Tibbiyot mutaxassislari uchun

Odam anatomiyasi

10-bob. Yurak va qon tomirlari (angiologiya)

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Yurak-qon tomir tizimi qon oqimini butun organizm bo‘ylab uzluksiz ta’minlaydi, hujayralarga kislorod va oziq moddalar yetkazib beradi hamda moddalar almashinuvi mahsulotlarini olib ketadi. Ushbu bobda yurak — markaziy nasos a’zoning tuzilishi, katta va kichik qon aylanish doiralarining arteriyalari va venalari, shuningdek qon tomir o‘zanining tashkil topish tamoyillari ko‘rib chiqiladi. Qon tomirlarini va yurakni o‘rganadigan bo‘lim angiologiya (angiologia; yunoncha angeion — tomir, logos — ta’limot) deb ataladi.

1. Yurak tuzilishi

1.1. Joylashuvi va tashqi ko‘rinishi

Yurak (cor) oldingi ko‘ks oralig‘ida (mediastinum anterius) — o‘pkalar orasidagi bo‘shliqda — joylashgan va yurak sumkasiga o‘ralgan. A’zoning taxminan uchdan ikki qismi o‘rta tekislikdan chapda, uchdan bir qismi esa o‘ngda joylashadi.

Shaklida yurak yassilashgan konusni eslatadi. Yurak asosi (basis cordis) yuqoriga va orqaga, yurak uchi (apex cordis) esa pastga, chapga va oldinga yo‘nalgan. Yurak uchi beshinchi qovurg‘alararo bo‘shliqdagi chap o‘rta-o‘mrov chizig‘idan 1–2 sm ichkariga proyeksiyalanadi — bu yerda shifokor cho‘qqisi zarbasini tinglaydi.

Katta yoshli odamda yurak massasi o‘rtacha taxminan 300 g ni tashkil qiladi (erkaklarda biroz ko‘proq, ayollarda kamroq). A’zo uzunligi taxminan 12–13 sm, ko‘ndalang o‘lchami taxminan 9–10 sm.

Tashqi yuzada egatlar yaqqol ko‘rinadi: toj egati (sulcus coronarius) bo‘lmachalar bilan qorinchalarni ajratib turadi; oldingi va orqa qorinchalararo egatlar (sulci interventriculares anterior et posterior) qorinchalar orasidagi chegaraga to‘g‘ri keladi. Egatlarda yurak o‘z tomirlarini o‘tkazadi.

1.2. Yurak bo‘lmalari

Inson yuragi to‘rtta bo‘lmaga ega: o‘ng bo‘lmacha (atrium dextrum), o‘ng qorincha (ventriculus dexter), chap bo‘lmacha (atrium sinistrum) va chap qorincha (ventriculus sinister). Bo‘lmachalar tomirlardan qonni qabul qilib, qorinchalariga haydaydi; qorinchalar esa qonni tomir o‘zaniga chiqaradi.

O‘ng bo‘lmacha yuqori (vena cava superior) va pastki kovak venalardan (vena cava inferior), hamda toj sinusidan (sinus coronarius) qon qabul qiladi. Bo‘lmachalarni ajratib turadigan to‘siq yuzasida oval chuqurcha (fossa ovalis) ko‘rinadi — yangi tug‘ilganda yopilgan oval teshikning izi. Bo‘lmacha muskul qatlami xarakterli go‘shtli tizmalar — taroqsimon muskullar (musculi pectinati) ni hosil qiladi.

O‘ng qorincha o‘ng bo‘lmachadan qon olib, uni o‘pka magistraliga (truncus pulmonalis) haydaydi. Qorinchaning ichki yuzasi notekis: bu yerda trabekulalar (trabeculae carneae) va klapan iplarini ushlab turadigan so‘rg‘ichsimon muskullar (musculi papillares) ko‘tariladi.

Chap bo‘lmacha har bir o‘pkadan ikkitadan jami to‘rtta o‘pka venasini (venae pulmonales) qabul qilib, qonni chap qorinchaga o‘tkazadi.

Chap qorincha — eng qudratli bo‘lma. Uning devori o‘ng qorincha devoridan taxminan uch barobar qalin, chunki u qonni butun katta qon aylanish doirasi bo‘ylab haydash uchun yetarli bosim yaratishi kerak. Chap qorinchadan qon aortaga (aorta) chiqariladi.

1.3. Klapan apparati

Klapanlar qonning bir yo‘nalishda oqishini ta’minlaydi.

Bo‘lmacha-qorincha (atrioventrikulyar) klapanlar bo‘lmachalar va qorinchalar orasida joylashgan:

  • Uch tajoqli klapan (valva tricuspidalis) — o‘ng bo‘lmacha va o‘ng qorincha orasida; uchta bargdan iborat.
  • Ikki tajoqli (mitral) klapan (valva mitralis, valva atrioventricularis sinistra) — chap bo‘lmacha va chap qorincha orasida; ikkita bargdan iborat.

Qorinchalar qisqarganida ulardagi bosim ko‘tarilib, barglar yopiladi. So‘rg‘ichsimon muskullardan barglarga tortilgan pay ipchalari (chordae tendineae) barglarning bo‘lmachalar tomonga botib ketishining oldini oladi.

Yarim oysimon klapanlar qorinchalardan chiqish joylarida joylashgan:

  • O‘pka magistrali klapani (valva trunci pulmonalis) — o‘ng qorinchadan chiqish joyida uchta yarim oysimon tavaqacha.
  • Aorta klapani (valva aortae) — chap qorinchadan chiqish joyida uchta yarim oysimon tavaqacha. Tavaqachalar va aorta devori orasida kichik cho‘ntaklar — aorta sinuslari (sinus aortae) hosil bo‘lib, ulardan ikkitasidan toj arteriyalari chiqadi.

1.4. Yurak devori

Yurak devori uchta qavatdan iborat:

  • Epikard (epicardium) — tashqi seroz qavat, miyokardga zich qo‘shilgan. Bu seroz perikardning ichki (visseral) varag‘i.
  • Miyokard (myocardium) — o‘rta va eng qudratli qavat, yurak muskul to‘qimasidan tashkil topgan. Bo‘lmacha miyokardi ikki qavatdan, qorincha miyokardi esa uch qavatdan iborat.
  • Endokard (endocardium) — ichki qavat, yurak bo‘lmalarini ichidan qoplaydi; klapan yuzasiga o‘tadi.

Bo‘lmachalar va qorinchalar orasida yurak tolali skeleti (skeleton fibrosum cordis) joylashgan: bo‘lmacha-qorincha teshiklari hamda aorta va o‘pka magistrali teshiklari atrofidagi zich tolali halqalar. Skelet klapanlar uchun tayanch bo‘lib xizmat qiladi va bo‘lmachalar miyokardini qorinchalar miyokardidan elektr jihatidan ajratadi.

1.5. Perikard

Perikard (pericardium) — yurakni o‘rab turuvchi yopiq xalta. U ikkita asosiy qavatdan iborat: tashqi tolali perikard (pericardium fibrosum) va ichki seroz perikard (pericardium serosum). Seroz perikardning o‘zi ham ikki varaqqali: parietal (lamina parietalis) va visseral — epikard.

Seroz perikardning ikki varag‘i orasida perikard bo‘shlig‘i (cavitas pericardialis) bo‘lib, unda yurak urishi paytidagi ishqalanishni kamaytiradigan oz miqdor seroz suyuqlik mavjud. Yallig‘lanish yoki qon ketish paytida perikard bo‘shlig‘iga suyuqlik to‘planib, yurakni siqib qo‘yishi mumkin — yurak tamponadasi rivojlanadi.

1.6. Yurak o‘z tomirlari

Yurak devori o‘ng (arteria coronaria dextra) va chap (arteria coronaria sinistra) toj (koronar) arteriyalari orqali qon bilan ta’minlanadi; bu arteriyalar aorta klapanining darhol ustida — aorta sinuslaridan chiqadi.

Chap toj arteriyasi ikkita yirik shoxga bo‘linadi:

  • Oldingi qorinchalararo (tushuvchi) shox (ramus interventricularis anterior) — ikkala qorinchaning oldingi devorini va qorinchalararo to‘siqning asosiy qismini ta’minlaydi.
  • Aylanma shox (ramus circumflexus) — chap qorinchaning yon va orqa devorini ta’minlaydi.

O‘ng toj arteriyasi toj egatida o‘ng tomonga o‘tib, o‘ng qorincha va o‘ng bo‘lmachaga shoxlar beradi; ko‘pchilik odamlarda qorinchalarning orqa devorini orqa qorinchalararo shox orqali ham ta’minlaydi.

Yurak devorlari venoz qoni toj sinusida (sinus coronarius) to‘planib, o‘ng bo‘lmachaga quyiladi.

1.7. Yurak o‘tkazuvchanlik tizimi

Yurak qisqarishlari o‘tkazuvchanlik tizimi (systema conducens cordis) tomonidan boshlanib va muvofiqlashtiriladi — bu elektr impulslarini avtomatik ravishda hosil qila oladigan ixtisoslashgan muskul hujayralari majmuasidir.

  • Sinoatrial tugun (nodus sinuatrialis, SA-tugun) o‘ng bo‘lmacha devorida, yuqori kovak vena quyilish joyida joylashgan. Bu asosiy ritm boshqaruvchisi: me’yorda minutiga taxminan 60–100 impuls hosil qiladi. Qo‘zg‘alish bo‘lmachalar miyokardi bo‘ylab tarqalib, keyingi tugunga yetadi.
  • Bo‘lmacha-qorincha tuguni (nodus atrioventricularis, AV-tugun) bo‘lmachalararo to‘siqda, asosida joylashgan. U impuls o‘tkazishni kechiktiradi: bu bo‘lmachalarning qisqarishini tugallashiga imkon beradi.
  • Gis dastasi (fasciculus atrioventricularis) — tolali skelet orqali bo‘lmacha va qorincha miyokardini bog‘lovchi yagona yo‘l. Qorinchalararo to‘siqda chap va o‘ng oyoqchalarga bo‘linadi.
  • Purkine tolalari (fibrae Purkinjenses) — oyoqchalarning so‘nggi tarmoqlari, qorinchalar miyokardiga tarqalib, ularning deyarli bir vaqtda qisqarishini ta’minlaydi.

2. Qon tomirlarining tasnifi va tuzilishi

Qon tomirlari uch turga bo‘linadi: arteriyalar, kapillyarlar va venalar.

Arteriyalar (arteriae) qonni yurakdan a’zolarga olib boradi. Arteriya devori uchta qobirg‘adan iborat: ichki (tunica intima — endoteliy va subendotelial qavat), o‘rta (tunica media — silliq muskul hujayralari va elastik tolalar) va tashqi (tunica adventitia — biriktiruvchi to‘qima). Devor tuzilishi va vazifalari bo‘yicha farqlanadi:

  • Elastik turdagi arteriyalar (aorta, truncus pulmonalis) — devori elastik tolalarga boy bo‘lib, pulsirlanuvchi qon oqimini tekislaydi.
  • Mushak turli arteriyalar — tananing ko‘pchilik arteriyalarini tashkil qiladi; silliq muskulatura qisqarishi hisobiga a’zolarning qon bilan ta’minlanishini boshqaradi.
  • Arteriolalar — kichik arteriyalar, periferik qon tomir qarshiligining asosiy boshqaruvchilari.

Kapillyarlar (vasa capillaria) — diametri taxminan 5–10 mkm bo‘lgan eng ingichka tomirlar; devori bazal membrana ustidagi bir qavat endotelial hujayralardan iborat. Kapillyar devori orqali qon va to‘qimalar orasida gazlar, oziq moddalar va moddalar almashinuvi mahsulotlari almashinadi.

Venalar (venae) qonni yurakka olib boradi. Venalardagi bosim arteriyalardagiga nisbatan ancha past; devor ingichka va kamroq muskullashgan. Qo‘l-oyoq venalarining ko‘pchiligi qonning orqaga qaytishiga to‘sqinlik qiluvchi klapanlar (valvulae) bilan ta’minlangan. Venoz qonning harakatiga atrofdagi muskullarning qisqarishi, nafas olish paytida ko‘krak bo‘shlig‘idagi manfiy bosim va yirik venalarda o‘ng bo‘lmachaning so‘rish harakati yordam beradi.

XususiyatArteriyaKapillyarVena
Oqim yo‘nalishiyurakdanto‘qimalar bilan almashinuvyurakka
Bosimyuqoriasta-sekin pasayadipast
Devorqalin, uch qavatlibir qavat endoteliyingichka, kam muskullashgan
Klapanlaryo‘q (aorta va o‘pkadan tashqari)—bor (qo‘l-oyoqlarda)

3. Qon aylanish doiralari

Qon aylanish tizimi ikki yopiq doirani hosil qiladi.

3.1. Kichik (o‘pka) doira

Kichik doira o‘ng qorinchadan boshlanadi: qon o‘pka magistraliga (truncus pulmonalis) chiqariladi, u o‘ng va chap o‘pka arteriyalariga (arteriae pulmonales dextra et sinistra) bo‘linadi. O‘pkalarda arteriyalar alveolyar devorlar kapillyarlariga qadar tarmoqlanadi; bu yerda qon kislorod bilan boyiydi va karbonat angidriddan tozalanadi. Kislorodlangan qon har bir o‘pkadan ikkitadan, jami to‘rtta o‘pka venasiga (venae pulmonales) to‘planib, chap bo‘lmachaga keladi. Shunday qilib, kichik doirada arteriyalar venoz qon, venalar esa arterial qon olib yuradi.

3.2. Katta (tizimli) doira

Katta doira chap qorinchadan boshlanadi: qon aortaga (aorta) chiqarilib, tarmoqlangan arteriyalar tarmog‘i orqali tana barcha a’zolari kapillyarlariga yetib boradi. Kapillyarlardan qon venulalab va vena tomirlariga, so‘ngra yuqori va pastki kovak venalar orqali o‘ng bo‘lmachaga qaytadi.

4. Aorta va uning shoxlari

Aorta — tananing eng yirik arterial magistrali bo‘lib, katta yoshli odamda diametri taxminan 2,5–3 sm. Unda uchta bo‘lim ajratiladi.

4.1. Ko‘tariluvchi aorta

Ko‘tariluvchi aorta (aorta ascendens) chap qorinchadan boshlanib yuqoriga ko‘tariladi. Uning boshlang‘ich kengayishi — aorta piyozchasi (bulbus aortae) dan o‘ng va chap toj arteriyalari chiqadi (1.6-bo‘limga qarang).

4.2. Aorta ravog‘i va bosh-bo‘yin arteriyalari

Aorta ravog‘i (arcus aortae) chap bronx ustidan chapga va orqaga egiladi. Uning qavariq tomonidan uchta yirik tomir chiqadi:

  1. Bilakbosh magistrali (truncus brachiocephalicus) — o‘ng umumiy uyqu arteriyasiga (arteria carotis communis dextra) va o‘ng o‘mrov osti arteriyasiga (arteria subclavia dextra) bo‘linadi.
  2. Chap umumiy uyqu arteriyasi (arteria carotis communis sinistra).
  3. Chap o‘mrov osti arteriyasi (arteria subclavia sinistra).

Umumiy uyqu arteriyalari bo‘yin bo‘ylab ko‘tarilib, qalqonsimon tog‘ay yuqori chegarasi darajasida tashqi (arteria carotis externa) va ichki uyqu arteriyalariga (arteria carotis interna) bo‘linadi. Tashqi arteriya yuz, qalqonsimon bez, til, bosh va bo‘yin mushaklarini qon bilan ta’minlaydi; ichki arteriya bosh suyagi bo‘shlig‘iga kirib, miyani ta’minlaydi (batafsil — 12-bobga qarang). Tarmoqlanish joyida arterial bosim sezgichlar joylashgan uyqu sinusi (sinus caroticus) bor.

O‘mrov osti arteriyasi qo‘ltiq osti arteriyasiga (arteria axillaris), so‘ngra bilak arteriyasiga (arteria brachialis) davom etadi; u tirsak chuqurchasida bilak suyagi arteriyasi (arteria radialis) va tirsak suyagi arteriyasiga (arteria ulnaris) bo‘linib, kaft ichida kaft yoylari (arcus palmares) ni hosil qiladi.

O‘mrov osti arteriyasidan umurtqa arteriyasi (arteria vertebralis) ham chiqadi; u bo‘yin umurtqalarining ko‘ndalang o‘simtalari orqali ko‘tarilib, bosh suyagi bo‘shlig‘iga kiradi va ikkinchi tomonning bir xil arteriyasi bilan birlashib asosiy arteriya (arteria basilaris) ni hosil qiladi. Bu arteriya ichki uyqu arteriyalarining so‘nggi shoxlari bilan birgalikda bosh miya arterial halqasi (circulus arteriosus cerebri) ni tashkil qiladi — batafsil 12-bobga qarang.

4.3. Tushuvchi aorta: ko‘krak qismi

Tushuvchi aorta (aorta descendens) diafragma darajasida ko‘krak (aorta thoracica) va qorin (aorta abdominalis) qismlariga bo‘linadi.

Ko‘krak aortasi ko‘krak bo‘shlig‘i a’zolariga shoxlar beradi: orqa qovurg‘alararo arteriyalar (arteriae intercostales posteriores), bronxial, qizilo‘ngach va perikardial shoxlar.

4.4. Qorin aortasi va uning shoxlari

Qorin aortasi umurtqa pog‘onasi oldida joylashib, qorin bo‘shlig‘i va chanoq a’zolari hamda qorin devoriga qon beradi. Uning shoxlari juft bo‘lmagan (ovqat hazm qilish a’zolariga) va juft (juft a’zolarga) bo‘linadi.

Juft bo‘lmagan shoxlar:

  • Qorin magistrali (truncus coeliacus) — uchta tomirga bo‘linadi: chap oshqozon arteriyasi (arteria gastrica sinistra), taloq arteriyasi (arteria splenica) va umumiy jigar arteriyasi (arteria hepatica communis). Oshqozon, qizilo‘ngachning pastki qismi, jigar, o‘t pufagi, me’da osti bezi va taloqni ta’minlaydi.
  • Yuqori brij arteriyasi (arteria mesenterica superior) — ingichka ichak, ko‘r ichak, ko‘tariluvchi va ko‘ndalang chambar ichakni ta’minlaydi.
  • Pastki brij arteriyasi (arteria mesenterica inferior) — tushuvchi chambar ichak, sigmoid va to‘g‘ri ichakning yuqori qismini ta’minlaydi.

Juft shoxlar: buyrak usti bezi, buyrak arteriyalari (arteriae renales), tuxumdon/moya arteriyalari (arteriae ovaricae/testiculares).

Qorin aortasi IV–V bel umurtqalari darajasida o‘ng va chap umumiy yonbosh arteriyalariga (arteriae iliacae communes) bo‘linadi. Ularning har biri ichki yonbosh arteriyasiga (arteria iliaca interna) — chanoq a’zolariga — va tashqi yonbosh arteriyasiga (arteria iliaca externa) bo‘linadi; ikkinchisi qov bog‘lami ostidan chiqib son arteriyasiga (arteria femoralis) davom etadi. U tizza arteriyasiga (arteria poplitea) o‘tib, tizza chuqurchasining pastki chegarasida oldingi va orqa boldir arteriyalariga (arteriae tibiales anterior et posterior) bo‘linadi.

5. Vena tizimi

5.1. Yuqori kovak vena tizimi

Yuqori kovak vena (vena cava superior) o‘ng va chap bilakbosh venalarining (venae brachiocephalicae) qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Har bir bilakbosh venasi o‘mrov osti venasi (vena subclavia) va ichki bo‘yin venasi (vena jugularis interna) birlashishidan tashkil topadi. Ichki bo‘yin venasi — bosh miya, yuz va bo‘ynidan venoz qonning asosiy to‘plovchisi. Yuzaki tashqi bo‘yin venasi (vena jugularis externa) o‘mrov osti venasiga quyiladi.

Yuqori qo‘l-oyoq venaları chuqur (bir xil nomli arteriyalar bilan birga yuradigan) va yuzaki turlarga bo‘linadi. Yuzakidan eng muhimlari — qo‘lning lateral teri osti venasi (vena cephalica) va medial teri osti venasi (vena basilica); tirsak chuqurchasida ular tirsak oraliq venasi (vena intermedia cubiti) orqali bog‘lanadi — bu venepunktsiya uchun eng ko‘p ishlatiladigan joy.

5.2. Pastki kovak vena tizimi

Pastki kovak vena (vena cava inferior) — tananing eng yirik venasi. U IV–V bel umurtqalari darajasida, o‘ng tomonda ikkita umumiy yonbosh venasi (venae iliacae communes) birlashishidan hosil bo‘ladi. Pastki qo‘l-oyoqlar, chanoq devori va a’zolari, qorin bo‘shlig‘idan keluvchi irmoqlari qabul qiladi. Yirik irmoqlar: buyrak venaları (venae renales), buyrak usti bezi venaları, jigar venaları (venae hepaticae), tuxumdon/moya venaları.

Pastki qo‘l-oyoq venaları ham chuqur va yuzaki turlarga bo‘linadi. Yuzaki katta teri osti venasi (vena saphena magna) — tananing eng uzun venasi — oyoq panjasining orqasida boshlanib, boldir va son ichki yuzasi bo‘ylab ko‘tarilib son venasiga quyiladi. Kichik teri osti venasi (vena saphena parva) tizza venasiga quyiladi.

5.3. Darvoza venasi va portal qon aylanish

Darvoza venasi (vena portae hepatis) oshqozon, ingichka va yo‘g‘on ichak, me’da osti bezi va taloqdan venoz qon to‘playdi. U yuqori brij venasi (vena mesenterica superior) va taloq venasi (vena splenica) birlashishidan hosil bo‘ladi. Jigar darvozasiga kirib, darvoza venasi tarmoqlanib jigar bo‘lakchalarini o‘raydi. Bo‘lakchalar sinusoidlaridan qon jigar venalariga (venae hepaticae) to‘planib, pastki kovak venaga quyiladi.

Shunday qilib, qorin bo‘shlig‘i a’zolaridan kelgan qon ikkita kapillyar tarmoqdan o‘tadi — a’zolarning o‘z to‘qimalarida va jigarda. Bu jigarning umumiy qon oqimiga tushishidan oldin zaharli moddalarni zararsizlantirish va oziq moddalarni qayta ishlash imkonini beradi.

Darvoza venasi tizimi va kovak venalar tizimlari o‘rtasida portokoval anastomozlar — klinik jihatdan muhim bo‘lgan ulanishlar mavjud (quyidagi «Klinik ahamiyati» bo‘limiga qarang).

6. Homila qon aylanishining o‘ziga xos xususiyatlari

Tug‘ilishdan oldin o‘pkalar ishlamaydi va homila qon aylanishi boshqacha tashkil topgan. Kislorodlangan qon yo‘ldoshdan kindik venasi (vena umbilicalis) orqali jigarga va venoz yo‘l (ductus venosus) orqali pastki kovak venaga keladi. O‘ng bo‘lmachada qonning katta qismi to‘g‘ridan-to‘g‘ri chap bo‘lmachaga oval teshik (foramen ovale) orqali o‘tadi. O‘ng qorinchaga keladigan qon ishlamayotgan o‘pkalarni chetlab o‘tib, arterial (Botallo) yo‘l (ductus arteriosus) — o‘pka magistrali va aorta orasidagi tutashuv — orqali aortaga o‘tadi.

Tug‘ilishdan so‘ng birinchi nafas bilan o‘pka tomirlaridagi bosim pasayadi, o‘pka qon oqimi keskin ortadi, chap bo‘lmachadagi bosim ko‘tarilib oval teshik funksional yopiladi (anatomik jihatdan birinchi oy-yillar ichida bitishib ketadi). Arterial yo‘l torayib obliteratsiyalanadi va arterial boylamga (ligamentum arteriosum) aylanadi. Bu tuzilmalar yopilmasa, tug‘ma yurak nuqsonlari kelib chiqadi.

7. Klinik ahamiyati

Miokard infarkti ko‘pincha aterosklerotik pilakchasining yorilishi va tromb hosil bo‘lishi tufayli toj arteriyasi yoki uning shoxida qon oqimining to‘satdan to‘xtashi natijasida yuzaga keladi. Yurak muskul to‘qimasi deyarli qayta tiklanmasligi sababli ishemiya o‘chog‘i nekrozlanadi. Ayrim toj arteriya shoxlarining qon ta’minlash zonasini bilish EKG va koronarografiya ma’lumotlari asosida qaysi arteriya zararlanganini aniqlash imkonini beradi.

Arterial gipertenziya — qon bosimining doimiy ko‘tarilishi. Arterial bosim yurak ishi va periferik qon tomir qarshiligi (asosan arteriolalar tomonidan belgilanadigan) bilan ta’minlanganligidan, davolashning asosiy maqsadlari — yurakka tushadigan yukni kamaytirish va periferik tomirlarni kengaytirish.

Yurak nuqsonlari tug‘ma va orttirilgan bo‘ladi. Tug‘ma nuqsonlarga bo‘lmachalararo yoki qorinchalararo to‘siq yopilmasligi, ochiq arterial yo‘l, klapanlar stenoziing kiradi. Orttirilgan nuqsonlar ko‘pincha revmatizm oqibati: mitral va aorta klapanlari zararlanadi, ularning barglari deformatsiyalanib, stenoz yoki yetishmovchilikka olib keladi.

Pastki qo‘l-oyoqlar varikoz kengayishi vena klapanlarining yetishmovchiligida yuzaga keladi: gravitatsiya ta’sirida qon to‘planib, vena devorlari cho‘zilib ketadi. Katta teri osti venasi — bu patologiyaning eng ko‘p uchrovchi joyi.

Portal gipertenziya — darvoza venasi tizimidagi bosimning oshishi — portokoval anastomozlarning kengayishiga olib keladi. Eng xavflisi — qizilo‘ngach varikozu: oshqozon portal venalari va yuqori kovak vena tizimiga mansub qizilo‘ngach venalari o‘rtasidagi anastomoz; ularning yorilib ketishi hayotni xavf ostiga qo‘yuvchi qon ketishiga sabab bo‘ladi.

Yurak tonlarini tinglab tekshirish. Yurak klapanlari ko‘krak devorida ma’lum nuqtalarga proyeksiyalanadi; bu nuqtalarda shifokor fonendoskop bilan ularning ishlashini tinglaydi. Tovushlarning me’yordan chetlashuvi — shovqinlar va ton o‘zgarishlari — klapanlar zararlanishini aniqlash imkonini beradi.

EKG va o‘tkazuvchanlik tizimi. Yurak o‘tkazuvchanlik tizimidagi buzilishlar elektrokardiogrammada aks etadi: Gis dastasining oyoqcha blokadasida QRS kompleksi o‘zgaradi; SA-tugunning disfunktsiyasida bradikardiya yoki pauzalar kuzatiladi; AV-o‘tkazuvchanlik sekinlashganda PQ intervali uzayadi.

Tomir urishi va arterial bosim. Tomir urishi arteriya yuzaki joylashib, suyak tagida yotgan joylarda paypaslanadi: bilak arteriyasi bilak-kaft bo‘g‘imi yaqinida (eng ko‘p), son arteriyasi qov burmada, tizza arteriyasi tizza chuqurchasida, oyoq panjasi orqasidagi arteriya oyoq panjasinig orqa yuzasida. Ma’lum nuqtadan distalda tomir urishining yo‘qligi shu nuqtadan yuqorida arterial o‘tkazmaslikni ko‘rsatadi.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Yurak qayerda joylashgan? Yurak uchining ko‘krak devoriga proyeksiyasini qanday aniqlash mumkin?
  2. Yurak to‘rtta bo‘lmasini sanab, ularning har birida me’yorda qanday qon oqishini ko‘rsating.
  3. Yurakning o‘ng va chap qismlaridagi klapan apparati tuzilishi qanday farqlanadi? Mitral klapan nima uchun ikki tajoqli ham deyiladi?
  4. Yurak devori qanday qavatlardan iborat? Perikard va epikard orasidagi farq nima?
  5. Impuls tarqalish tartibida yurak o‘tkazuvchanlik tizimining tarkibiy qismlarini SA-tugundan qorinchalar miyokardiga qadar ayting.
  6. Arteriya va vena devori tuzilishida qanday farq bor? Nima uchun qo‘l-oyoq venalarida klapanlar bor, darvoza tizimi venalarida esa yo‘q?
  7. Kichik qon aylanish doirasini tasvirlab bering: qayerdan boshlanadi, qayerdan o‘tadi va qayerda tugaydi. O‘pka arteriyalari qanday qon olib yuradi va nima uchun?
  8. Aorta ravog‘idan chiqadigan uchta shoxni ayting va ularning qon ta’minlash zonalarini ko‘rsating.
  9. Darvoza venasi nima? Ichak qonining jigar orqali o‘tishi nima uchun zarur?
  10. Homila qon aylanishida qanday shuntlar mavjud va tug‘ilishdan so‘ng ular bilan nima bo‘ladi?
  11. Toj arteriyasida aterosklerotik pilakcha yorilganda nima uchun shunchaki o‘tkinchi ishemiya emas, miokard infarkti rivojlanadi?
  12. Vena klapanlari yetishmovchiligida varikoz venalar qanday mexanizm bilan shakllanishini tushuntiring.

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.