Tibbiyot mutaxassislari uchun

Odam anatomiyasi

5-bob. Hazm qilish tizimi

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Hazm qilish tizimi (systema digestorium) organizmni oziq moddalar bilan ta’minlaydi: u ovqatni mexanik va kimyoviy yo‘l bilan qayta ishlaydi, hazm mahsulotlarini so‘radi va hazm bo‘lmagan qoldiqlarni tashqariga chiqarib yuboradi. Anatomiyada hazm qilish tizimi kabi ichki a’zolarni splanxnologiya (splanchnologia) o‘rganadi.

1. Hazm qilish tizimining umumiy tuzilishi

Hazm qilish tizimi uzunligi taxminan 8–10 metr bo‘lgan hazm qilish kanali (canalis alimentarius) va kanal tashqarisida joylashgan hazm bezlari — katta so‘lak bezlari, jigar va o‘t pufagi hamda me’da osti bezidan iborat.

Hazm qilish kanali quyidagi bo‘limlardan iborat (ovqat o‘tishi tartibida):

  • og‘iz bo‘shlig‘i (cavitas oris)
  • halqum (pharynx)
  • qizilo‘ngach (oesophagus)
  • oshqozon (gaster yoki ventriculus)
  • ingichka ichak (intestinum tenue)
  • yo‘g‘on ichak (intestinum crassum)

Devor tuzilishining umumiy rejasi barcha naychali hazm a’zolarida bir xil: tashqaridan — seroz yoki adventitsiya qavati, keyin ikkita silliq mushak qatlamidan iborat mushak qavati (tunica muscularis) — tashqi bo‘ylama va ichki halqasimon, undan chuqurroq — qon tomirlari, nerv chigallari va bezlar bo‘lgan shilliq osti asosi (tela submucosa), va eng ichki qavat — shilliq qavat (tunica mucosa). Oshqozon va ingichka ichakda shilliq qavat ko‘plab burmalar va o‘simtalar hosil qilib, so‘rilish yuzasi maydonini sezilarli darajada kengaytiradi.

Qorin bo‘shlig‘idagi a’zolarning ko‘pchiligi qorin pardasi (peritoneum) — seroz qavat bilan qoplangan. Qorin pardasi ikki xil bo‘ladi: parietal qorin pardasi (peritoneum parietale) — qorin bo‘shlig‘i devorlarini qoplaydi, visseral qorin pardasi (peritoneum viscerale) esa a’zolarni qoplaydi. Qorin pardasi tomonlaridan qoplangan a’zolar uch guruhga bo‘linadi:

HolatTavsifMisollar
Intraperitonalhamma tomondan qoplanganoshqozon, och va yonbosh ichaklar, ko‘ndalang chambar ichak
Mezoperitonealuch tomondan qoplanganjigar, ko‘tariluvchi va tushuvchi chambar ichaklar
Retroperitonealbir tomondan yoki qoplanmaganme’da osti bezi, o‘n ikki barmoqli ichak, buyraklar (7-bobga qarang)

2. Og‘iz bo‘shlig‘i

Og‘iz bo‘shlig‘i (cavitas oris) — hazm qilish yo‘lining boshlang‘ich bo‘limi. U oldidan va yonlardan lablar (labia oris) va yonoqlar (buccae), yuqoridan — qattiq va yumshoq tanglaylar (palatum durum va palatum molle), pastdan — og‘iz tubi mushaklari, orqadan — og‘iz tori (isthmus faucium) bilan chegaralangan.

Og‘iz bo‘shlig‘i ikki qismga bo‘linadi: og‘iz dahlizi (vestibulum oris) — lablar va yonoqlar bilan tishlar o‘rtasidagi yoriqsimon bo‘shliq — va og‘iz bo‘shlig‘ining o‘zi (cavitas oris propria).

Tishlar

Tishlar (dentes) — ovqatni mexanik maydalash hamda tovush hosil qilishda ishtirok etuvchi qattiq a’zolar. Har bir tish toj (corona dentis), bo‘yin (cervix dentis) va ildiz (radix dentis)dan iborat. Tojni tashqaridan emal (enamelum) — organizmning eng qattiq to‘qimasi — qoplaydi; uning ostida tishning asosiy massasini tashkil etuvchi dentin (dentinum) joylashadi; ichida esa qon tomirlari va nervlar bo‘lgan bo‘sh biriktiruvchi to‘qima — pulpa (pulpa dentis) turadi. Tishni jag' uyachasida periodont (periodontium) — boylamlar apparati ushlab turadi.

Katta yoshli odamda 32 ta doimiy tish bor: to‘rtta kvadrantning (yuqori o‘ng, yuqori chap, pastki o‘ng, pastki chap) har birida 8 tadan — 2 ta kurak tish (incisivi), 1 ta qoztish (caninus), 2 ta kichik oziq tish (praemolares) va 3 ta katta oziq tish (molares), jumladan «aql tishi» (dens serotinus yoki dens sapientiae). Sut tishlari 20 ta; ular taxminan 6 oylikda chiqib, 12–13 yoshga borib doimiy tishlar bilan almashadi.

Til

Til (lingua) — ko‘ndalang-yo‘l-yo‘l mushak to‘qimasidan tuzilgan mushak a’zo. U chaynash, ovqat luqmasini shakllantirish, yutish va nutq hosil qilishda ishtirok etadi; shuningdek ta’m bilish a’zosi hisoblanadi. Tilda ildiz (radix linguae) — til suyagi va og‘iz tubi mushaklariga birikadi, tana (corpus linguae) va uchi (apex linguae) farqlanadi.

Tilning yuqori yuzasi (dorsum linguae) shilliq qavatida to‘rt xil so‘rg‘ichlar (papillae linguales) bor:

  • Ip shaklidagi (papillae filiformes) — eng ko‘p va ingichka; butun orqa yuzasini qoplaydi; yuzaki hujayralari shoxlanadi. Ta’m bilish retseptorlarini o‘z ichiga olmaydi; teginish sezgisida ishtirok etadi.
  • Qo‘ziqorin shaklidagi (papillae fungiformes) — ta’m kurtalari (caliculi gustatorii)ni o‘z ichiga oladi; ip shaklidagilari orasida to‘q pushti nuqtalar ko‘rinishida tarqalgan.
  • Novsimon (papillae vallatae) — til tanasi va ildizi o‘rtasidagi chegara ariqchasi (sulcus terminalis) bo‘ylab V shaklida joylashgan 7–12 ta yirik so‘rg‘ich; ta’m kurtalari eng ko‘p shu yerda to‘plangan.
  • Bargsimon (papillae foliatae) — tilning ildiz tomondagi yon yuzalarida; ta’m retseptorlarini ham o‘z ichiga oladi.

Katta so‘lak bezlari

So‘lak uchta juft katta so‘lak bezlari (glandulae salivariae majores) tomonidan ishlab chiqariladi — ularning yo‘llari og‘iz bo‘shlig‘iga ochiladi:

  • Quloq oldi bezi (glandula parotidea) — eng yiriki; yuz yonida, quloq suprasi oldida va pastida, shuningdek jag' orqasidagi chuqurchada joylashgan. Uning quloq oldi bezi yo‘li (ductus parotideus) yonoq mushaklarini teshib o‘tib, ikkinchi yuqori katta oziq tishiga qarama-qarshi og‘iz dahlizig‘a ochiladi.
  • Pastki jag' osti bezi (glandula submandibularis) — pastki jag' osti uchburchagida yotadi; uning yo‘li (ductus submandibularis) tilning ostidagi til go‘shtchasiga ochiladi.
  • Til osti bezi (glandula sublingualis) — uchtalasidan eng kichigi; og‘iz tubi shilliq qavatining bevosita ostida joylashib, til osti burmasini hosil qiladi. Bir nechta kichik yo‘li va pastki jag' osti bezi yo‘li yonida ochiluvchi bitta katta yo‘li bor.

So‘lak ovqatni namlaydi va yopishtirib qo‘yadi; amilaza fermentini (kraxmalni maltozagacha parchalaydi), mutsitsin (ovqat luqmasini o‘rab, yutishni osonlashtiradi) va bakteritsid ta’sirga ega lizotsiimni o‘z ichiga oladi.

3. Halqum

Halqum (pharynx) — uzunligi taxminan 12–14 sm bo‘lgan mushak-biriktiruvchi to‘qima naycha; burun bo‘shlig‘i, og‘iz bo‘shlig‘i va hiqildoq orqasida joylashgan. Bu yerda hazm qilish va nafas yo‘llari kesishadi: ovqat halqum orqali qizilo‘ngachga, havo esa hiqildoqqa o‘tadi.

Halqum uch qismga bo‘linadi:

  • Burun qismi (pars nasalis pharyngis, burun halqumi) — xoanalar orqali burun yo‘llari bilan tutashadi; yon devorlarda o‘rta quloqqa o‘tuvchi eshitish naylari (tubae auditivae) ochiladi; orqa devorida halqum bodomchalari (tonsilla pharyngea) joylashadi.
  • Og‘iz qismi (pars oralis pharyngis, og‘iz halqumi) — og‘iz bo‘shlig‘i bilan halqum tori orqali tutashadi; yon devorlardagi bodomcha chuqurchalarida tanglay bodomchalari (tonsillae palatinae) joylashgan; tilning ildizida til bodomchalari (tonsilla lingualis) ko‘rinadi.
  • Hiqildoq qismi (pars laryngea pharyngis, hiqildoq halqumi) — eng pastki bo‘lim; xalqasimon togay pastki qirrasi darajasida qizilo‘ngachga o‘tadi.

Tanglay, halqum, til va nay bodomchalari birgalikda halqumning limfoepitelial halqasi (Valdeyер halqasi)ni hosil qilib, infektsion agentlarga qarshi birinchi immunitet to‘sig‘i vazifasini bajaradi (11-bobda batafsil ko‘rib chiqiladi).

Yutish harakati uch bosqichdan iborat: ixtiyoriy (chaynash va ovqat luqmasini halqum torig‘iga siljitish), ixtiyorsiz halqum bosqichi (epiglottis hiqildoq kirishini yopadi, yumshoq tanglay burun halqumini to‘sadi, ovqat qizilo‘ngachga o‘tadi) va ixtiyorsiz qizilo‘ngach bosqichi.

4. Qizilo‘ngach

Qizilo‘ngach (oesophagus) — halqumni oshqozon bilan bog‘lovchi, uzunligi taxminan 25–30 sm bo‘lgan mushak naycha. U VI–VII bo‘yin umurtqalari darajasida boshlanadi va XI ko‘krak umurtqasi sohasida kardial teshik (ostium cardiacum) orqali oshqozonning kardial qismiga ochiladi.

Qizilo‘ngach bo‘yicha uch qism ajratiladi:

  • Bo‘yin qismi (pars cervicalis) — taxminan 5–6 sm;
  • Ko‘krak qismi (pars thoracica) — eng uzun, taxminan 16–18 sm; orqa ko‘krak oralig‘ida joylashadi;
  • Qorin qismi (pars abdominalis) — eng qisqa, taxminan 1–3 sm; diafragmaning qizilo‘ngach teshigi (hiatus oesophageus) orqali o‘tadi.

Qizilo‘ngach bo‘ylab uchta fiziologik torayish mavjud: qizilo‘ngach boshlanishida (xalqasimon togay darajasida), aorta yoyi bilan kesishgan joyda (IV–V ko‘krak umurtqalari darajasida) va diafragmadan o‘tish joyida. Bu torayishlarni zondlash va endoskopiyada bilish zarur: begona jismlar aynan shu joylarda to‘xtab qoladi va perforatsiya xavfi ham shu joylarda yuqori.

Mushak qavati qizilo‘ngach bo‘ylab qonuniy o‘zgaradi: yuqori uchdan birida — ko‘ndalang-yo‘l-yo‘l tolalar, pastki uchdan birida — silliq tolalar, o‘rta qismida — aralash tur. Ko‘krak va bo‘yin qismlarida qizilo‘ngach seroz qavat bilan emas, adventitsiya bilan qoplangan.

5. Oshqozon

Oshqozon (gaster, ventriculus) — hazm qilish kanalining kengaygan qismi; asosan chap qovurg‘a ostida va epigastral sohada joylashadi. Oshqozonning sig‘imi o‘zgaruvchan bo‘lib, o‘rtacha taxminan 1–3 litrni tashkil etadi.

Oshqozon qismlari

  • Kardial qism (pars cardiaca) — kardial teshik atrofidagi soha.
  • Tubi (fundus gastricus) — kardiyadan yuqorida, diafragmaga tutash joylashgan gumbazsimon yuqori bo‘lim; rentgenografiyada gazli pufakcha ko‘rinadi.
  • Tanasi (corpus gastricum) — oshqozonning asosiy, eng katta qismi.
  • Darvozabon (pilorik) qism (pars pylorica) — toraygan chiqish bo‘limi; darvozabon g‘or (antrum pyloricum) va darvozabon kanal (canalis pyloricus)dan iborat bo‘lib, darvozabon (pylorus) bilan tugaydi — uning sfinktori (musculus sphincter pylori) ximus bo‘laklarining o‘n ikki barmoqli ichakka o‘tishini tartibga soladi.

Oshqozonning ikki egriligi bor: kichik egrilik (curvatura minor) — o‘ng, qisqaroq kontur va katta egrilik (curvatura major) — chap, uzun kontur. Kichik egrilikka kichik charvi (omentum minus), katta egrilikka — katta charvi (omentum majus) birikadi.

Oshqozon devori tuzilishi

Shilliq qavat burmalar (plicae gastricae) hosil qiladi — ular to‘lganda tekislanadi — va ko‘plab oshqozon chuqurchalari (foveolae gastricae). Har bir chuqurchaning tubiga bir nechta oshqozon bezi ochiladi. Oshqozon tanasi va tubining o‘z bezlari uch asosiy hujayra turini o‘z ichiga oladi:

  • Asosiy hujayralar (cellulae principales) — pepsinogen ishlab chiqaradi (xlorid kislota ta’sirida pepsinoga aylanadi).
  • Qoplama hujayralar (cellulae parietales) — xlorid kislota (acidum hydrochloricum) sekretsiya qiladi (pepsinni faollashtiruvchi kislotali muhit yaratadi) va B₁₂ vitamini so‘rilishi uchun zarur ichki Kasla omilini ishlab chiqaradi.
  • Qo‘shimcha (bo‘yin) hujayralar — oshqozon devori o‘z-o‘zini hazm qilishdan saqlovchi shilimshiq ishlab chiqaradi.

Oshqozon mushak qavati uch qatlamga ega: tashqi bo‘ylama, o‘rta halqasimon va ichki qiyshiq — shu tufayli oshqozon tarkibini aralashtirib va ezib ishlashi mumkin.

6. Ingichka ichak

Ingichka ichak (intestinum tenue) — hazm qilish yo‘lining eng uzun bo‘limi; katta yoshli odamda uzunligi o‘rtacha taxminan 6–7 metr. Ovqatning asosiy hazm bo‘lishi — ichak shirasi, o‘t va me’da osti bezi shirasi ta’sirida — hamda oziq moddalar, suv va elektrolitlarning so‘rilishi aynan shu yerda amalga oshadi.

Ingichka ichak uch qismga bo‘linadi:

O‘n ikki barmoqli ichak

O‘n ikki barmoqli ichak (duodenum) uzunligi taxminan 25–30 sm bo‘lib, me’da osti bezining boshini nal shaklida o‘rab oladi. Unda quyidagilar ajratiladi:

  • Yuqori qism (pars superior) — I bel umurtqasi darajasida boshlang‘ich bo‘lim;
  • Tushuvchi qism (pars descendens) — II bel umurtqasining o‘ng qirrasi bo‘ylab joylashadi; uning medial devorida umumiy o‘t yo‘li va me’da osti bezining bosh yo‘li ochiluvchi o‘n ikki barmoqli ichakning katta so‘rg‘ichi (papilla duodeni major, Fater so‘rg‘ichi) joylashgan;
  • Gorizontal (pastki) qism (pars horizontalis);
  • Ko‘tariluvchi qism (pars ascendens) — II bel umurtqasi darajasiga ko‘tarilib, o‘n ikki barmoqli ichak-och ichak burilishi (flexura duodenojejunalis)da och ichakka o‘tadi.

O‘n ikki barmoqli ichak retroperitoneal joylashgan (boshlang‘ich qismidan tashqari) va qorin bo‘shlig‘ining orqa devorida mustahkam biriktirilgan.

Och ichak va yonbosh ichak

Och ichak (jejunum) va yonbosh ichak (ileum) birgalikda ingichka ichakning tutqichli bo‘limini tashkil etib, uzunligi taxminan 5–6 metrni egallaydi. Ular orasida aniq anatomik chegara yo‘q. Och ichak bu bo‘limning taxminan yuqori ikki beshdanini egallaydi va asosan kindik hamda chap yon sohalarda joylashadi; yonbosh ichak — pastki uch beshdanini, asosan o‘ng yon va o‘ng chov sohalarida. Ikkala bo‘lim ham tutqich (mesenterium) orqali osib turiladi va intraperitonal holatda bo‘ladi. Yonbosh ichak yonbosh-ko‘r ichak klapani (ostium ileale, Bauginiya klapani) bilan tugaydi, bu klапан ko‘r ichakka ochiladi.

Maksimal so‘rilishni ta’minlaydigan tuzilish. Ingichka ichak shilliq qavatining yuzasi bir necha strukturaviy daraja hisobiga sezilarli darajada kengaytirilgan:

  • Halqasimon burmalar (plicae circulares) — shilliq qavat va shilliq osti asosining doimiy yarim oysimon burmalari. Och ichakda yaxshi rivojlangan; yonbosh ichakning distal qismida tekislanib boradi.
  • Ichak vorsinalari (villi intestinales) — uzunligi taxminan 0,5–1,5 mm bo‘lgan barmoqdek yoki bargdek o‘simtalar. Har bir vorsina qon kapillyarlari va markaziy limfatik kapillyar (vas chyliferum)ni o‘z ichiga oladi; ulardan mos ravishda monosaxaridlar va aminokislotalar (qonga) hamda yog' hazm mahsulotlari (limfaga) so‘riladi.
  • Mikrovorsinalari (microvilli) har bir enterotsitning apikal yuzasida cho‘tka chegarasi (limbus penicillatus)ni hosil qiladi; bu yerda devoriy hazm fermentlari joylashgan.

Burmalar — vorsinalari — mikrovorsinalari uch darajali tizimi ingichka ichakning so‘rilish yuzasini bir xil o‘lchamdagi oddiy silindriga nisbatan taxminan 500–600 marta kengaytiradi.

Yonbosh ichakning shilliq osti asosida yakka va guruhli limfoid tugunlar (folliculi lymphoidei solitarii va folliculi lymphoidei aggregati — Peyyер dog‘lari) to‘plangan — bu mahalliy immunitetning muhim tuzilmalari (11-bobga qarang).

7. Yo‘g‘on ichak

Yo‘g‘on ichak (intestinum crassum) uzunligi taxminan 1,5 metr bo‘lib, ingichka ichak halqalarini uch tomondan — pastdan, o‘ngdan va yuqoridan, chapdan o‘rab oladi. Uning asosiy vazifalari — ximdan suv va elektrolitlarni so‘rish, najas hosil qilish va chiqarib yuborish.

Yo‘g‘on ichakning ingichka ichakdan farqlovchi uchta xarakterli tashqi belgisi:

  1. Chambar ichak lentalari (teniae coli) — tashqi mushak qatlamining tekis qavat o‘rniga uchta alohida puchakka to‘planishidan hosil bo‘lgan uchta bo‘ylama mushak tasmasi.
  2. Gaustralar (haustra coli) — lentalar orasida devor bo‘rtib chiqqan qopchasimon to‘lamalari, yo‘g‘on ichakka xarakterli do‘ngliklar manzarasini beradi.
  3. Yog' ilovalari (appendices epiploicae) — visseral qorin pardasi ostidagi kichik yog' to‘plamlari.

Yo‘g‘on ichak bo‘limlari

Bo‘limLotin nomiJoylashuvi
Ko‘r ichakcaecumo‘ng yonbosh chuqurchasi
Qurtsimon o‘simtaappendix vermiformisko‘r ichakning medial yoki orqa devoridan
Ko‘tariluvchi chambar ichakcolon ascendensqorin bo‘shlig‘ining o‘ng lateral kanali
Ko‘ndalang chambar ichakcolon transversumko‘ndalang, o‘ng burilishdan chap burilishgacha
Tushuvchi chambar ichakcolon descendenschap lateral kanal
Sigmasimon chambar ichakcolon sigmoideumchap yonbosh chuqurchasi, kichik chanoq
To‘g‘ri ichakrectumkichik chanoq, dumg‘aza

Ko‘r ichak (caecum) — yonbosh-ko‘r ichak klapanidan pastda joylashgan yo‘g‘on ichakning boshlang‘ich qopchasimon bo‘limi. Uning medial yoki orqa yuzasidan o‘rtacha taxminan 7–8 sm uzunlikdagi (2 dan 20 sm gacha va undan ham uzun bo‘lishi mumkin) qurtsimon o‘simta (appendix vermiformis) chiqadi; uning devorida ko‘plab limfoid follikulalar bor. O‘simtaning holati o‘zgaruvchan: ko‘proq chanoq yoki orqa ko‘r ichak holatida bo‘ladi.

To‘g‘ri ichak (rectum) uzunligi taxminan 15–16 sm bo‘lib, kichik chanoqda joylashadi. Unda yuqori (tortisimona) qism, ampula (ampulla recti) va dumg‘aza egriligini takrorlaydigan orqa o‘tish kanali (canalis analis) farqlanadi; kanal orqa chiqaruv teshigi (anus) bilan tugaydi. Orqa o‘tish kanalida ikkita sfinktor bor: ichki sfinktor (musculus sphincter ani internus) — silliq mushakli, ixtiyorsiz — va tashqi sfinktor (musculus sphincter ani externus) — ko‘ndalang-yo‘l-yo‘l mushakli, ixtiyoriy.

8. Jigar va o‘t pufagi

Jigar (hepar) — eng yirik ichki a’zo: katta yoshdagi odam jigarining massasi o‘rtacha taxminan 1,5 kg. U asosan o‘ng qovurg‘a ostida va epigastral sohada joylashadi. Normostenik tana tuzilishidagi sog‘lom katta yoshli odamda jigarning pastki qirrasi qovurg‘a yoyidan chiqmaydi; astenik tana tuzilishida esa bir oz pastroq bo‘lishi — me’yor varianti.

Jigarning diafragma yuzasi (facies diaphragmatica) diafragma gumbaziga yaqin turadi, visseral yuzasi (facies visceralis) esa pastga va orqaga, qorin bo‘shlig‘i a’zolari tomon qaraydi.

O‘roqsimon boylamlar (ligamentum falciforme hepatis) diafragma yuzasini o‘ng bo‘lakka (lobus hepatis dexter) va chap bo‘lakka (lobus hepatis sinister) bo‘ladi. Visseral yuzada yana to‘rtburchakli bo‘lak (lobus quadratus) va dumli bo‘lak (lobus caudatus) ham ajratiladi. Funksional tamoyil bo‘yicha — portal vena va o‘t yo‘llarining tarmoqlanishiga asoslanib — jigar Kuino bo‘yicha 8 segmentga (segmenta hepatis I–VIII) bo‘linadi; bu tasnif zamonaviy jigar jarrohligining asosi hisoblanadi.

Jigar darvozasi

Visseral yuzada jigar darvozasi (porta hepatis) — ko‘ndalang yoriq joylashgan; u orqali a’zoga portal vena (vena portae hepatis), jigar o‘z arteriyasi (arteria hepatica propria) va nervlar kiradi, o‘ng va chap jigar yo‘llari (ductus hepatici dexter et sinister) esa chiqib, darhol umumiy jigar yo‘li (ductus hepaticus communis)ga qo‘shiladi.

O‘t pufagi va o‘t chiqarish yo‘llari

O‘t pufagi (vesica biliaris yoki vesica fellea) — o‘ng jigar bo‘lagining pastki yuzasidagi chuqurchada joylashgan, sig‘imi taxminan 40–60 ml bo‘lgan noksimon rezervuar. Unda tubi (fundus vesicae), tanasi (corpus vesicae) va bo‘yni (collum vesicae) farqlanadi; bo‘yni pufak yo‘li (ductus cysticus)ga o‘tadi.

Pufak yo‘li umumiy jigar yo‘li bilan qo‘shilib, uzunligi taxminan 5–8 sm bo‘lgan umumiy o‘t yo‘li (ductus choledochus)ni hosil qiladi. Umumiy o‘t yo‘li me’da osti bezining bosh yo‘li (ductus pancreaticus) bilan birga o‘n ikki barmoqli ichakning tushuvchi qismiga katta duodenal so‘rg‘ich orqali — jigar-me’da osti bezi kengaymasi (ampulla hepatopancreatica) orqali ochiladi. O‘tning ichakka tushishi Oddi sfinktori (musculus sphincter ampullae hepatopancreaticae) tomonidan tartibga solinadi.

Jigar o‘tni uzluksiz ishlab chiqaradi (sutkada taxminan 500–1000 ml); ovqat oralig‘ida o‘t konsentrllanib o‘t pufagida to‘planadi, ovqatdan keyin esa o‘n ikki barmoqli ichakka bo‘laklarga bo‘lib tushadi.

Jigar vazifalari

Jigar xilma-xil vazifalarni bajaradi:

VazifaMohiyati
Hazm qilishyog‘larni emulsiyalovchi o‘t ishlab chiqarish; lipazani faollashtiradi
Metabolikqon plazmasining oqsillarini sintez qilish (albuminlar, globulinlar, ivish omillari); uglevodlar, yog‘lar, aminokislotalar almashinuvi
Detoksikatsiyazaharlar, dorilar, ammiak, gemoglobin mahsulotlarini zararsizlantirish
Deponlashtirishglikogen, yog‘da eriydigan vitaminlar (A, D, E, K), temirni saqlash
To‘siqsinusoidlardagi Kupfer hujayralari portal venadan kelgan qon ichidagi bakteriyalar va begona zarralarni yutadi
Qon hosil qilishhomila davrida jigar asosiy qon hosil qiluvchi a’zo hisoblanadi

9. Me’da osti bezi

Me’da osti bezi (pancreas) — aralash sekresiya bezi; oshqozon orqasida, retroperitoneal joylashgan, I–II bel umurtqalari darajasida. Bezning massasi taxminan 70–80 g, uzunligi taxminan 15–20 sm.

Bezda o‘n ikki barmoqli ichakning ichki konturiga tutash joylashgan bosh (caput pancreatis), bo‘yin (collum pancreatis), umurtqa pog‘onasini kesib o‘tuvchi tana (corpus pancreatis) va taloq darvozasiga yetib boradigan dum (cauda pancreatis) farqlanadi.

Bezning bo‘ylab me’da osti bezining bosh yo‘li (ductus pancreaticus, Wirsungov yo‘li) o‘tadi; u umumiy o‘t yo‘li bilan birga katta duodenal so‘rg‘ichga ochiladi. Ko‘pincha undan yuqorida qo‘shimcha yo‘l (ductus pancreaticus accessorius) ham bo‘ladi, u kichik duodenal so‘rg‘ichga ochiladi.

Ekzokrin qism bez massasining taxminan 95–98% ni tashkil etadi va atsinoz hujayralardan iborat. Ular fermentlarga boy, ishqoriy — me’da osti bezi shirasini ishlab chiqaradi:

  • Proteolitik profermentlar (tripsinogen, ximotripsinogen, prokarboksipeptidazalar) — ichakda faollashib oqsillarni parchalaydi;
  • Amilaza — kraxmalni parchalaydi;
  • Lipaza — o‘t kislotalari ishtirokida yog‘larni parchalaydi;
  • Nuklleazalar (DNKaza, RNKaza).

Endokrin qism — me’da osti bezi orolchalari (insulae pancreaticae, Langergans orolchalari) — bez hajmining taxminan 1–2% ni tashkil etadi va uning bo‘ylab, ayniqsa dumida tarqalgan. Alfa-hujayralar glyukagon, beta-hujayralar insulin ishlab chiqaradi. Me’da osti bezining endokrin vazifalari 9-bobda ko‘rib chiqiladi.

10. Klinik ahamiyati

  • Appenditsit — qurtsimon o‘simtaning yallig‘lanishi — o‘tkir qorinning eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biri. Klassik holda og‘riq epigastrsida yoki butun qorinda boshlanib, o‘ng yonbosh sohasiga ko‘chadi. O‘simtaning holati o‘zgaruvchan: orqa ko‘r ichak holatida og‘riq bel sohasida bo‘lishi, chanoq holatida esa qorinning pastki qismida sezilishi mumkin — bu tashxisni qiyinlashtiradi.

  • O‘t tosh kasalligi o‘t pufagi yoki o‘t yo‘llarida toshlar hosil bo‘lganda paydo bo‘ladi. O‘t sanchiqi — o‘ng qovurg‘a ostida o‘tkir og‘riq xurujlari. Umumiy o‘t yo‘li tosh tomonidan to‘sib qo‘yilganda o‘t ichakka tushmay qonga so‘riladi — mexanik sarg‘ayish (icterus mechanicus) rivojlanadi.

  • Yara kasalligi oshqozon va o‘n ikki barmoqli ichakning himoya omillari (shilimshiq, bikarbonat, shilliq qavat qon oqimi) va agressiv omillar (xlorid kislota, pepsin, Helicobacter pylori bakteriyasi) o‘rtasidagi muvozanat buzilganda paydo bo‘ladi. O‘n ikki barmoqli ichak yaralari oshqozon yaralariga nisbatan taxminan 4 marta ko‘proq uchraydi.

  • Endoskopiya (EGD — ezofagogastroduodenoskopiya) qizilo‘ngach, oshqozon va o‘n ikki barmoqli ichak shilliq qavatini ko‘rishga imkon beradi; kolonoskopiya esa yo‘g‘on ichakni ko‘rishga. Anatomiyani bilish endoskopik tavsiflarni to‘g‘ri talqin qilishning va amaliyotlar paytida mo‘ljal olishning asosi hisoblanadi.

  • Portal gipertenziya jigar sirrozi va boshqa jigar kasalliklarida kollateral qon aylanishi yo‘llari orqali venalar kengayishiga olib keladi. Xavfli: qizilo‘ngach varikoz venalari (qon ketish xavfi), oldingi qorin devori venalarining kindik atrofida kengayishi («medusa boshi») va gemorroidal venalar.

  • O‘tkir pankreatit me’da osti bezi yo‘llarida yoki to‘qimasida proteolitik fermentlarning muddatidan oldin faollashishi tufayli yuzaga keladi — a’zo o‘zini o‘zi hazm qila boshlaydi. Og‘riq — epigastral sohada o‘ragan kamar ko‘rinishida. Bezning retroperitoneal joylashuvi yallig‘lanish o‘chog‘ining magistral tomirlar va qo‘shni a’zolarga yaqinligini tushuntiradi.

  • Qorin og‘rig‘ini topik tashxislash anatomik sohalarni bilishga asoslanadi (1-bobga qarang): o‘ng qovurg‘a osti og‘rig‘i — jigar, o‘t pufagi; epigastral — oshqozon, me’da osti bezi; o‘ng yonbosh sohasi — ko‘r ichak va qurtsimon o‘simta; pastki qorin — siydik pufagi, bachadon, sigmasimon ichak.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Ovqat o‘tishi tartibida hazm qilish kanali bo‘limlarini sanab bering.
  2. Intraperitonal, mezoperitoneal va retroperitoneal a’zolar nima? Hazm qilish tizimidan har bir guruh uchun misol keltiring.
  3. Katta yoshli odamda nechta doimiy tish bor? Barcha tish turlarini ayting.
  4. Uchta juft katta so‘lak bezini tavsiflang: ularning joylashuvini va yo‘llari qayerga ochilishini ko‘rsating.
  5. Oshqozonning qismlarini ayting. Kardial va pilorik sfinktorlar qayerda joylashgan va qanday vazifa bajaradi?
  6. Ingichka ichak shilliq qavatining katta so‘rilish yuzasi qanday strukturaviy darajalar hisobiga ta’minlanadi?
  7. Yo‘g‘on ichak bo‘limlarini sanab bering. Yo‘g‘on ichak tashqi ko‘rinishi bilan ingichka ichakdan uchta qanday belgi bilan farq qiladi?
  8. Umumiy o‘t yo‘li qayerga ochiladi va bu joy qanday ataladi?
  9. Jigar darvozasini tasvirlab bering: qaysi tuzilmalar kiradi va qaysilari chiqadi?
  10. Me’da osti bezining ekzokrin vazifasi nimadan iborat? Me’da osti bezi shirasi qaysi ferment guruhlarini o‘z ichiga oladi?
  11. Umumiy o‘t yo‘li to‘sib qo‘yilganda nima uchun sarg‘ayish rivojlanadi?
  12. Qurtsimon o‘simtaning holati o‘zgaruvchan bo‘lishi klinik jihatdan nima uchun muhim?

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.