8-bob. Jinsiy tizim (erkak va ayol)
Muallif: AIVITA
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
103Shoshilinch holat
Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.
Jinsiy tizim inson ko‘payishini ta’minlaydi: jinsiy hujayralarni hosil qilish, ularni birlashtirish va yangi organizmning rivojlanishi uchun sharoit yaratish. Jinsiy a’zolar erkak va ayol turlariga bo‘linadi; tashqi farqlarga qaramay, ularning umumiy embrional kelib chiqishi bor va tuzilish mantig‘i o‘xshash. Ularning tuzilishini bilish reproduktiv fiziologiya, akusherlik, ginekologiya va urologiyani tushunish uchun zarurdir.
1. Jinsiy tizim haqida umumiy ma’lumot
Jinsiy a’zolar (organa genitalia) ichki (organa genitalia interna) va tashqi (organa genitalia externa) turlarga bo‘linadi. Ichki a’zolar kichik chanoq bo‘shlig‘ida joylashadi, tashqilari esa uning chegarasidan chiqadi.
Kelib chiqishi jihatidan ichki jinsiy a’zolar birlamchi jinsiy tizimchalardan va embrionning ikkita juft kanalidan — Volf (mezonefrik) va Myuller (paramezonefrik) kanallaridan rivojlanadi. Erkaklarda asosiy tuzilmalar Volf kanalidan, ayollarda — asosan Myuller kanalidan shakllanadi. Jinsiy bezlar — moyaklar va tuxumdonlar — umumiy zag‘aradan rivojlanadi va dastlab morfologik jihatdan farq qilmaydi; ularning differensiatsiyasi xromosoma to‘plamiga (46,XY yoki 46,XX) bog‘liq bo‘lib, embrionogenezning 6–7-haftasida boshlanadi.
Jinsiy tizimning endokrin boshqaruvi 9-bobda ko‘rib chiqiladi; kichik chanoqning topografiyasi — hazm qilish va siydik tizimi boblarida (5 va 7-boblarga qarang).
2. Erkak jinsiy tizimi
Erkak jinsiy a’zolari uchta vazifani bajaradi: spermatogenez (spermatozoidlarni hosil qilish), erkak jinsiy gormonlarini sintez qilish (asosan testosteron) va jinsiy aloqa paytida sperma chiqarish.
2.1 Moyak va moyak o‘simtasi
Moyak (testis, yunoncha orchis) — tashqi sekretsiya (spermatogenez) va ichki sekretsiya (testosteron) vazifalarini bajaruvchi juft erkak jinsiy bezi. Katta yoshli erkakda moyak oval shaklga ega bo‘lib, uzunligi taxminan 4–5 sm, eni taxminan 2,5–3 sm va massasi taxminan 15–25 g ni tashkil qiladi. O‘ng moyak odatda chapidan biroz yuqorida joylashadi va undan biroz kattaroq.
Moyak zich oq parda (tunica albuginea) bilan qoplangan bo‘lib, u ichkariga biriktiruvchi to‘qima to‘siqchalari (septula testis) yuboradi va parenximani taxminan 250 bo‘lakchaga (lobuli testis) ajratadi. Har bir bo‘lakchada 1–4 ta burmali urug' kanallari (tubuli seminiferi contorti) bor; ularning devorlari tayanch Sertoli hujayralari va spermatogen epiteliy — spermatogoniylar, spermatositlar, spermatidalar va yetilgan spermatozoidlarni o‘z ichiga oladi. Kanallar orasidagi bo‘sh biriktiruvchi to‘qimada testosteron sekretsiya qiluvchi interstitsial Leydig hujayralari (endocrinocyti interstitiales) joylashgan.
Burmali kanallar to‘g‘ri kanallarga (tubuli seminiferi recti) ochiladi, ular esa moyak to‘riga (rete testis) ulashadi; undan 10–15 ta chiqaruvchi kanalcha (ductuli efferentes testis) moyak o‘simtasiga (epididymis) o‘tadi.
Moyak o‘simtasi (epididymis) — moyakning orqa yuzasiga yaqin joylashgan, uzunligi taxminan 5 sm bo‘lgan tor, zich a’zo. Unda yuqorida bosh (caput epididymidis), tana (corpus epididymidis) va pastda dum (cauda epididymidis) ajratiladi. O‘simta ichida yagona burmali o‘simta kanali (ductus epididymidis) o‘tadi; to‘g‘rilansa uning umumiy uzunligi taxminan 5–6 m ni tashkil etadi. Bu yerda spermatozoidlar yetiladi va harakat qobiliyatini oladi; bu jarayon taxminan 10–14 kun davom etadi.
Odatda moyaklar qo‘tir xaltachada (scrotum) — qorin bo‘shlig‘idan tashqarida joylashadi. Buning sababi spermatogenezning optimal harorati (~34 °C) tana haroratidan past bo‘lishidir. Moyakning xaltachaga tushishi (descensus testis) homiladorlikning oxirgi haftalarida yoki tug‘ilgandan ko‘p o‘tmay tugaydi.
2.2 Spermatozoidlarni olib chiqish yo‘llari
Urug' olib chiquvchi kanal (ductus deferens) — diametri taxminan 3 mm, uzunligi taxminan 50 sm bo‘lgan mushakli naycha. U o‘simtaning dumidan boshlanib, urug' tizimchasi (funiculus spermaticus) tarkibida chov kanali orqali qorin bo‘shlig‘iga o‘tadi, keyin siydik yo‘li va qovuq atrofini aylanib prostata beziga qarab pastga yo‘naladi. Terminal bo‘limda kanal kengayib amfulani (ampulla ductus deferentis) hosil qiladi. Amfula va urug' qopchalari kanalining qo‘shilgan joyi urug' otilib chiquvchi kanalni (ductus ejaculatorius) hosil qiladi; u prostata bezini teshib o‘tib prostata qismidagi siydik yo‘liga ochiladi.
Urug' tizimchasi (funiculus spermaticus) — moyakni osib turuvchi juft tuzilma. Uning tarkibiga urug' olib chiquvchi kanal, moyak arteriyasi (arteria testicularis), pampiniform venoz chigal (plexus pampiniformis), limfa tomirlari va nervlar kiradi.
2.3 Erkak qo‘shimcha jinsiy bezlari
Urug' qopchalari (glandulae vesiculosae) — prostata bezining orqasida va yuqorisida joylashgan, uzunligi taxminan 5 sm bo‘lgan juft bezlar. Ular sperma hajmining taxminan 50–60% ini tashkil etuvchi sirni ajratadi: fruktoza bilan boy sekret spermatozoidlarni oziqlantiradi; shuningdek prostaglandinlar va boshqa faol komponentlarni o‘z ichiga oladi.
Prostata bezi (prostata) — erkak siydik yo‘lining boshlang‘ich qismini qamrab oluvchi juft bo‘lmagan bezli-mushakli bez. Asosi yuqoriga qovuq bo‘yniga qaratilgan kesilgan konus shaklida. Katta yoshli erkakda massasi taxminan 20–25 g. O‘ng va chap bo‘laklar (lobi dexter et sinister) va oraliq zona ajratiladi. Prostata siri spermaning taxminan 20–30% ini tashkil qiladi; fermentlar, limon kislotasi va ruxni o‘z ichiga olib, ishqoriy muhit yaratadi va spermatozoidlarni faollashtiradi.
Bulbouretral bezlar (glandulae bulbourethrales) — no‘xat kattaligidagi, siydik-jinsiy diafragmada joylashgan juft mayda bezlar. Ularning sirsi ejakulyatsiyadan oldin ajralib, siydik yo‘lidagi siydik qoldiqlarini neytrallaydi.
| Bez | Spermadagi ulushi | Asosiy tarkibi |
|---|---|---|
| Urug' qopchalari | ~50–60% | fruktoza, prostaglandinlar |
| Prostata bezi | ~20–30% | fermentlar, limon kislotasi, rux |
| Bulbouretral bezlar | oz miqdor | ishqoriy shilimshiq |
2.4 Erkak jinsiy a’zosi va qo‘tir xaltacha
Erkak jinsiy a’zosi (penis) ikkita g‘or jismidan (corpora cavernosa penis) va juft bo‘lmagan g‘ubor jismdan (corpus spongiosum penis) iborat. G‘ubor jism ichida siydik yo‘li (urethra masculina) o‘tadi. G‘ubor jismning distal uchi kengayib jinsiy a’zo boshini (glans penis) hosil qiladi; u ingichka teri — badd (praeputium) bilan qoplangan. G‘or va g‘ubor jismlar bo‘shliqli erektil to‘qimadan iborat: jinsiy qo‘zg‘alishda lakuntalar qon bilan to‘lib, ereksiyaga sabab bo‘ladi.
Erkak siydik yo‘li uzunligi taxminan 18–20 sm bo‘lib, bir vaqtning o‘zida siydik va ejakulyatsiyada sperma olib chiquvchi yo‘l vazifasini bajaradi.
Qo‘tir xaltacha (scrotum) — moyaklar, o‘simtalar va urug' tizimchalarining boshlang‘ich qismlarini o‘z ichiga oluvchi teri-mushakli xaltacha. Uning devorida termoregulyatsiyada ishtirok etuvchi silliq mushakli go‘shtli qobiq (tunica dartos) bor.
3. Ayol jinsiy tizimi
Ayol jinsiy a’zolari quyidagilarni ta’minlaydi: oogenez (tuxum hujayralarining yetilishi), ayol jinsiy gormonlarini sintez qilish (estrogenlar, progesteron), tuxum hujayrasini qabul qilish va urug‘lantirish, shuningdek homiladorlikni ko‘tarish.
3.1 Tuxumdonlar
Tuxumdon (ovarium, yunoncha oophoron) — bachadon yonida kichik chanoqda joylashgan juft ayol jinsiy bezi. Bodom shaklida bo‘lib, uzunligi taxminan 2,5–4 sm, eni 1,5–2 sm va massasi taxminan 5–8 g. U bachadonga biriktirilgan tuxumdon o‘z ligamentasi (ligamentum ovarii proprium) va tuxumdon tomirlarini o‘tkazuvchi tuxumdon osma ligamentasi (ligamentum suspensorium ovarii) orqali osib turiladi.
Tuxumdon embrional epiteliy bilan qoplangan, ostida oq parda joylashgan. Tuxumdon moddasiga po‘stloq (cortex ovarii) va mag‘iz (medulla ovarii) ajratiladi. Po‘stloqda follikulalar (folliculi ovarici) — primordialdan yetilgangacha (Graaf pufakchasi) — to‘plangan. Yangi tug‘ilgan qiz bolaning tuxumdonlarida taxminan 1–2 million primordial follikula mavjud; pubertat paytiga kelib taxminan 300 000–400 000 tasi qoladi. Butun reproduktiv davr mobaynida taxminan 400–500 follikula ovulyatsiyalanadi; qolganlar atreziyaga uchraydi.
Ovulyatsiyadan so‘ng yorilib ketgan follikula o‘rnida progesteron ishlab chiqaruvchi sariq tana (corpus luteum) shakllanadi. Urug‘lanish bo‘lmasa, sariq tana 10–14 kundan so‘ng regressga uchrab oq tanaga (corpus albicans) — biriktiruvchi to‘qima chandiqqa aylanadi.
Tuxumdon qorin parda bilan bevosita qoplanmagan: u bachadon keng ligamentasining orqa varag‘iga mesovarium (tuxumdon brижeykasi) orqali birikadi.
3.2 Bachadon naychalari
Bachadon naychalari (tuba uterina; sinonim salpinx) — tuxumdonlarni bachadon bilan bog‘laydigan, uzunligi taxminan 10–12 sm bo‘lgan juft naylar. Naychada (tuxumdondan bachadongacha) to‘rtta qism ajratiladi:
- hunob (infundibulum tubae uterinae) — ovulyatsiyadan keyin tuxum hujayrasini ushlab oluvchi saçaklar (fimbriae tubae uterinae) bilan kengaygan uchi;
- amfula (ampulla tubae uterinae) — eng uzun va keng qism (taxminan 7–8 sm); bu yerda odatda urug‘lanish yuz beradi;
- torayma (isthmus tubae uterinae) — tor qism;
- bachadon (interstitsial) qism (pars uterina tubae) — bachadon devorida o‘tib uning bo‘shlig‘iga ochiladi.
Naycha ichki yuzasi kiprikli epiteliy bilan qoplangan; kipriklar tuxum hujayrasini bachadon tomon harakatlantiradi. Mushak devorining peristaltikasi ham harakat qilishga yordam beradi.
3.3 Bachadon
Bachadon (uterus, yunoncha metra) — homila rivojlanadigan juft bo‘lmagan bo‘sh mushakli a’zo. Tug‘irmagan ayolda bachadon nok shaklida bo‘lib, uzunligi taxminan 7–8 sm, eni taxminan 4–5 sm, old-orqa o‘lchami taxminan 2,5 sm va massasi taxminan 50–70 g. Homiladorlikdan so‘ng o‘lchamlari biroz kattalashadi.
Bachadonning quyidagi qismlari ajratiladi:
- tub (fundus uteri) — naychalar og‘izlaridan yuqorida ko‘tarilib turuvchi qavariq yuqori qism;
- tana (corpus uteri) — asosiy qism;
- bo‘yinchoq (cervix uteri) — qinga o‘tadigan pastki toraygan silindrsimon qism.
Tanadan bo‘yinchoqqa o‘tish joyi — bachadon toraymasi (isthmus uteri), kengligi taxminan 1 sm. Bachadon bo‘shlig‘i kesimda uchburchak shaklida: yuqori burchaklarida bachadon naychalari ochiladi, pastda bo‘shliq bachadon bo‘yinchoq kanaliga (canalis cervicis uteri) o‘tadi.
Bachadon devori tuzilishi (ichkaridan tashqariga):
- Endometriy (endometrium) — shilliq qobiq; bachadon bezlarini o‘z ichiga oladi va estrogenlar hamda progesteronning ta’siri ostida davriy o‘zgarishlarga uchraydi (hayz sikli). Funksional qatlam hayz vaqtida to‘kiladi; bazal qatlam saqlanib qoladi va endometriyni tiklaydi.
- Miometriy (myometrium) — bir necha qavatdan iborat qudratli silliq mushak to‘qimasi qatlami. Tug‘ruq tutishini ta’minlaydi.
- Perimetriy (perimetrium) — tashqi seroz qobiq (visseral qorin parda); bachadonni yuqoridan va orqadan qoplaydi. Oldinda qovuqqa o‘tib qovuq-bachadon chuqurchasini (excavatio vesicouterina) hosil qiladi; orqada to‘g‘ri ichakka o‘tib to‘g‘ri ichak-bachadon chuqurchasini (excavatio rectouterina yoki Duglas bo‘shlig‘i) hosil qiladi.
Bachadonning kichik chanoqdagi holati: odatda bachadon biroz oldinga og‘gan (anteversio uteri) va oldinga bukilgan (anteflexio uteri). Keng, dumaloq, dumg‘aza-bachadon va boshqa ligamentalar bilan ushlab turiladi.
Bachadon bo‘yinchoqi. Bo‘yinchoqning qin qismi qin kamarini hosil qiladi. Tashqi og‘iz (ostium uteri) tug‘irmagan ayollarda dumaloq, tug‘gan ayollarda esa ko‘ndalang yoriqdek shaklda bo‘ladi. Bo‘yinchoqning qin qismida epiteliy — ko‘p qavatli yassi, kanalda esa bir qavatli silindrsimon; epiteliylarning o‘tish zonasi klinik ahamiyatga ega: bu yerda bo‘yinchoq saratoni ko‘proq rivojlanadi.
3.4 Qin
Qin (vagina, yunoncha kolpos) — bo‘yinchoqni tashqi jinsiy a’zolar bilan bog‘lovchi, uzunligi taxminan 7–10 sm bo‘lgan mushakli naycha. Qin devori shilliq, mushakli va adventitsial qobiqlardan iborat. Shilliq ko‘p qavatli yassi epiteliy bilan qoplangan va ko‘ndalang burmalanishlar (rugae vaginales) hosil qiladi; bezlar yo‘q (namlanish transsuddat va bo‘yinchoq sirsi hisobiga amalga oshadi). Qin kavofи (fornix vaginae) — bo‘yinchoq atrofidagi halqasimon botiqlik; orqa kavof old kavofdan chuqurroq va Duglas bo‘shlig‘i bilan chegaralanadi.
3.5 Ayolning tashqi jinsiy a’zolari
Ayolning tashqi jinsiy a’zolari vulva (vulva, pudendum femininum) deb atalib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Qov tepaligi (mons pubis) — qov birikmasidan yuqorida, soch bilan qoplangan yog' do‘mpayig‘i.
- Katta jinsiy lablar (labia majora pudendi) — jinsiy yoriqni chegaralovchi, yog' kletchatkasi bo‘lgan juft teri burmalari.
- Kichik jinsiy lablar (labia minora pudendi) — katta lablardan medialda joylashgan ingichka teri burmalari; soch va yog‘dan mahrum. Oldinda klitoris qinfini (praeputium clitoridis) va uning jilovini hosil qiladi.
- Klitoris (clitoris) — jinsiy a’zo g‘or jismlarining gomologi bo‘lgan kichik erektil a’zo; boshi, tanasi va qov suyaklarining pastki shoxlariga birikvchi ikkita oyog‘idan iborat. Nerv uchlari bilan boy.
- Qin dahlizi (vestibulum vaginae) — kichik jinsiy lablar orasidagi yoriqsimon bo‘shliq. Unda siydik yo‘lining tashqi teshigi, qin teshigi va katta dahliz bezlari (glandulae vestibulares majores) og‘izlari ochiladi. Bu bezlar katta jinsiy lablar asosida joylashib, jinsiy qo‘zg‘alishda shilimshiq sir ajratadi.
- Dahliz piyozlari (bulbi vestibuli) — erkakning g‘ubor jismiga gomolog bo‘lgan juft venoz erektil jismlar.
Qiz pardasi (hymen) — qin kirish joyini qisman to‘sib turuvchi shilliq qobiq burması.
4. Oraliq soha
Oraliq soha (perineum) — anal teshigi va tashqi jinsiy a’zolar orasidagi soha. Topografik jihatdan oraliq soha oldinda siydik-jinsiy uchburchak (trigonum urogenitale) va orqada anal uchburchakka (trigonum anale) bo‘linadi. Oraliq soha chanoq tubini hosil qiladi va kichik chanoq a’zolarini ushlab turadi.
Siydik-jinsiy diafragma (diaphragma urogenitale) — pastki ko‘ndalang mushak plastinkasi; ayollarda undan siydik yo‘li va qin, erkaklarda esa siydik yo‘li o‘tadi.
Chanoq diafragmasi (diaphragma pelvis) — chanoq tubining asosiy tayanch tuzilmasi; m. levator ani va m. coccygeus hamda ularni qoplaydigan farslarni o‘z ichiga oladi. Undan to‘g‘ri ichak o‘tadi. Chanoq diafragmasining zaifligi kichik chanoq a’zolari tushishining sabablaridan biri hisoblanadi.
Klinik ahamiyati
Kriptorxizm (cryptorchismus) — moyakning xaltachaga tushmay qolishi. Bir yoshgacha moyak o‘z-o‘zicha tushmasa, jarrohlik korreksiyasi ko‘rsatiladi: qorin bo‘shlig‘ida uzoq qolishi yuqori harorat tufayli spermatogenezni buzadi va xavfli o‘zgarish xavfini oshiradi.
Bachadandan tashqari (ektopik) homiladorlik ko‘pincha bachadon naychasida yuzaga keladi — naycha homiladorligi. Bu hayotga xavfli holat: o‘sib borayotgan embrion naychani yoriб yuborib, ichki qon ketishga sabab bo‘ladi. Xavf omillari — qo‘shimcha a’zolarning yallig‘lanish kasalliklari, naychadagi yopishqoqliklar. Yorilganda qon Duglas bo‘shlig‘iga to‘planadi; bu qin orqa kavofini punksiya qilganda yoki UZT da aniqlanadi.
Bo‘yinchoq saratoni — ayollar orasida eng ko‘p tarqalgan onkologik kasalliklardan biri. Ko‘pincha bo‘yinchoqning o‘tish zonasida rivojlanadi. Muntazam sitologik skrining (PAP-testi) qaytmas bosqichdagi dastlabki o‘zgarishlarni (servikal intraepitelial neoplaziya) aniqlashga imkon beradi. Inson papilloma virusi (IPV) asosiy etiologik omil hisoblanadi; IPVga qarshi emlash — samarali birlamchi profilaktika.
Prostata bezining xavfsiz giperplaziyasi — erkaklarda tez-tez uchraydigan yosh bilan bog‘liq prostata kattalashuvi; u siydik yo‘lini siqib, siydik chiqarishni qiyinlashtiradi. Rektal barmoq tekshiruvi orqali bezning o‘lchami va qovushqoqligi baholanishi mumkin.
Tuxumdon o‘rami — tuxumdon qon ta’minotini buzib o‘z oyog‘i atrofida aylanib qolishi bilan tavsiflanadigan o‘tkir holat; shoshilinch jarrohlik aralashuvini talab qiladi.
Endometrioz — endometriyaga o‘xshash to‘qimaning bachadondan tashqarida tarqalishi. Adenomioz — bu to‘qimaning miometriyga o‘sib kirishi holati. Ikkalasi ham hayz sikli bilan bog‘liq og‘riq va fertiliteti buzilishi bilan namoyon bo‘ladi.
Kichik chanoqning UZT tekshiruvi — bachadon va tuxumdonlarni tasvirlashning asosiy usuli; o‘lcham, tuzilish, kistalar va follikulalarning mavjudligini baholash imkonini beradi. Transvaginal sensor transabdominal sensorga nisbatan yuqoriroq aniqlik beradi.
O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar
- Erkak va ayol jinsiy a’zolari qaysi embrional tuzilmalardan rivojlanadi?
- Spermatozoidlarning moyak urug' kanallaridan siydik yo‘lining tashqi teshigigacha bo‘lgan yo‘lini tasvirlang.
- Leydig hujayralari va Sertoli hujayralari nima ishlab chiqaradi? Ularning vazifalari qanday farq qiladi?
- Prostata bezi va urug' qopchalarining sperma tarkibidagi vazifalari qanday?
- Nima uchun moyak qorin bo‘shlig‘ida emas, xaltachada joylashishi kerak?
- Bachadon devorining tuzilishini tushuntiring: u qanday uch qavatdan iborat va har birining vazifasi nima?
- Bachadon naychasining qaysi qismida ko‘pincha urug‘lanish yuz beradi?
- Sariq tana nima, qachon hosil bo‘ladi va qanday rol o‘ynaydi?
- Nima uchun bachadon bo‘yinchoqning o‘tish zonasi klinik ahamiyatga ega?
- Duglas bo‘shlig‘i nima va u bachadandan tashqari homiladorlikda nima uchun muhim?
- Qaysi mushaklar chanoq diafragmasini hosil qiladi va ular zaiflik sezsa nima bo‘ladi?
- Bo‘yinchoq saratoni va inson papilloma virusi o‘rtasida qanday bog‘liqlik bor?
Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.