9-bob. Ichki sekretsiya bezlari
Muallif: AIVITA
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.
Ichki sekretsiya bezlari — biologik faol moddalar, ya’ni gormonlar ishlab chiqaradigan va ularni bevosita qonga yoki limfaga, chiqaruv naychalarsiz ajratadigan a’zolardir. Ular nerv tizimi bilan birgalikda butun organizmni boshqaradi, ichki muhitning doimiyligini ta’minlaydi va tashqi ta’sirlarga javobi muvofiqlashtiradi. Anatomik jihatdan ushbu bezlar bosh suyagi asosidan chanoq bo‘shlig‘igacha butun tana bo‘ylab tarqalgan, ammo funktsional jihatdan yagona boshqaruv tizimiga birlashgan.
1. Ichki sekretsiya tizimining umumiy tavsifi
Ichki sekretsiya bezlari (glandulae endocrinae) — chiqaruv naychalari bo‘lmagan a’zolardir. Ular ishlab chiqaradigan gormonlar (hormones; yunon. hormao — harakatga keltiraman) bevosita qon va limfa kapillyarlariga tushadi, qon oqimi bilan tarqaladi va tana bo‘ylab hujayra-nishonlarga yetib boradi.
Gormonlar bir qancha muhim xususiyatlarga ega:
- yuqori biologik faollik: ular juda kam konsentratsiyada ta’sir ko‘rsatadi;
- uzoqdan ta’sir: gormon bir joyda ishlab chiqariladi, boshqa joyda — ba’zan ancha uzoqda — ta’sir qiladi;
- o‘ziga xoslik: har bir gormon faqat tegishli retseptorlari bo‘lgan hujayralarga ta’sir qiladi;
- qisqa hayot muddati: gormonlar tez parchalanadi, bu ularning konsentratsiyasini nozik tartibga solish imkonini beradi.
Ichki sekretsiya bezlarining tasnifi
Kelib chiqishi va topografiyasiga ko‘ra uch guruh farqlanadi:
- Markaziy bezlar: gipotalamus, gipofiz (hypophysis), epifiz (corpus pineale) — bosh miya bilan anatomik bog‘liq bo‘lib, endokrin tizimning oliy boshqaruv darajasini tashkil etadi.
- Periferik bezlar: qalqonsimon bez (glandula thyroidea), qalqonsimon atrofi bezlari (glandulae parathyroideae), buyrak usti bezlari (glandulae suprarenales), me’da osti bezining endokrin qismi, hamda jinsiy bezlarning endokrin qismlari.
- Diffuz endokrin tizim: oshqozon-ichak yo‘li, nafas yo‘llari va boshqa a’zolar shilliq pardasiga tarqalgan yakka-yakka endokrin hujayralar.
Neyroendokrin boshqaruv
Nerv va endokrin tizimlar ajralmas birlikda ishlaydi: nerv tizimi tez, impulslar orqali ta’sir qiladi; endokrin tizim — sekinroq, ammo uzoq muddatli va butun organizmni qamrab oluvchi. Endokrin funksiyalarning oliy nerv markazi — gipotalamus (hypothalamus). U miyaning barcha qismlaridan signal qabul qilib, neyroygormonlar ajratish orqali javob beradi: gipofiz sekretsiyasini rag‘batlantiradigan rilizinggormonlar (liberinlar) va uni bostiradigan statinlar. Shunday qilib gipotalamus nerv signallarini gormonal buyruqlarga aylantiradi va butun ichki sekretsiya tizimining boshqaruv markazini yopadi.
2. Gipofiz
Gipofiz (hypophysis; sinonim — glandula pituitaria) — asosiy endokrin bez bo‘lib, kalla suyagi asosining ponasimon suyagidagi turk egari (sella turcica) ichida joylashgan (2-bobga qarang). Yuqoridan u qattiq miya pardasining o‘simtasi — egar diafragmasi (diaphragma sellae) bilan qoplangan; uning teshigidan gipofizning bandchasi (infundibulum) o‘tib, bezni gipotalamusning kulrang do‘mboqchasi (tuber cinereum) bilan bog‘laydi.
Katta yoshli odamda gipofiz og‘irligi o‘rtacha taxminan 0,5–0,6 g ni tashkil etadi, homilador ayollarda biroz ko‘proq. Shakli tuxumsimon, ko‘ndalang o‘lchami taxminan 12–15 mm.
Gipofiz bo‘limlari
Gipofiz kelib chiqishi va vazifasiga ko‘ra tubdan farq qiluvchi ikki qismdan iborat.
Adenogipofiz (adenohypophysis) — oldingi bo‘lim — og‘iz bo‘shlig‘ining ektodermasidan (Ratke cho‘ntagidan) rivojlanadi. U asosiy oldingi bo‘lim (pars distalis), bandcha atrofini o‘rab turuvchi qism (pars tuberalis) va oraliq bo‘limni (pars intermedia) o‘z ichiga oladi. Adenogipofiz bir necha turdagi sekretor hujayralarni o‘z ichiga olib, quyidagi gormonlarni ishlab chiqaradi:
| Gormon | Qisqartma | Asosiy ta’siri |
|---|---|---|
| Somatotrop gormon (o‘sish gormoni) | GH / STG | Tana o‘sishi, oqsillar anabolizmi |
| Tireotrop gormon | TSH / TTG | Qalqonsimon bezni rag‘batlantirish |
| Adrenokortikotrop gormon | ACTH / AKTG | Buyrak usti bezi po‘stlog‘ini rag‘batlantirish |
| Follikulostimullovchi gormon | FSH / FSG | Follikulalar yetilishi, spermatogenez |
| Lyuteinlovchi gormon | LH / LG | Ovulyatsiya, jinsiy gormonlar sintezi |
| Prolaktin | PRL | Laktatsiya, ona xulq-atvori |
| Melanostimullovchi gormon | MSH / MSG | Pigmentatsiya (asosan oraliq bo‘limdan) |
Neyrogipofiz (neurohypophysis) — orqa bo‘lim — oraliq miyaning o‘simtasidan iborat bo‘lib, nerv tolalari va glial hujayralardan (pituitsitlar) tashkil topgan. U o‘zi gormon ishlab chiqarmaydi: bu yerda gipotalamus neyronlari (paraventrikular va supraooptik yadrolarda) sintez qilib, aksonlar bo‘ylab transport qiladigan antidiuretik gormon (hormona antidiuretica, ADH; boshqa nomi — vazopressin) va oksitotsin to‘planib, qonga ajratiladi.
Gipotalamus-gipofiz portal qon aylanishi
Gipotalamus va adenogipofiz orasida maxsus qon ta’minoti tizimi mavjud: o‘rtacha ko‘tarilish joyi tomirlari (rilizinggormonlarga boy qon) portal tomirlar (venae portales hypophyseos) orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri oldingi bo‘lim sinusoidalariga tushadi, umumiy qon aylanishini chetlab o‘tib. Bu gipotalamik buyruqlarning adenogipofizni tez va aniq tartibga solishini ta’minlaydi — shuning uchun gipotalamik neyroygormonlarning kichik miqdori gipofizda sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
3. Epifiz
Epifiz (corpus pineale; sinonim — glandula pinealis, qo‘ng‘iroq shaklidagi bez) — oraliq miyaning epitalamusi, to‘rt tepacha o‘rtasidagi botiqqa joylashgan kichik, konus shaklida a’zo. U talamusa tutqichlar (habenulae) orqali bog‘langan. Uzunligi taxminan 5–8 mm, o‘rtacha og‘irligi taxminan 0,1–0,2 g.
Epifizning asosiy sekretor vazifasi — melatonin (melatoninum) ishlab chiqarish. Melatonin sintezi sutkaviy ritmga bo‘ysunadi: kechasi keskin ko‘payadi, yorug‘lik ta’sirida kamayadi. Yorug‘lik rejimi haqida ma’lumotni epifiz retinogipotalamik yo‘l va simpatik nervlar orqali oladi. Melatonin sutkaviy (sirkadian) va mavsumiy bioritmlarni tartibga solishda ishtirok etadi, jinsiy yetilishga ta’sir qiladi (bolalarda melatonin darajasi yuqori) va antioksidant xususiyatlarga ega.
Yoshga bog‘liq holda epifizda kaltsiy tuzlari cho‘kadi — miya qumi (acervulus cerebri). Bu fiziologik hodisa bo‘lib, rentgen suratlarida miyaning o‘rta chizig‘ini aniqlash uchun mo‘ljal bo‘lib xizmat qiladi.
4. Qalqonsimon bez
Qalqonsimon bez (glandula thyroidea) — haqiqiy endokrin bezlar ichida eng kattasi. U bo‘yin oldida, traxeya atrofida, VI bo‘yin umurtqasidan I–II ko‘krak umurtqasi darajasigacha joylashgan. Bo‘laklarning yuqori qutblari qalqonsimon tog‘ayning o‘rta qismigacha ko‘tariladi.
Shakli va o‘lchamlari
Bez ikki bo‘lakdan (lobus dexter et sinister) iborat bo‘lib, ular traxeyaning II–IV tog‘ay yarim halqalari oldida joylashgan tumshuqcha (isthmus glandulae thyroideae) bilan bog‘langan. Ko‘pincha tumshuqdan yuqoriga piramidal bo‘lak (lobus pyramidalis) — qalqon-til nayi qoldig‘i — cho‘ziladi; homiladorlik davrida qalqonsimon bez til ildizidan pastga tushgan yo‘l bu yerda iz qoldiradi. Katta yoshli odamda bez og‘irligi o‘rtacha taxminan 20–30 g ni tashkil etadi, ammo individual farqlanishlar katta va jins, yosh hamda ovqatdagi yod miqdoriga bog‘liq.
Tuzilishi
Tashqaridan bez tolali kapsula (capsula fibrosa) bilan qoplangan; undan ichkari bo‘lakchalarni ajratadigan to‘siqlar (septa) ketadi. A’zoning struktura-funksional birligi — follikul (folliculus glandulae thyroideae): bir qavatli epiteliy — follikulyar hujayralar (folliculocytae) — bilan o‘ralgan sharsimon bo‘shliq, ichi tireoglobulin zahirasi bo‘lgan jele ko‘rinishidagi kolloid bilan to‘lgan. Follikullar orasida boshqa kelib chiqishga ega parafollikulyar hujayralar (cellulae parafolliculares), ya’ni S-hujayralar joylashgan.
Qalqonsimon bez gormonlari
- Tiroksin (thyroxinum, T4) va triyodtironin (triiodothyroninum, T3) — follikulyar hujayralar tomonidan ishlab chiqariladigan yod tutuvchi gormonlar. Ular asosiy almashinuvni, o‘sish va rivojlanishni, to‘qimalar differensiatsiyasini va nerv tizimi ishini rag‘batlantiradi. Ularning sekretsiyasi gipofizning TTG nazorati ostida bo‘ladi.
- Kalsitonin (calcitoninum) — S-hujayralar tomonidan ishlab chiqariladi; suyak to‘qimasidan kalsiy ajralishini bostirish (osteoklastlar faolligini pasaytirish) va uning suyakka cho‘kishini kuchaytirish orqali qondagi kalsiy darajasini pasaytiradi. Ta’sir bo‘yicha paratgormonning antagonistidir (5-bo‘limga qarang).
Qon ta’minoti
Qalqonsimon bez juda intensiv qon ta’minotiga ega — to‘qima massasiga nisbatan qon oqimi organizmning eng yuqori ko‘rsatkichlaridan biri. Asosiy manbalar: tashqi uyqu arteriyasidan yuqori qalqonsimon arteriya (arteria thyroidea superior) va o‘mrov osti arteriyasining qalqon-bo‘yin magistralidan pastki qalqonsimon arteriya (arteria thyroidea inferior). Ba’zan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aorta yoyidan keladigan toq quyi qalqonsimon arteriya (arteria thyroidea ima) ham uchraydi (tomirlar haqida batafsil — 10-bobga qarang).
5. Qalqonsimon atrofi bezlari
Qalqonsimon atrofi bezlari (glandulae parathyroideae) — qalqonsimon bezning orqa yuzasida, uning kapsulasi ostida yoki unga yaqin joylashgan kichik, yumaloq tanachalar. Odatda ularning to‘rttasi bor — har ikki tomonda ikkitadan yuqori va pastki (glandula parathyroidea superior et inferior). Ularning soni va aniq joylashuvi sezilarli darajada o‘zgarib turadi: ba’zan bezlar 2 tadan 6 tagacha va undan ko‘p bo‘lishi mumkin, ularning bir qismi old ko‘ks orasi bo‘shlig‘ida yoki qalqonsimon bezdan uzoqda joylashishi mumkin.
Har bir bezning o‘lchami kichik — taxminan 5×3 mm, o‘rtacha og‘irligi 25–40 mg. Skromli o‘lchamlariga qaramay, bu bezlar hayot uchun zaruriy a’zolar hisoblanadi.
Gormon
Yagona gormon — paratgormon (hormona parathyreoidea, PTH), ya’ni paratiroid gormon. U qondagi kalsiy konsentratsiyasini oshiradi: suyak to‘qimasidan kalsiy ajralishini kuchaytiradi (osteoklastlarni faollashtirish orqali), buyrak kanalchalarida kalsiyni qayta so‘rilishini oshiradi va ichakda kalsiy so‘rilishini ta’minlaydigan D vitamini sintezini faollashtiradi. PTH sekretsiyasi manfiy qayta aloqa tamoyiliga ko‘ra tartibga solinadi: qondagi kalsiy pasayganda PTH ajralishi kuchayadi, oshganda — kamayadi.
Paratgormon va qalqonsimon bezning kalsitonini kalsiy darajasini boshqaruvchi qo‘sh nazorat tizimini tashkil etadi — mushaklar, nerv tizimi va qon ivishi uchun eng muhim ionlardan biri bo‘lgan kalsiyni.
6. Buyrak usti bezlari
Buyrak usti bezlari (glandulae suprarenales) — qorin orqa bo‘shlig‘ida buyraklarning yuqori qutblarida joylashgan juft bezlar. Ularning buyraklar bilan topografik munosabatlari 7-bobda bayon etilgan. O‘ng buyrak usti bezi uchburchak shaklida (forma triangularis), chap — yarim oy shaklida (forma semilunaris). Har birining og‘irligi o‘rtacha taxminan 7–10 g.
Buyrak usti bezi kelib chiqishi va vazifasi jihatidan tubdan farq qiluvchi ikki qismdan iborat: tashqarida — po‘stloq moddasi (cortex), ichkarida — miya moddasi (medulla). Bu ikki komponent yupqa bo‘sh biriktiruvchi to‘qima qatlami bilan ajratilgan.
Po‘stloq moddasi
Po‘stloq moddasi (cortex glandulae suprarenalis) mezodermadan (tseolomik mezoteliymdan) rivojlanadi va bezning taxminan 80–90 % hajmini egallaydi. Unda uchta zona farqlanadi:
-
To‘p zona (zona glomerulosa) — tashqi, yumaloq guruhlar hosil qiluvchi hujayralardan tashkil topgan. Mineralokortikoidlar (asosiysi — aldosteron, aldosteronum) ishlab chiqaradi: suv-tuz almashinuvini tartibga soladi, buyrak kanalchalarida natriy qayta so‘rilishini va kaliy chiqarilishini ta’minlaydi.
-
Nursimon zona (zona fasciculata) — o‘rtacha va eng keng zona; hujayralar parallel buyumlar hosil qiladi. Glyukokortikoidlar (asosiysi — kortizol, cortisol) ishlab chiqaradi: uglevodlar, oqsillar va yog‘lar almashinuvini tartibga soladi, yallig‘lanishga qarshi va immunosupressiv ta’sir ko‘rsatadi, stress reaksiyasida ishtirok etadi.
-
To‘r zona (zona reticularis) — ichki zona, hujayralar bo‘sh to‘r hosil qiladi. Buyrak usti androgenlarini (asosiysi — DGEA, degidroepiandrosterон) ishlab chiqaradi: periferik to‘qimalarda qisman testosteron va estrogenga aylanadigan kuchsiz androgenlar.
To‘p zonasi sekretsiyasi asosan renin-angiotenzin tizimi va kaliy konsentratsiyasi tomonidan tartibga solinadi; nursimon va to‘r zonalari — gipofizning AKTG nazorati ostida bo‘ladi.
Miya moddasi
Miya moddasi (medulla glandulae suprarenalis) nerv qirrasi ektodermasidan rivojlanadi va gangliydansongi simpatik neyronlarning gomologi hisoblanadi. Uning xromaffin hujayralari katexolaminlar ishlab chiqaradi:
- Adrenalin (adrenalinum, sinonim — epinephrinum) — sekretsiyaning taxminan 80 % ini tashkil etadi; yurak urish chastotasini va qon bosimini oshiradi, depolardan glyukoza mobilizatsiyasini ta’minlaydi, bronxlarni kengaytiradi;
- Noradrenalin (noradrenalinum, sinonim — norepinephrinum) — asosan qon tomirlarni toraytiruvchi ta’sir ko‘rsatadi.
Bu gormonlar o‘tkir stressda qonga otiladi va organizmning tez javobi — «ur yoki qoch» reaksiyasini ta’minlaydi. Miya moddasi preganglionar simpatik tolalar bilan innervatsiyalanadi: u aslida «neyrosekretot» a’zosi hisoblanadi.
Buyrak usti bezlarining qon ta’minoti
Har bir buyrak usti bezi uchta manbadan qon oladi: yuqori buyrak usti arteriyalari (arteriae suprarenales superiores) — pastki diafragma arteriyasining shoxlari; o‘rta buyrak usti arteriyasi (arteria suprarenalis media) — qorin aortasidan; pastki buyrak usti arteriyasi (arteria suprarenalis inferior) — buyrak arteriyasidan (batafsil — 10-bobga qarang).
7. Me’da osti bezining endokrin qismi
Me’da osti bezi (pancreas) aralash bez hisoblanadi: uning sekretsiyasining katta qismi — hazm fermentlari (ekzokrin vazifa, batafsil — 5-bobga qarang); ammo uning to‘qimasining taxminan 1–2 % ini Langergans orolchalari (insulae pancreaticae / insulae Langerhansii) tashkil etadi — butun bez bo‘ylab tarqalgan, ammo dumda (cauda pancreatis) ko‘proq uchraydigan endokrin hujayra to‘plamlari. Katta yoshli odamda me’da osti bezida taxminan bir million bunday orolcha bor.
Orolchalar hujayra tarkibi
| Hujayra turi | Ulushi | Gormon | Asosiy ta’siri |
|---|---|---|---|
| β-hujayralar (B) | ~70 % | Insulin (insulinum) | Qondagi glyukoza darajasini pasaytiradi |
| α-hujayralar (A) | ~20 % | Glyukagon (glucagonum) | Qondagi glyukoza darajasini oshiradi |
| δ-hujayralar (D) | ~5–10 % | Somatostatin (somatostatinum) | Insulin va glyukagon sekretsiyasini bostiradi |
| PP-hujayralar | < 5 % | Pankreatik polipeptid | Ekzokrin sekretsiyani tartibga solish |
Insulin va glyukagon qondagi shakar darajasini doimiy ushlab turuvchi antagonist gormonlar juftini tashkil etadi: insulin uni pasaytiradi (hujayralarga glyukoza o‘tishini va glikogen sintezini rag‘batlantirib), glyukagon esa oshiradi (jigardan glikogen zahiralarini mobilizatsiya qilib).
8. Jinsiy bezlarning endokrin vazifasi
Moyak (testis) va tuxumdon (ovarium) gametogen funktsiya bilan bir qatorda gormon funksiyasini ham bajaradi (batafsil — 8-bobga qarang).
- Moyak: oraliq to‘qima hujayralari — Leydig hujayralari (cellulae interstitiales testis) — gipofiz LG ta’sirida testosteron (testosteronum) va boshqa androgenlar ishlab chiqaradi. Testosteron erkaklarda birlamchi va ikkilamchi jinsiy belgilarning rivojlanishini ta’minlaydi, spermatogenezni rag‘batlantiradi va yaqqol anabolik ta’sir ko‘rsatadi.
- Tuxumdon: yetilayotgan follikullar hujayralari estrogenlar (estrogena), sariq tana (corpus luteum) esa progesteron (progesteronum) ishlab chiqaradi. Boshqaruv gipofizning gonadotrop gormonlari (FSG va LG) orqali amalga oshiriladi, ularning o‘zi esa gipotalamusning gonadotropin-rilizinggormon nazorati ostida bo‘ladi.
9. Diffuz endokrin tizim
Anatomik jihatdan shakllangan bezlardan tashqari, organizmda diffuz endokrin tizim (systema endocrinum diffusum) mavjud — turli a’zolarga tarqalgan yakka-yakka gormon sekretsiya qiluvchi hujayralar yig‘indisi.
Bunday hujayralar ayniqsa oshqozon-ichak yo‘li va nafas yo‘llarining shilliq pardasida ko‘p uchraydi. Ularni umumiy nom bilan APUD-hujayralar deb atashadi (inglizcha Amine Precursor Uptake and Decarboxylation — aminlar avvalgilarini o‘zlashtirish va dekarboksilatsiya). Ular peptid gormonlar va biogen aminlar ishlab chiqaradi: serotonin (serotoninum), gastrin (gastrinum), sekretin (secretinum), xoletsistokinin (cholecystokinium), vazоaktiv intestinal peptid (VIP) va boshqalar. Bu moddalar oshqozon va ichaklarning motorikasi hamda sekretsiyasini, hazm organlari qon aylanishini tartibga soladi va qo‘shni hujayralarga parakrin ta’sir ko‘rsatadi.
Teri, ayriston bezi, buyraklar, yurak va ko‘plab boshqa a’zolar ham gormonsimon moddalar ishlab chiqarishga qodir hujayralarni o‘z ichiga oladi — bu endokrin boshqaruv maxsus bezlar bilan chegaralanmasdan, butun organizmni qamrab olishini ko‘rsatadi.
Klinik ahamiyati
Bezlarning gipo- va giperfunktsiyasi — klinik amaliyotdagi eng muhim patologik holatlar.
-
Gipofiz: bolalik davridagi o‘sish gormoni yetishmovchiligi gipofizar pakanalikka, ortiqchasi — gigantizm (bolalarda) va akromegaliyaga (katta yoshlilarda, suyak o‘sish zonalari yopilgandan so‘ng) olib keladi. Gipofiz o‘smalari (adenomalar) — bosh miyaning MRT tekshiruvida ko‘p uchraydigan topilma. ADH yetishmovchiligi qandsiz diabetga olib keladi: bemor sutkasiga bir necha litr suyultirilgan siydik ajratadi.
-
Qalqonsimon bez: bezning kattalashishi — bo‘qoq (struma) — bo‘yinda ko‘rinadi va paypaslab topiladi. O‘z vaqtida aniqlanmagan yangi tug‘ilgan bolalardagi gipotireoz miyaning qaytarib bo‘lmas rivojlanish buzilishlariga olib keladi. Gipertireoz (tireotoksikoz) yurak urish tezlashishi, ozish, ekzoftalm bilan namoyon bo‘ladi. Qalqonsimon bez UTT va radioizotop stsintigrafiya yordamida yaxshi tekshiriladi.
-
Qalqonsimon atrofi bezlari: bo‘yin yoki hiqildoq operatsiyalarida ularni tasodifan olib tashlash — gipоkaltsiyemik qoqshol (tetania) keltirib chiqaruvchi xavfli asorat. Giperparatiреозda g‘ayritabiiy joylashgan bezlarni qidirish — jarrohlik anatomiyasining muhim vazifasi.
-
Buyrak usti bezlari: buyrak usti bezi po‘stlog‘ining surunkali yetishmovchiligi (Addison kasalligi) teri giperpigmentatsiyasi, holsizlik va elektrolit muvozanatining buzilishi bilan namoyon bo‘ladi. Giperkortizolizm (Itsenko–Kushing kasalligi va sindromi) — gavda semizligi, teri striyalari, arterial gipertenziya. Feoxromotsitoma — miya moddasining o‘smasi — katexolaminlar ajralishi tufayli gipertenziv krizlarga olib keladi.
-
Me’da osti bezi: β-hujayralar yetishmovchiligi 1-toifa qandli diabetning, to‘qimalarning insulinga rezistentligi esa 2-toifa qandli diabet asosida yotadi. Bu dunyodagi eng keng tarqalgan endokrin kasalliklardan biri.
-
Nur diagnostikasi: buyrak usti bezlari va me’da osti bezi qorin bo‘shlig‘ining KT tekshiruvida yaxshi ko‘rinadi; gipofiz — MRT; qalqonsimon bez — UTT va stsintigrafiya bilan tekshiriladi; epifiz esa rentgen suratlarida va KT da miya qumi orqali aniqlanadi.
O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar
- Ichki sekretsiya bezlari tashqi sekretsiya bezlaridan nimasi bilan farq qiladi? Ikkalasiga ham misollar keltiring.
- Gipotalamus adenogipofiz ishini qanday boshqaradi? Gipofizning portal tizimi nima va nima uchun u muhim?
- Gipofizning bo‘limlarini, ularning kelib chiqishini va har birining asosiy gormonlarini ayting. Qaysi gormonlar adenogipofizda, qaysilari neyrogipofizda ajratiladi?
- Epifiz qayerda joylashgan va u qanday gormon ishlab chiqaradi? Yorug‘lik uning sekretsiyasiga qanday ta’sir qiladi?
- Qalqonsimon bezning joylashishi va shaklini tavsiflang. Piramidal bo‘lak nima va u qayerdan kelib chiqadi?
- Qalqonsimon bezning parafollikulyar hujayralari (S-hujayralar) qanday vazifani bajaradi?
- Bo‘yin operatsiyasida qalqonsimon atrofi bezlarini tasodifan olib tashlash nega xavfli? Kalsiy almashinuvida nima bo‘ladi?
- Buyrak usti bezi po‘stloq moddasining uchta zonasini sanab, har bir zona qanday gormonlar guruhini ishlab chiqarishini ko‘rsating.
- Buyrak usti bezining miya moddasi kelib chiqishi jihatidan po‘stloq moddasidan nimasi bilan farq qiladi? Nima uchun u katexolaminlar ishlab chiqaradi?
- Langergans orolchalari nima? Ulardagi qanday hujayralar farqlanadi va ular qanday gormonlar ishlab chiqaradi?
- Diffuz endokrin tizim nima? U ishlab chiqaradigan gormonlarga uchta misol keltiring.
- Qaysi kasallikda me’da osti bezining β-hujayralari zararlanadi? Bu kasallikda giperglisemiya qanday mexanizm bilan rivojlanadi?
Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritilada.