Tibbiyot mutaxassislari uchun

Odam anatomiyasi

6-bob. Nafas olish tizimi

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Nafas olish tizimi organizmni atmosfera bilan gaz almashinuvini ta’minlaydi: kislorod qonga o‘tadi, karbonat angidrid tashqariga chiqariladi. Bundan tashqari, nafas yo‘llari orqali ovoz hosil bo‘lishi, hidni his qilish hamda nafas olinadigan havoning harorati va namligi boshqariladi.

1. Nafas olish tizimining umumiy tuzilishi

Nafas olish tizimi (systema respiratorium) havoni o‘pkaga o‘tkazuvchi va bevosita gaz almashinuvini ta’minlovchi a’zolar majmuasini o‘z ichiga oladi.

Quyidagilarni ajratish qabul qilingan:

  • yuqori nafas yo‘llari — burun, burun bo‘shlig‘i, burunhlat; bu a’zolar nafas olinadigan havoni isitadi, namlaydi va tozalaydi;
  • pastki nafas yo‘llari — hiqildoq, traxeya, bronxlar;
  • o‘pkalar (pulmones) — bevosita gaz almashinuvi a’zolari;
  • plevra (pleura) — o‘pkalarning yozilishini ta’minlovchi seroz qobiq.

Burunhlat bir vaqtning o‘zida hazm qilish va nafas olish tizimiga kiradi (5-bobga qarang). Nafas olish mushaklari — diafragma va qovurg‘alararo mushaklar — 4-bobda tasvirlangan; ko‘krak qafasi skeletini tashkil etuvchi qovurg‘alar va to‘sh suyagi — 2-bobda.

2. Burun va burun bo‘shlig‘i

Tashqi burun

Tashqi burun (nasus externus) suyak-tog‘ay skeletidan iborat bo‘lib, tashqaridan teri, ichkaridan shilliq qobiq bilan qoplangan. Suyak asosini burun suyaklari (ossa nasalia) va yuqori jag' suyaklarining peshona o‘simtalari; tog‘ay asosini esa burunning yon tog‘aylari va katta qanotsimon tog‘aylar tashkil etadi. Burunning quyi teshiklari — burun teshiklari (nares) — tashqariga ochiladi; ular chuqur nafas olishda burun mushaklari ta’sirida biroz kengayadi (4-bobga qarang).

Burun bo‘shlig‘i

Burun bo‘shlig‘i (cavitas nasi) to‘siq (septum nasi) orqali ikki simmetrik yo‘lga bo‘linadi. To‘siq orqa qismida panjarali suyakning perpendikulyar plastinkasi va g‘alvir suyagidan, oldingi qismida esa tog‘ay qismidan iborat. To‘siq ko‘pincha o‘rta tekislikdan og‘ib turadi, bu nafas olishning buzilishida klinik ahamiyatga ega.

Har bir burun yo‘li old tomondan burun teshiklari orqali tashqi muhit bilan, orqa tomondan esa xoanalar (choanae) orqali burunhlat bilan tutashadi.

Burun bo‘shlig‘ining yon devori uchta burun chig‘anoqlarini (conchae nasales) ko‘taradi: yuqori (superior), o‘rta (media) va pastki (inferior). Chig‘anoqlar — qon tomirlarga boy shilliq qobiq bilan qoplangan yupqa suyak plastinkalaridir. Chig‘anoqlar va yon devor orasida yuqori, o‘rta va pastki burun yo‘llari hosil bo‘ladi. Pastki yo‘lga ko‘z-burun kanali (ductus nasolacrimalis) ochiladi. O‘rta yo‘lga burun atrofidagi bo‘shliqlarning aksariyati ochiladi. Yuqori yo‘lga — panjarali suyakning orqa hujayralari va ponasimon bo‘shliq ochiladi.

Burun shilliq qobig‘i bir necha vazifani bajaradi:

  • havoni isitish — chig‘anoqlarning rivojlangan venoz tarmog‘i («kavernoz tanalar») hisobiga;
  • namlash — shilliq bezlar siri va transsudati hisobiga;
  • tozalash — kiprikli epiteliy shilliq bilan birgalikda zarrachalarni tutadi va ularni tomoq tomon harakatlantiradi.

Burun bo‘shlig‘ining yuqori qismida hid sezish sohasi (regio olfactoria) joylashgan — ikki qutbli hid sezish neyronlari bo‘lgan epiteliy; ularning aksonlari panjarali plastinka orqali miyaning hid sezish piyozchalariga o‘tadi (15-bobga qarang). Bu sohaning shikastlanishi hid sezish qobiliyatining kamayishiga yoki yo‘qolishiga olib keladi.

Burun atrofi bo‘shliqlari

Burun atrofi bo‘shliqlari (sinus paranasales) — suyak ichida joylashgan, yupqa shilliq qobiq bilan qoplangan va burun bo‘shlig‘i bilan tutashgan havo to‘lgan bo‘shliqlardir.

Bo‘shliqSuyakQayerga ochiladi
Yuqori jag' bo‘shlig‘i (sinus maxillaris)yuqori jag'o‘rta burun yo‘li
Peshona bo‘shlig‘i (sinus frontalis)peshona suyagio‘rta burun yo‘li (peshona-burun kanali orqali)
Panjarali hujayralar (cellulae ethmoidales)panjarali suyako‘rta va yuqori burun yo‘li
Ponasimon bo‘shliq (sinus sphenoidalis)ponasimon suyakyuqori burun yo‘li

Bo‘shliqlar bosh suyagi massasini kamaytiradi, ovoz rezonansida ishtirok etadi hamda havoni namlash va isitishda rol o‘ynaydi. Eng yirik — yuqori jag' bo‘shlig‘ining klinik ahamiyati katta: uning teshigi yuqorida (gumbaz qismiga yaqin) joylashganligi tufayli yallig‘lanishda ekssudat oqib chiqishi qiyinlashadi (yuqori jag' sinusiti, gajmoriy).

3. Hiqildoq

Hiqildoq (larynx) bo‘yinning old yuzasida, IV–VI bo‘yin umurtqalari darajasida joylashgan. Quyida traxeyaga o‘tadi; olddan qalqonsimon bez plastinkalari bilan yopilgan (9-bobga qarang); orqada hlat qismiga tutashadi (5-bobga qarang). Hiqildoq uch vazifani bajaradi: havoni o‘tkazish, ovoz hosil qilish va yutishda kirish teshigini refleks tarzda yopish.

Hiqildoq tog‘aylari

Hiqildoq skeleti to‘qqizta tog‘aydan iborat — uchtasi juftmas, uchtasi juft.

Juftmas tog‘aylar:

  • Qalqonsimon tog‘ay (cartilago thyroidea) — eng yirik tog‘ay; ikki plastinkadan iborat bo‘lib, ular burchak hosil qilib tutashadi. Burchak erkaklarda o‘tkir va bo‘yin terisi ostida yaxshi paypaslanadi («Odam olmasi», prominentia laryngea).
  • Uzuksimon tog‘ay (cartilago cricoidea) — shaklida uzukka o‘xshaydi: oldda tor yoy va orqada keng plastinka; hiqildoqning asosini tashkil etadi.
  • Epiglottis (epiglottis) — bargsimon tog‘ay, qalqonsimon tog‘ayga biriktirilgan. Yutishda uning ildizi epiglottisni orqaga egib, hiqildoq kirishini yopadi.

Juft tog‘aylar:

  • Ko‘zasimon tog‘aylar (cartilagines arytenoideae) — piramida shaklida; ularning ovoz o‘simtalariga (processus vocalis) ovoz boylamlari biriktirilgan.
  • Shoxchasimon (cartilagines corniculatae) va ponasimon (cartilagines cuneiformes) tog‘aylar — kichik, ko‘za-epiglottis burmalarining tarkibiga kiradi.

Hiqildoq tog‘aylarining birikmalari

Tog‘aylar bo‘g‘imlar va boylamlar orqali birikadi. Asosiy bo‘g‘imlar — uzuk-qalqonsimon (articulatio cricothyroidea) va uzuk-ko‘zasimon (articulatio cricoarytenoidea). Uzuk-ko‘zasimon bo‘g‘imdagi harakatlar ovoz o‘simtalarining holatini va shu bilan birga ovoz burmalarining tarangligini belgilaydi.

Hiqildoq mushaklari va bo‘shlig‘i

Hiqildoq mushaklari tashqi (yutishda hiqildoqni ko‘taradi va tushiradi — 4-bobga qarang) va ichki (ovoz tirqishining kengligini va ovoz burmalarining tarangligini boshqaradi) ga bo‘linadi. Ichki mushaklarni qaytuvchi hiqildoq nervi (n. laryngeus recurrens) — adashgan nervning shoxchasi (13-bobga qarang) innervatsiya qiladi.

Hiqildoq bo‘shlig‘i uchta bo‘limga bo‘linadi:

  • Dahliz (vestibulum laryngis) — kirishdan dahliz burmalarigacha;
  • Hiqildoq qorinchalar (ventriculi laryngis) — dahliz va ovoz burmalari orasidagi juft chuqurchalar;
  • Tovush osti bo‘shlig‘i (cavitas infraglottica) — ovoz tirqishidan traxeya boshigacha.

Ovoz tirqishi (rima glottidis) — hiqildoqning eng tor qismi. U juft ovoz burmalari (plicae vocales) tomonidan chegaralanadi; ularning qalinligida ovoz boylamlari (ligg. vocalia) va ovoz mushaklari (mm. vocales) joylashgan. Ovoz — yaqinlashgan ovoz burmalari chiqariladigan havo bosimi ostida tebranganida hosil bo‘ladi. Ovozning balandligi burma tarangligiga bog‘liq; tembr va nutq og‘iz bo‘shlig‘i va hlat orqali shakllanadi.

4. Traxeya

Traxeya (trachea) — o‘rtacha uzunligi taxminan 10–12 sm, diametri taxminan 1,5–2 sm bo‘lgan xrushchayonli-parda naychasidir. U VI–VII bo‘yin umurtqalari darajasida hiqildoqning quyi chekkasidan boshlanadi va IV–V ko‘krak umurtqalari darajasida ikkita asosiy bronxga bo‘linadi. Bu bo‘linish joyi — traxeya bifurkatsiyasi (bifurcatio tracheae) — to‘sh suyagining oldingi yuzasiga to‘sh suyagi burchagi (angulus sterni) darajasida proyeksiyalanadi.

Traxeya devori gialin tog‘aydan iborat 16–20 tog‘ay yarimsirqalarini (cartilagines tracheales) o‘z ichiga oladi; ular halqasimon boylamlar bilan tutashtirilgan. Orqa devor tog‘aysiz bo‘lib, silliq mushak tolalari va biriktiruvchi to‘qimadan iborat parda devor (paries membranaceus) bilan hosil bo‘ladi — shu tufayli traxeya orqasida joylashgan qizilo‘ngachdagi ovqat bo‘lagi qattiq to‘siqqa duch kelmaydi.

Traxeya shilliq qobig‘i ko‘p qatorli kiprikli epiteliy bilan qoplangan. Kipriklar shilliq va unga yopishgan zarrachalarni hlat tomon yuqoriga harakatlantiradi — bu mukosiliar klirens deb ataladi.

5. Asosiy bronxlar va bronxlar daraxti

Asosiy bronxlar

O‘ng asosiy bronx (bronchus principalis dexter) qisqaroq (uzunligi taxminan 2–3 sm) va kengroq; traxeyadan taxminan 15–25° burchak ostida chiqadi. Shu sababli begona jismlar aspiratsiyada ko‘proq o‘ng bronxga tushadi. Chap asosiy bronx (bronchus principalis sinister) uzunroq (taxminan 4–5 sm) va taxminan 45–55° burchak ostida chiqadi; u aorta yoyini pastdan aylanib o‘tadi.

Bronxlar daraxti

Asosiy bronxlar bo‘lim bronxlariga (bronchi lobares) bo‘linadi; ular esa segment bronxlariga (bronchi segmentales), so‘ngra ketma-ket tarmoqlanadi:

  1. Segment bronxlari → subsegment bronxlar (bir necha tartib bo‘yicha tarmoqlanish)
  2. → bo‘lakcha bronxlari (bronchi lobulares)
  3. → terminal (oxirgi) bronxiollar (bronchioli terminales) — tog‘aysiz, havo yo‘llarining so‘nggi avlodi

Bularning barchasi — havo yo‘llari (pars conducens), ularda gaz almashinuvi ro‘y bermaydi. Terminal bronxiollardan boshlab devorida alohida alveolyuslar bo‘lgan nafas bronxiollari (bronchioli respiratorii), alveolyar yo‘llar (ductuli alveolares) va alveolyar xaltachalar (sacculi alveolares) keladi. Bu tuzilmalar majmuasi — bitta terminal bronxioldan alveolalargacha — o‘pka atsinusi (acinus pulmonis) deb atalib, nafas parenkimasini (pars respiratoria) tashkil etadi.

6. O‘pkalar

Joylashuvi va yuzalari

O‘pkalar (pulmones) — ko‘krak bo‘shlig‘ining katta qismini egallagan juft parenkimatoz a’zolar. Har bir o‘pka konus shaklida:

  • cho‘qqisi (apex pulmonis) o‘mrov suyagidan 2–3 sm yuqoriga, bo‘yin osti chuqurchasiga chiqib turadi;
  • asosi (basis pulmonis) diafragmaga tutashadi;
  • uchta yuzasi bor: qovurg‘a yuzasi (facies costalis), medial yuzasi (facies medialis, o‘rta ko‘krakka qaragan) va diafragma yuzasi (facies diaphragmatica).

Medial yuzada o‘pka darvozasi (hilum pulmonis) joylashgan; u orqali asosiy bronx, o‘pka arteriyasi va nervlar kiradi, o‘pka venaları va limfa tomirlari chiqadi. Bularning barchasi birgalikda o‘pka ildizi (radix pulmonis) ni tashkil etadi.

O‘ng o‘pka chapnikiga nisbatan qisqaroq va kengdir; chap o‘pka torroq va uzunroq bo‘lib, old qirrasida yurakning kirib turadigan yurak o‘yig‘i (incisura cardiaca) mavjud.

Bo‘laklar va yoriqlar

O‘pkaBo‘laklarYoriqlar
O‘ngyuqori (lobus superior), o‘rta (lobus medius), pastki (lobus inferior)qiya (fissura obliqua) + gorizontal (fissura horizontalis)
Chapyuqori (lobus superior) tilchali (lingula), pastki (lobus inferior)qiya (fissura obliqua)

Bronxo‘pka segmentlari

Bronxo‘pka segmenti (segmentum bronchopulmonale) — bitta segment bronxi tomonidan ventilyatsiya qilinadigan va bitta segment arteriyasi tomonidan qon bilan ta’minlanadigan o‘pka bo‘lagi. Segmentlar biriktiruvchi to‘qima to‘siqlari bilan ajratilgan. Har bir o‘pkada 10 ta segment mavjud (Terminologia Anatomica 2019 ga ko‘ra); o‘ng o‘pkada ular chapnikiga nisbatan aniqroq chegaralangan.

Segmentlarga bo‘lish jarrohlik jihatidan muhimdir: segment (tejamkor) rezeksiyada faqat zararlanган segment olib tashlanadi, o‘pkaning qolgan to‘qimasi saqlanadi.

O‘pka bo‘lakchalari va atsinuslar

O‘pka bo‘lakchalari (lobuli pulmonis) — yupqa biriktiruvchi to‘qima to‘siqlari bilan qo‘shnilaridan ajralib turadigan, quruq ko‘z bilan ko‘rinadigan eng kichik strukturaviy-funksional birlik. Har bir bo‘lakchalga bitta bo‘lakcha bronxi kiradi. Bo‘lakcha taxminan 12–18 ta atsinusni o‘z ichiga oladi.

Atsinuslar (acinus pulmonis) — bitta terminal bronxiol va uning barcha alveolalargacha bo‘lgan tarmoqlanishlaridan iborat o‘pkaning funksional birligidir.

Alveolalar (alveoli pulmonis) — diametri taxminan 0,2–0,3 mm bo‘lgan yupqa devorli pufakchalardir. Ularning devori ikki turdagi epitelial hujayralar (pnevmotsitlar) dan tashkil topgan:

  • I turdagi pnevmotsitlar — yassi, juda yupqa sitoplazmalı; ular orqali gaz almashinuvi ro‘y beradi;
  • II turdagi pnevmotsitlar — kubsimon; surfaktant ishlab chiqaradi — alveolalar yuzasidagi taranglikni kamaytiruvchi va ularning chiqarishda yopilishini oldini oluvchi moddа.

Alveolalar zich kapillyar to‘ri bilan o‘ralgan. Katta yoshli odamda alveolalar umumiy soni taxminan 300–500 million, umumiy nafas yuzasi esa taxminan 70–80 m² ni tashkil etadi.

7. Plevra

Plevra (pleura) — o‘pkalarni qoplab turadigan va ko‘krak bo‘shlig‘ini ichidan qaplaydigan seroz qobiq. Quyidagilarni ajratishadi:

  • visseral plevra (pleura visceralis, s. pulmonalis) — o‘pka yuzasiga mahkam birikkan va uning yoriqlariga kiruvchi qobiq;
  • parietal plevra (pleura parietalis) — ko‘krak bo‘shlig‘ining devorlarini qoplovchi qobiq. Joylashuviga qarab unda qovurg‘ali (pars costalis), diafragma (pars diaphragmatica) va o‘rta ko‘krak (pars mediastinalis) qismlari ajratiladi.

Plevra varaqlari orasida tor plevra bo‘shlig‘i (cavitas pleuralis) joylashgan bo‘lib, unda nafas harakatlari vaqtidagi ishqalanishni kamaytiradigan oz miqdordagi seroz suyuqlik mavjud.

Qovurg‘ali plevra diafragmali va o‘rta ko‘krak plevrasiga o‘tgan joylarda plevra sinuslari (recessus pleurales) hosil bo‘ladi — bu bo‘shliqlar faqat chuqur nafas olishda o‘pkalar bilan to‘ladi. Eng yirigi — qovurg‘a-diafragma sinusi (recessus costodiaphragmaticus) — plevrit va gidrotoraksda suyuqlik aynan shu yerda to‘planadi.

Plevra bo‘shlig‘idagi bosim atmosfera bosimidan past («manfiy») — bu bosim farqi o‘pkalarni yozilgan holatda tutadi va ularni ko‘krak devoriga taqab turadi. Pnevmotoraks (plevra bo‘shlig‘iga havo kirishi) vaqtida o‘pka yiqiladi (atelektaz).

8. O‘rta ko‘krak

O‘rta ko‘krak (mediastinum) — ikkita plevra bo‘shlig‘i orasidagi a’zolar majmui. U yuqori va pastki (oldingi, o‘rta, orqa) ga bo‘linadi. O‘rta ko‘krak a’zolari (yurak, yirik tomirlar, qizilo‘ngach, ayrisimon bez, nervlar va limfa tugunlari) 10, 11, 5 va 12–13-boblarda tasvirlangan.

9. Nafas olish mexanikasi

Nafas olish

Nafas olish (inspiratio) — faol jarayon. Diafragma ning (4-bobga qarang) qisqarishi uning gumbazini tekislab, ko‘krak bo‘shlig‘ining vertikal o‘lchamini oshiradi. Ayni vaqtda tashqi qovurg‘alararo mushaklar (4-bobga qarang) qovurg‘alarni ko‘tarib, ko‘krak bo‘shlig‘ining ko‘ndalang va oldingi-orqa o‘lchamlarini oshiradi. Ko‘krak bo‘shlig‘i hajmi ortadi → plevra bo‘shlig‘idagi bosim tushadi → o‘pkalar yoziladi → alveolyar bosim atmosfera bosimidan past bo‘ladi → havo o‘pkaga kiradi.

Chuqur nafas olishda yordamchi mushaklar ishga tushadi: to‘sh-o‘mrov-so‘rg‘ichsimon, narvonsimon, kichik va katta ko‘krak mushaklari (4-bobga qarang).

Nafas chiqarish

Tinch nafas chiqarish (expiratio) asosan passiv: diafragma va qovurg‘alararo mushaklarning bo‘shashishi va o‘pkalarning elastik tortishi ko‘krak bo‘shlig‘ini dastlabki hajmiga qaytaradi, alveolyar bosim atmosfera bosimidan baland bo‘ladi, havo chiqib ketadi. Kuchli nafas chiqarishda ichki qovurg‘alararo mushaklar va qorin pressining mushaklari faol qisqaradi.

O‘pka hajmlari

Quyidagilarni ajratish qabul qilingan:

  • nafas hajmi (NH) — taxminan 500 ml — bitta tinch nafas olish/chiqarishdagi havo hajmi;
  • nafas olish zaxira hajmi (NOZH) — taxminan 1500–2000 ml — maksimal nafas olishda qo‘shimcha havo hajmi;
  • nafas chiqarish zaxira hajmi (NCZH) — taxminan 1000–1500 ml — tinch nafas chiqarishdan keyin maksimal nafas chiqarishda chiqariladigan havo hajmi;
  • o‘pkalarning hayotiy sig‘imi (O‘HS) = NH + NOZH + NCZH — taxminan 3500–4500 ml (erkaklarda, bo‘y va jismoniy tayyorgarlikka bog‘liq);
  • qoldiq hajm (QH) — taxminan 1000–1200 ml — maksimal nafas chiqarishdan keyin o‘pkada qoluvchi havo; o‘pkalar to‘liq yiqilmaydi.

Bu ko‘rsatkichlar spirometriya — tashqi nafas funksiyasining asosiy tekshiruvi yordamida aniqlanadi.

10. Qon ta’minoti va innervatsiya

O‘pkalar ikki xil qon ta’minotiga ega.

Funksional (gaz almashinuvi uchun): O‘ng qorincha → o‘pka magistrali (truncus pulmonalis) → o‘pka arteriyalari → alveolalar kapillyarlari (qonning kislorod bilan boyitilishi) → o‘pka venaları → chap bo‘lmacha. Bu qon aylanishining kichik doirasi (10-bobga qarang). O‘pka arteriyalari venoz (kislorodi kam) qonni olib yuradi; o‘pka venaları esa arterial (kislorodga boy) qonni olib chiqadi — bu organizmda venalar arterial qon olib yuradigan yagona holat.

Oziqlanish maqsadida (bronxlar va parenkima devorlari uchun): Bronx arteriyalari (aa. bronchiales) aortadan chiqib, bronxlarni bo‘lakcha bronxiollari darajasigacha kuzatib boradi. Bronx venalari toq venaga quyiladi.

Innervatsiya o‘pka chigallari (plexus pulmonalis) dan amalga oshiriladi; ular adashgan nerv (n. vagus, parasimpatika) shoxlari va simpatik magistral ko‘krak tugunlaridan simpatik tolalar orqali hosil bo‘ladi. Parasimpatik tolalar bronxlarni toraytiradi va shilliq ajratilishini kuchaytiradi; simpatik tolalar esa bronxlarni kengaytiradi.

O‘pkalarning limfa tomirlari 11-bobda tasvirlangan.

Klinik ahamiyati

Mukosiliar klirens — nafas yo‘llarini himoya qilishning birinchi chizig‘i. Chekish, surunkali bronxit va kistoz fibrozda uning buzilishi shilliqning to‘planishiga, bakterial kolonizatsiyaga va yallig‘lanishga olib keladi.

Pnevmoniya — o‘pka parenkimasining yallig‘lanishi. Uning joylashishi (bo‘lak, segment) rentgenologik usulda aniqlanadi; bo‘laklar va segmentlar anatomiyasini bilish suratlarni sharhlash uchun zarur. Auskultatsiyada zararlanган bo‘lak proyeksiyasida nafasning susayishi va krepitatsiya eshitiladi.

Begona jismlarni aspiratsiya ko‘pincha o‘ng asosiy bronxga tushadi — uning kichikroq chiqish burchagi va kattaroq diametri sababli. Bronxoskopiyada jarroh bronxlar daraxti anatomiyasiga tayanadi.

Pnevmotoraks plevra bo‘shlig‘ining germetikligini buzilganda yuzaga keladi. O‘pka yiqiladi, nafas yuzasi kamayadi. Zo‘riquvchi pnevmotoraks (bo‘shliqdagi havo hajmining ortib borishi) o‘rta ko‘krakni suradi va zudlik bilan aralashuvni talab etadi.

Plevral yig‘ilma (plevra bo‘shlig‘idagi suyuqlik) birinchi navbatda qovurg‘a-diafragma sinusida to‘planadi; bu ko‘krak qafasining pastki qismida perkussion tovushning to‘mtoqlashuvi sifatida namoyon bo‘ladi.

O‘pka saratoni ko‘pincha bronxlar epiteliidan (markaziy saraton) yoki alveolyar hujayralardan (periferik saraton) kelib chiqadi. O‘pka ildizini va limfa tugunlarining joylashuvini bilish metastazlash yo‘llarini va kasallik bosqichini tushunishga yordam beradi (11-bobga qarang).

Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda distress-sindrom (respiratory distress syndrome, RDS) chala tug‘ilgan bolalarda surfaktant yetishmovchiligi tufayli rivojlanadi: alveolalar yiqiladi, gaz almashinuvi keskin buziladi.

Spirometriya nafas funksiyasini miqdoriy baholash imkonini beradi. O‘HS va FEH₁ ning (birinchi sekundda majburiy chiqariladigan havo hajmi) pasayishi obstruktiv va restriktiv ventilyatsiya buzilishlarining asosiy belgilaridir.

Burun to‘sig‘ining og‘ishi — keng tarqalgan me’yor varianti; nafas olishning sezilarli buzilishida jarrohlik davolash (septoplastika) talab etilishi mumkin.

Qaytuvchi hiqildoq nervining falaji ovozning buzilishiga va ikki tomonlama shikastlanishda nafas olishning qiyinlashishiga olib keladi. Nerv qalqonsimon bez operatsiyalarida shikastlanishi yoki o‘pka saratoni va limfa tugunlari tomonidan siqib qo‘yilishi mumkin.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Yuqori nafas yo‘llariga kiruvchi a’zolarni sanab o‘ting va ular nafas olinadigan havoni qanday tayyorlashini tasvirlab bering.
  2. Yuqori jag' bo‘shlig‘i yallig‘langanda nima uchun ekssudat oqib chiqishi qiyinlashadi?
  3. Hiqildoqning uchta juftmas tog‘ayini nomlang; ularning shaklini va vazifasini tavsiflang.
  4. O‘ng va chap asosiy bronxlar qanday farqlanadi? O‘ng bronxning keskin burchagi qanday klinik ahamiyatga ega?
  5. Bronxo‘pka segmenti nima, u bo‘lakdan nima bilan farq qiladi va bu jarrohlik amaliyotida nima uchun muhim?
  6. Alveolaning tuzilishini tavsiflang. I va II turdagi pnevmotsitlarning roli qanday? Surfaktant yetishmovchiligida nima ro‘y beradi?
  7. Visseral va parietal plevra qanday farqlanadi? Qovurg‘a-diafragma sinusi qayerda joylashgan va nima uchun unda suyuqlik to‘planadi?
  8. Nafas olish mexanikasini tushuntiring: qaysi mushaklar ishlaydi va plevra hamda alveolyar bo‘shliqlardagi bosim qanday o‘zgaradi?
  9. Pnevmotoraks nima va uning zo‘riquvchi turi nima uchun zudlik bilan aralashuvni talab etadi?
  10. Nima uchun o‘pka arteriyalari venoz qon olib yuradi, o‘pka venaları esa arterial qon olib chiqadi?
  11. Spirometriya nima o‘lchaydi? O‘pkalarning hayotiy sig‘imini ta’riflang.
  12. Bola bitta no‘xatni yutib yuborsa, u o‘ng yoki chap o‘pkaga tushishi ko‘proq ehtimolmi? Nima uchun?

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.