.

8. Immun hujayralar: qisqacha ko‘rinish

Limfoid a’zolarning tuzilishini tushunish uchun immun tizimning asosiy hujayrali elementlarini bilish zarur.

HujayraKelib chiqishiAsosiy vazifasi
B-limfositlarQizil ilikAntitanalar ishlab chiqarish (gumoral immunitet)
T-limfositlarIlik → timusHujayrali immunitet (T-yordamchilar, T-qotillar, T-tartiblovchilar)
NK-hujayralar (tabiiy qotillar)Qizil ilikO‘simta va zararlanган hujayralarni yo‘q qilish
Dendrit hujayralarQizil ilikT-limfositlarga antigenlarni taqdim etish
MakrofaglarIlikning monositleriFagotsitoz, yallig‘lanish, antigen taqdim etish
Plazmatik hujayralarB-limfositlarning farqlanishiImmunoglobulinlar ajratish

T-limfositlar timusda, B-limfositlar esa qizil ilikda majburiy «ta’lim» oladi. Yetilgach, ikki tur ham qonga o‘tib, periferik limfoid a’zolarning T- va B-zonalarini egallaydi.

Klinik ahamiyati

Limfedema (lymphoedema). Limfa oqimining buzilishi natijasida to‘qimalarda oqsilga boy suyuqlik to‘planib, shish hosil bo‘ladi va oxir-oqibat yumshoq to‘qimalar fibroziga olib keladi. Birlamchi limfedema tug‘ma limfa tomirlari rivojlanmaganligi bilan bog‘liq; ikkilamchi esa ularning shikastlanishi — jarrohlik olib tashlash, nur terapiyasi, o‘simta infiltratsiyasi yoki infeksiya — bilan bog‘liq. Tropik mamlakatlarda limfatik filarioz (filariasis lymphatica) — parazitar limfa tomirlari blokadasi — keng tarqalgan bo‘lib, oyoqlarning juda katta shishiga («fil kasalligi», elephantiasis) olib keladi.

Mintaqaviy limfa tugunlari — kasallik ko‘rsatkichi. Tugunning kattalashishi (limfadenopatiya) uning drenaj sohasidagi infeksiyada, shuningdek xavfli o‘simtalarda kuzatiladi: saraton hujayralari ko‘pincha limfa tomirlari orqali mintaqaviy tugunlarga metastaz beradi. Ko‘krak bezi, oshqozon, ichak saratori operatsiyalarida jarroh mintaqaviy tugunlar holatini majburiy tekshiradi — bu o‘simta bosqichini va davolash taktikasini belgilaydi. «Qorovul tugun» (sentinel lymph node) — o‘simtadan limfa oqimi yo‘lidagi birinchi tugun; uning biopsiyasi mikrometastazlar borligini aniqlash imkonini beradi.

Timus va immunodefitsit. Timusning tug‘ma yo‘qsligida (Di Jorj sindromi) T-limfositlar yetilmaydi — qaytalanuvchi infeksiyalar bilan og‘ir hujayrali immunodefitsit rivojlanadi. Timoma — timus o‘simtasi — miyastiya va boshqa autoimmun kasalliklar bilan birgalikda kuzatilishi mumkin.

Splenomegaliya. Taloqning kattalashishi infeksion mononukleoz, bezgak, leykozlar, portal gipertenziya va gemolitik anemiyalarda kuzatiladi. Belgilangan splenomegaliyada jarohat paytida a’zo yorilib ketish xavfi oshadi.

Splenektomiya (taloqni olib tashlash) — a’zo yorilib ketganda yoki qonotaluvchi kasalliklarda ba’zan majburiy choraga aylanadi. Undan so‘ng kapsüllangan bakteriyalar (Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Neisseria meningitidis) keltirib chiqaradigan og‘ir infeksiyalar xavfi keskin ortadi — bu hodisa overwhelming post-splenectomy infection (OPSI) deb ataladi. Bemorlarga ushbu qo‘zg‘atuvchilarga qarshi emlash tavsiya etiladi.

Adenoidlar va tonzillit. Bolalarda tomoq bodomchasining kattalashishi («adenoidlar») burun nafasini qiyinlashtiradi, eshitish nayi orqali eshitishni buzadi va qaytalanuvchi o‘rta quloq yallig‘lanishlariga moyillik hosil qiladi. Tanglay bodomchalarining surunkali tonzilliti — yurak, buyrak va bo‘g‘imlarga infeksiya tarqalishi mumkin bo‘lgan surunkali infeksiya o‘chog‘i.

Limfomalar. Limfoid to‘qimadan hosil bo‘ladigan xavfli o‘simtalar — Xodgkin limfomasi va Xodgkin bo‘lmagan limfomalar — har qanday limfoid a’zoni zararlay oladi. Klassik belgi — og‘riqsiz limfa tugunlarining kattalashishi, ko‘pincha tizimli alomatlar bilan birga (isitma, kechasi ter chiqishi, ozib ketish).

Limfa kanallari jarrohlikda. Ko‘krak bo‘shlig‘i a’zolaridagi operatsiyalarda ko‘krak kanalining shikastlanishi xilotraksga — plevra bo‘shlig‘ida limfa to‘planishiga — olib kelishi mumkin.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Limfa tizimi qanday asosiy vazifalarni bajaradi? Nima uchun uni immun tizimdan alohida ko‘rib bo‘lmaydi?
  2. Limfa qanday hosil bo‘ladi? Nima uchun to‘qima suyuqligining bir qismi qon kapillyariga qaytib kira olmaydi?
  3. Limfa kapillyari qon kapillyaridan devor tuzilishi va ko‘r uchi bo‘yicha qanday farqlanadi?
  4. Quyi oyoqdan venoz burchakka qadar limfaning yo‘lini tasvirlab bering. U qaysi kanal orqali va qaysi burchakka kiradi?
  5. Ko‘krak kanali tana qaysi sohalarini, o‘ng limfa kanali esa qaysi sohalarini drenajlaydi?
  6. Limfa tugunining tuzilishini tasvirlab bering. B-limfositlar va T-limfositlar qayerda joylashgan?
  7. Nima uchun timus «markaziy» immun a’zo hisoblanadi? U yosh bilan qanday o‘zgaradi?
  8. Taloqning oq va qizil pulpasi qanday vazifani bajaradi?
  9. Pirogov–Valdeyer limfoepitelial halqasi bodomchalarini sanab, har birining joylashishini ko‘rsating.
  10. MALT nima va u shilliq qavatlar immunitetida qanday rol o‘ynaydi?
  11. Splenektomiyadan keyin nima uchun og‘ir bakterial infeksiyalar xavfi oshadi?
  12. «Qorovul limfa tuguni» nima va saraton operatsiyalarida uni nima uchun tekshiradilar?

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.