Tibbiyot mutaxassislari uchun

Odam anatomiyasi

4-bob. Miologiya — bosh, bo‘yin, tana va qo‘l-oyoq mushaklari

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

O'zbekistonlik tibbiyot talabalari oq xalatda o'qituvchi bilan mushak modeli ustida yorug' auditoriyada ishlashmoqda

Skelet mushaklari — harakatlanish apparatining faol qismi. Ular katta yoshli odam tana vaznining taxminan 40 foizini tashkil etadi va nafaqat harakat uchun, balki gavda holatini saqlash, nafas olish, nutq va yuz ifodasi uchun ham mas’uldir. Mushaklar tuzilishi, joylashuvi va vazifasini o‘rganadigan bo‘lim — miologiya (myologia) deyiladi.

1. Skelet mushagining tuzilishi

1-rasm. Skelet mushagi tuzilishi: uch qism (bosh, qorin, biriktirish joyi) va ko'ndalang kesimda biriktiruvchi to'qima qobiqlari (epimiziy, perimiziy, endomiziy)

1-rasm. Skelet mushagi tuzilishi: uch qism (bosh, qorin, biriktirish joyi) va ko'ndalang kesimda biriktiruvchi to'qima qobiqlari (epimiziy, perimiziy, endomiziy) AIVITA sxemasi.

Skelet mushagi (musculus skeletalis) — asosi ko‘ndalang-targ‘il mushak to‘qimasidan iborat a’zo. Har bir mushak tolasini ingichka biriktiruvchi to‘qima qatlami — endomiziy (endomysium) o‘raydi. Tolalar dastalarini perimiziy (perimysium), butun mushakni tashqaridan esa epimiziy (epimysium) qoplaydi; epimiziy mushak fastsiyasiga bevosita o‘tadi.

Har bir mushakda uchta qism ajratiladi:

  • Qorin (venter) — mushakdir, qisqaruvchi o‘rta qism.
  • Bosh (caput, origo) — ko‘proq qo‘zg‘almas suyakka birikkan proksimal uchi (fiksatsiya nuqtasi).
  • Biriktirish joyi (insertio) — mushak harakatga keltiradigan suyakka birikkan distal uchi (harakatli nuqta).

Mushak boshi va biriktirish joyi suyak bilan pay (tendo) orqali bog‘lanadi — kollagen tolalardan tuzilgan zich tizimcha. Pay deyarli cho‘zilmaydi va mushak kuchini to‘g‘ridan-to‘g‘ri suyakka uzatadi. Keng mushaklarda pay yassilanib aponevrozga (aponeurosis) aylanadi — ingichka lekin juda mustahkam plastinka (misol: tashqi qiyshiq qorin mushaqi aponevrozu).

Mushaklar tasnifi

Shakliga ko‘ra mushaklar uzun (qo‘l-oyoq mushaklari), keng (tana mushaklari) va qisqa (orqaning chuqur mushaklari) bo‘ladi. Mushak bir necha boshchaga ega bo‘lishi mumkin: biceps — ikki boshchali, triceps — uch boshchali, quadriceps — to‘rt boshchali mushak.

Bo‘g‘imga nisbatan mushaklar bir bo‘g‘imli, ikki bo‘g‘imli va ko‘p bo‘g‘imli bo‘ladi. Ikki bo‘g‘imli mushaklar ikki bo‘g‘imdagi harakatning birgalikda chegaraviy ko‘lami bo‘lganda eng ko‘p cho‘ziladi va shikastlanishga moyilroq.

Yordamchi apparat

Fastsiyalar (fasciae) — mushaklar va mushak guruhlarini qoplaydigan zich biriktiruvchi to‘qima varaqlari. Qo‘l-oyoqda fastsiyalar suyaklarga birikib mushaklar oralig‘i to‘siqlari (septa intermuscularia) hosil qiladi va qo‘l-oyoqni alohida lozalarga bo‘ladi. Surunkali infektsiyalar va gematomalar shu lozalar bo‘ylab tarqaladi.

Sinovial qinlar (vaginae synoviales tendinum) — suyak o‘simtalari orqali yoki ushlagichlar ostidan o‘tadigan paylarni o‘rab, ishqalanishni kamaytiradi.

Sinovial xaltachalar (bursae synoviales) — pay yoki mushak suyakka ishqalanadigan joylarda joylashgan sinovial suyuqlikka to‘liq yopiq bo‘shliqlar. Yallig‘lanishida bursit rivojlanadi.

Sezamsimon suyaklar (ossa sesamoidea) — pay qalinligiga kiritilgan kichik suyaklar; eng yirigi — to‘rt boshchali son mushaqi payiga kiritilgan tizza qopqog‘i (patella).

2. Bosh mushaklari

Bosh mushaklari vazifasi va innervatsiyasiga ko‘ra mimetik va chaynov mushaklari guruhlariga bo‘linadi.

Mimetik mushaklar

Musculi faciei — noyob guruh: tananing aksariyat mushaklaridan farqli o‘laroq, ular boshqasining suyagiga emas, balki yuz terisiga birikadi. Bu ularning qisqarishida teri burmalarini hosil qilib, yuz mimikasini ta’minlashga imkon beradi.

Barcha mimetik mushaklar yuz nervi (n. facialis, CN VII) tomonidan innervatsiyalanadi.

MushakLot. nomiAsosiy vazifasi
Ko‘z atrofi halqa mushaqim. orbicularis oculiKo‘z qoqimini yopadi; ko‘z yoshi qismidan yig‘ilishga yordam beradi
Og‘iz atrofi halqa mushaqim. orbicularis orisLablarni qisiladi, oldinga cho‘zadi
Katta yonoq mushaqim. zygomaticus majorOg‘iz burchagini ko‘taradi (tabassum)
Yonoq mushaqim. buccinatorYonoqni tishga bosadi, chaynash va so‘rishga yordam beradi
Peshona mushaqim. frontalisQoshlarni ko‘taradi, gorizontal peshona ajinlarini hosil qiladi
Qosh ajintiruvchi mushakm. corrugator superciliiQoshlarni o‘rtaga yaqinlashtiradi, vertikal burmalar hosil qiladi
Iyak mushaqim. mentalisIyak terisini ko‘taradi, pastki labni oldinga chiqaradi
Bo‘yin osti teri mushaqim. platysmaBo‘yin va ko‘krak terisini tortadi, og‘iz burchagini tushiradi

M. platysma topografik jihatdan bo‘yinga tegishli, ammo yuz nervi tomonidan innervatsiyalanadi va mimetik mushaklar guruhiga kiradi.

Chaynov mushaklari

Musculi masticatorii — pastki jag' harakatlarini chakka-pastki jag' bo‘g‘imida ta’minlovchi kuchli mushaklar (bo‘g‘im tuzilishi 3-bobda ko‘rib chiqiladi). Uch shoxli nervning pastki jag' tarmog‘i (n. mandibularis, CN V₃) tomonidan innervatsiyalanadi.

  • Chaynov mushaqi (m. masseter) — to‘rtburchak shaklli; yonoq yoyidan pastki jag' burchagiga boradi; pastki jag‘ni ko‘taradi (tishlarni qisadi).
  • Chakka mushaqi (m. temporalis) — yelpig‘ich shaklli, chakka chuqurchasini to‘ldiradi; pastki jag‘ni ko‘taradi va orqaga tortadi (orqa tolalar).
  • Medial qanotsimon mushak (m. pterygoideus medialis) — pastki jag‘ni ko‘taradi va oldinga chiqaradi; bir tomonlama qisqarishda qarama-qarshi tomonga siljitadi.
  • Lateral qanotsimon mushak (m. pterygoideus lateralis) — pastki jag‘ni oldinga chiqaradi; chap va o‘ng mushaklar navbatma-navbat qisqarishda yorg‘uchoqsimon chaynash harakati hosil bo‘ladi.

3. Bo‘yin mushaklari

Bo‘yin mushaklari bir necha qavatdan iborat bo‘lib, yuzaki, tiloldi va chuqur (umurtqa oldidagi) guruhlarga bo‘linadi.

Yuzaki mushaklar

To‘sh-o‘mrov-so‘rg‘ichsimon mushak (m. sternocleidomastoideus) — bo‘yinning asosiy oriyentiri. Ikki boshchasi to‘sh suyagi dastasi va o‘mrovning to‘sh uchidan boshlanib, so‘rg‘ichsimon o‘simta va ensa suyagining yuqori chizg‘isiga birikadi. Ikki tomonlama qisqarishda boshni orqaga tashlaydi; bir tomonlama qisqarishda boshni o‘z tomoniga egiladi va yuzni qarama-qarshi tomonga buradi. Qo‘shimcha nerv (n. accessorius, CN XI) tomonidan innervatsiyalanadi.

Tiloldi mushaklari

Tiloldi suyagi ustida joylashgan mushaklar (musculi suprahyoidei) — ikki qorinli (m. digastricus, ikkita qorin va oraliq pay bilan), jag'-tiloldi (m. mylohyoideus), bigiz-tiloldi (m. stylohyoideus) va iyak-tiloldi (m. geniohyoideus). Tishlar qisilgan holda yutish paytida tiloldi suyagi va hiqildoqni ko‘taradi; tiloldi suyagi fiksatsiya qilinganda pastki jag‘ni tushiradi.

Tiloldi suyagi ostidagi mushaklar (musculi infrahyoidei): to‘sh-tiloldi (m. sternohyoideus), to‘sh-qalqonsimon (m. sternothyroideus), qalqonsimon-tiloldi (m. thyrohyoideus) va kurak-tiloldi (m. omohyoideus) — yutishdan so‘ng tiloldi suyagini va hiqildoqni pastga qaytaradi.

Chuqur bo‘yin mushaklari

Narvonsimon mushaklar — oldingi, o‘rta va orqa (mm. scaleni anterior, medius, posterior) — bo‘yinni egiladi va aylantiradi; umurtqalar fiksatsiya qilinganda I va II qovurg‘alarni ko‘taradi (chuqur nafas olishda ishtirok etadi).

Oldingi va o‘rta narvonsimon mushaklar orasida narvonlararo bo‘shliq (spatium interscalenum) hosil bo‘lib, orqali yelka chig‘anag‘i va o‘mrov osti arteriyasi o‘tadi — mintaqaviy anesteziya uchun muhim oriyentir.

Umurtqa oldi mushaklari (m. longus colli, m. longus capitis, mm. recti capitis) shiyil umurtqalari jismlari va bosh suyagi asosida joylashadi; bo‘yin va boshni olga egiladi.

4. Tana mushaklari

Ko‘krak mushaklari

Katta ko‘krak mushaqi (m. pectoralis major) — yelpig‘iq shaklli; o‘mrovning medial qismidan, to‘sh suyagi va qovurg‘a tog‘aylaridan boshlanib, yelka suyagining katta do‘ngining qirrasi (crista tuberculi majoris) ga birikadi. Yelkani yaqinlashtiradi, ichkariga aylantiradi va egiladi. Qo‘llar fiksatsiya qilinganda qovurg‘alarni ko‘taradi (nafas olish yordamchi mushaqi).

Kichik ko‘krak mushaqi (m. pectoralis minor) katta mushak ostida yotadi; kurakni oldinga og‘diradi va yelka kamarini tushiradi.

Oldingi tishli mushak (m. serratus anterior) — ko‘krak qafasining yon yuzasida; kurakni oldinga tortadi va uning medial qirrasi ni ko‘krak qafasiga yopishtirib qo‘yadi; qo‘l gorizontaldan yuqori ko‘tarilib borganda kurak bo‘g‘im chuqurchasini yuqoriga aylantiradi.

Qovurg‘alararo mushaklar (mm. intercostales) qovurg‘alararo bo‘shliqlarda ikki qavatda joylashadi: tashqi qovurg‘alarni ko‘taradi (nafas olish), ichki — tushiradi (nafas chiqarish).

Diafragma (diaphragma) — asosiy nafas olish mushaqi: ko‘krak va qorin bo‘shliqlarini ajratuvchi keng mushak-pay gumbazi. Qisqarishda gumbaz yassilanadi, ko‘krak bo‘shlig‘i kattalashadi — nafas olish sodir bo‘ladi; bo‘shashishida gumbaz yuqoriga qaytadi — nafas chiqarish. Diafragmada uchta teshik bor: hiatus aorticus (aorta va ko‘krak limfa yo‘li), hiatus oesophageus (qizilo‘ngach va adashgan nervlar) va foramen venae cavae (pastki kovak vena). Diafragmaning zaif joylari diafragmal churra uchun yo‘l bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

Qorin mushaklari

2-rasm. Qorin oldingi devori qavatlari (ko'ndalang kesim, chap yarmi): uchta yon mushak va ularning aponevrozlari to'g'ri qorin mushaqi qinini va oq chiziqni hosil qiladi

2-rasm. Qorin oldingi devori qavatlari (ko'ndalang kesim, chap yarmi): uchta yon mushak va ularning aponevrozlari to'g'ri qorin mushaqi qinini va oq chiziqni hosil qiladi AIVITA sxemasi.

Qorin bo‘shlig‘ining mushak devorini hosil qiladi.

To‘g‘ri qorin mushaqi (m. rectus abdominis) oq chiziq (linea alba) ning ikki tomonida vertikal yo‘nalishda joylashgan — oq chiziq yon mushaklarning aponevrozlari qo‘shilib hosil bo‘lgan tolali tasma. Mushak pay ko‘ndalang tutamlar (intersectiones tendineae) bilan bo‘laklarga bo‘linadi («kubiklar»). Tanani oldinga egiladi va qorin bo‘shlig‘ini siqadi.

Tashqi qiyshiq qorin mushaqi (m. obliquus externus abdominis) — yon mushaklarning eng yuzakisi; tolalari qiyshiq pastga va medial tomonga yo‘naladi. Aponevrozining pastki qirrasi old-yuqori yonbosh o‘simtasi va qov do‘mboqchasiga cho‘ziladi, qorinburun boylag‘ini (lig. inguinale) hosil qiladi.

Ichki qiyshiq qorin mushaqi (m. obliquus internus abdominis) tashqi mushak ostida; tolalari ko‘ndalang va pastdan yuqoriga yo‘naladi.

Ko‘ndalang qorin mushaqi (m. transversus abdominis) — yon mushaklar ichida eng chuquri; tolalari gorizontal yo‘nalishda. Uchala yon mushak birgalikda qorin bo‘shlig‘ini siqadi, nafas chiqarish, yo‘tal, defekatsiya va tug‘ruqda ishtirok etadi.

Uchala yon mushak aponevrozlari to‘g‘ri mushak lateral qirrasi bo‘ylab birlashib, to‘g‘ri qorin mushaqi qini (vagina musculi recti abdominis) ni hosil qiladi.

Chov kanali (canalis inguinalis) — qorin oldingi devorining pastki qismida yon mushak qavatlari orasidagi yoriq. Erkaklarda undan urug' tizimi (funiculus spermaticus), ayollarda esa bachadon yumaloq boylamasi o‘tadi.

Orqa mushaklari

Yuzaki (qo‘l-oyoqlar bilan funksional bog‘liq) va chuqur (avtoxton, o‘z) orqa mushaklari farqlanadi.

Trapetsiya shaklidagi mushak (m. trapezius) — uchburchak shaklli, orqaning yuqori qismini va bo‘yinni qoplaydi. Yuqori tolalar kurakni va o‘mrovni ko‘taradi; o‘rta tolalar kuraklar ni bir-biriga yaqinlashtiradi; pastki tolalar kurakni tushiradi. Qo‘shimcha nerv (CN XI) va bo‘yin chig‘anag‘i tomonidan innervatsiyalanadi.

Keng orqa mushaqi (m. latissimus dorsi) — tananing eng keng mushaqi; pastki ko‘krak va bel umurtqalari, qovurg‘alar va yonbosh qirridan boshlanib, yelka suyagining qovrug‘alar oralig‘i (sulcus intertubercularis) ga birikadi. Yelkani yozadi, yaqinlashtiradi va ichkariga aylantiradi; tortishishda tanani qo‘llarga tortib ko‘taradi.

Rombsimon mushaklar (mm. rhomboidei major et minor) — kurak larni bir-biriga yaqinlashtiradi va ularning medial burchagini ko‘taradi.

Kurak ko‘tarvchi mushak (m. levator scapulae) — kurak burchagini ko‘taradi, bo‘yin umurtqalarini o‘z tomoniga egiladi.

Umurtqa pog‘onasini to‘g‘rilovchi mushak (m. erector spinae) — chuqur orqa mushaklarining umumiy nomi; uchta ustundan iborat: m. iliocostalis (lateral), m. longissimus (o‘rta) va m. spinalis (medial). Ikki tomonlama qisqarishda umurtqa pog‘onasini to‘g‘rilaydi; bir tomonlama qisqarishda o‘z tomoniga egiladi. Bel-ko‘krak fastsiyasi (fascia thoracolumbalis) tomonidan qoplanadi.

Chuqurda ko‘ndalang-tikansiya mushaklari (m. semispinalis, mm. multifidi, mm. rotatores) joylashgan — umurtqa pog‘onasining aniq aylanma harakatlarini va segmentar barqarorligini ta’minlaydi.

5. Yuqori qo‘l mushaklari

Yelka kamari mushaklari

3-rasm. Yelka bo'g'imining aylanma manjetasi: to'rtta mushak, ularning yelka suyagi boshiga ta'sir yo'nalishi va har birining vazifasi

3-rasm. Yelka bo'g'imining aylanma manjetasi: to'rtta mushak, ularning yelka suyagi boshiga ta'sir yo'nalishi va har birining vazifasi AIVITA sxemasi.

Uchburchak shaklidagi mushak (m. deltoideus) — yelkaning asosiy yotqizuvchisi: gorizontalgacha asosan o‘zi ishlaydi, gorizontaldan yuqori ko‘tarishda oldingi tishli mushak ham qo‘shiladi. Oldingi tolalar yelkani egiladi va ichkariga aylantiradi; orqa tolalar — yozadi va tashqariga aylantiradi.

Yelka bo‘g‘imining aylanma manjetasi (rotator cuff) — to‘rtta mushakdan iborat funksional guruh:

MushakLot. nomiVazifasi
Ustiqo‘ltiq mushaqim. supraspinatusYelkani yotqizadi (yotqizishni boshlaydi)
Ostiqo‘ltiq mushaqim. infraspinatusYelkani tashqariga aylantiradi
Kichik yumaloq mushakm. teres minorYelkani tashqariga aylantiradi
Kurak osti mushaqim. subscapularisYelkani ichkariga aylantiradi

To‘rtta mushak yelka suyagining boshini kurak bo‘g‘im chuqurchasiga siqib turadi — bo‘g‘imning dinamik barqarorligini ta’minlaydi (yelka bo‘g‘imi tuzilishi 3-bobda ko‘rib chiqiladi).

Katta yumaloq mushak (m. teres major) — yelkani yaqinlashtiradi, ichkariga aylantiradi va yozishga yordam beradi.

Yelka mushaklari

Oldingi guruh (bilak bukuvchilari):

  • Ikki boshchali yelka mushaqi (m. biceps brachii) — bilakni egiladi va kuchli supinatsiya qiladi (kaftni oldinga qaratadi).
  • Yelka mushaqi (m. brachialis) — bilak bukvchisining asosiy mushaqi (pronatsiya yoki supinatsiyadan qat’i nazar); ikki boshchali mushak ostida joylashadi.
  • Qarg‘aburun-yelka mushaqi (m. coracobrachialis) — yelkani egiladi va yaqinlashtiradi.

Orqa guruh (bilak yozuvchisi):

  • Uch boshchali yelka mushaqi (m. triceps brachii) — bilakni yozadigan yagona mushak; uzun boshchasi yelkani ham yozadi va yaqinlashtiradi.

Bilak mushaklari

Old (bukvchi) va orqa (yozuvchi) tomonlarda yuza va chuqur qavatlarda joylashgan.

Oldingi guruh (bukuvchilar va pronatorlar): m. pronator teres, m. flexor carpi radialis, m. palmaris longus, m. flexor carpi ulnaris, m. flexor digitorum superficialis (o‘rta falangalarni egiladi), m. flexor digitorum profundus (tirnoq falangalarini egiladi), m. flexor pollicis longus va m. pronator quadratus.

Orqa guruh (yozuvchilar va supinator): m. brachioradialis, m. extensor carpi radialis longus et brevis, m. extensor digitorum, m. extensor digiti minimi, m. extensor carpi ulnaris, m. supinator, m. abductor pollicis longus, mm. extensores pollicis brevis et longus, m. extensor indicis.

Bilak mushaklari payi bilak-kaft bo‘g‘imi sohasida ushlagichlar tomonidan ushlab turiladi: retinaculum flexorum — old tomonda (bilak kanalini cheklaydi), retinaculum extensorum — orqa tomonda. Paylar sinovial qinlarda sirpanadi.

Kaft mushaklari

Kaft yuzasida uchta guruh ajratiladi:

  • Tenar (thenar) — bosh barmoq do‘ngi: m. abductor pollicis brevis, m. flexor pollicis brevis, m. opponens pollicis va m. adductor pollicis — bosh barmoqni uzoqlashtiradi, egiladi va qarama-qarshi qo‘yadi.
  • Gipotenar (hypothenar) — jimjiloq do‘ngi: m. abductor digiti minimi, m. flexor digiti minimi brevis, m. opponens digiti minimi.
  • O‘rta guruh: to‘rtta qurtsimon mushak (mm. lumbricales) va suyaklar oralig‘i mushaklari (mm. interossei dorsales — 4 ta, mm. interossei palmares — 3 ta) — barmoqlarni kaft-barmoq bo‘g‘imlarida egiladi, barmoqlar oralig‘i bo‘g‘imlarida yozadi.

6. Pastki qo‘l mushaklari

Chanoq kamari mushaklari

Yonbosh-bel mushaqi (m. iliopsoas) — m. iliacus va m. psoas major birikmasidan iborat; sonda son-chanoq bo‘g‘imini egiladi; son fiksatsiya qilinganda bel bo‘limini oldinga egiladi. Bu son bukvchisining eng kuchli mushaqi.

Dum osti mushaqlari:

  • Katta dum osti mushaqi (m. gluteus maximus) — tananing eng og‘ir va kuchli mushaqi; sonni yozadi va tashqariga aylantiradi; stuldan turishda, zinapoya ko‘tarishda asosiy yukni ko‘taradi.
  • O‘rta dum osti mushaqi (m. gluteus medius) — sonni yotqizadi; yurish paytida chanoqni frontal tekislikda barqarorlashtiradi (tayanch oyoq tomoniga qiyshayishga yo‘l qo‘ymaydi).
  • Kichik dum osti mushaqi (m. gluteus minimus) — o‘rta mushakka yotqizish va ichkariga aylantirishda yordam beradi.

Chuqur tashqi rotatorlar: m. piriformis, m. obturatorius internus, mm. gemelli superior et inferior, m. obturatorius externus, m. quadratus femoris. Noksimon teshik (foramen infrapiriforme) orqali n. ischiadicus (chov nervi) o‘tadi.

Son mushaklari

Oldingi guruh (tizza bo‘g‘imining yozuvchilari):

  • To‘rt boshchali son mushaqi (m. quadriceps femoris) — tananing eng kuchli mushaqi; m. rectus femoris va uchta mm. vasti (medial, lateral va oraliq) dan iborat; tizza qopqog‘i orqali katta boldir suyagi do‘ngligiga birikadi; boldirni yozadi. To‘g‘ri son mushaqi (m. rectus femoris) soni ham egiladi.
  • Tikuvchi mushak (m. sartorius) — tananing eng uzun mushaqi; soni va boldirni egiladi, bukik boldirni pronatsiya qiladi.

Medial guruh (yaqinlashtiruvchi mushaklar): m. pectineus, m. gracilis, m. adductor longus, m. adductor brevis, m. adductor magnus. Sonni yaqinlashtiradi va egilishda ishtirok etadi.

Orqa guruh — son orqa yuzasi mushaqlari (hamstrings):

  • Ikki boshchali son mushaqi (m. biceps femoris)
  • Yarim pay mushaqi (m. semitendinosus)
  • Yarim parda mushaqi (m. semimembranosus)

Uchalasi boldirni egiladi va sonni yozadi. Ikki boshchali mushakining uzun boshchasi bukik boldirni tashqariga ham aylantiradi. Bu mushaklar sportchilarda tez-tez yirtiladi.

Boldir mushaklari

Oldingi guruh (oyoq panjasini orqaga ko‘taradi, barmoqlarni yozadi): m. tibialis anterior, m. extensor digitorum longus, m. extensor hallucis longus, m. fibularis tertius.

Lateral guruh (oyoq panjasini tashqariga aylantiradi): m. fibularis longus, m. fibularis brevis.

Orqa guruh — oyoq panjasini pastga egiladi, barmoqlarni egiladi:

  • Yuza qavat: ikri (m. gastrocnemius) va kambala (m. soleus) mushaqlari qo‘shilib to‘pig' (Axill) payini (tendo calcaneus) hosil qiladi, tovon suyagiga birikadi.
  • Chuqur qavat: m. tibialis posterior (oyoq panjasini inversiya qiladi va medial bo‘ylama kamarni ushlab turadi), m. flexor digitorum longus, m. flexor hallucis longus va m. popliteus (bukib qotgan boldirni yoza boshlaydi).

Oyoq panjasinig mushaklari

Orqa guruh: m. extensor digitorum brevis va m. extensor hallucis brevis barmoqlarni yozadi.

Panja osti guruhi oyoq panjasinig kamarlarini ushlab turadi va barmoqlarni egiladi: medial (bosh barmoq mushaklari: m. abductor hallucis, m. flexor hallucis brevis, m. adductor hallucis), lateral (jimjiloq mushaqlari) va o‘rta (m. flexor digitorum brevis, mm. lumbricales, mm. interossei) guruhlardan iborat.

Oyoq panjasinig kamarlar — bo‘ylama va ko‘ndalang — yurish va yugurishda zarba kuchini so‘ndiradi. Ularni oyoq panjasinig suyaklari, kaftaltagi boylamlar, boldir uzun mushaklari payi (ayniqsa m. tibialis posterior va m. fibularis longus), shuningdek oyoq panjasinig qisqa mushaklari ushlab turadi. Bu «mushak-boylamli blokirovka» ning zaiflashi tekis oyoqlikka olib keladi.

7. Klinik ahamiyati

Mimetik mushaklar bitta nerv — yuz nervi (CN VII) tomonidan innervatsiyalanadi. Uning shikastlanishida periferik yuz falaji rivojlanadi: og‘iz burchagi tushadi, ko‘z to‘liq yopilmaydi (lagofalm), burun-lab burmassi tekislanadi. Bu Bell falaji, parotit yoki bosh suyagi asosi sinishida kuzatiladi.

Trizm — chaynov mushaqlari reflektor spazmi: og‘iz ochilmaydi. Bu qoqshol (tetanus)ning dastlabki va xavfli belgilaridan biri. Chakka-pastki jag' bo‘g‘imi disfunktsiyasida chaynov mushaqi va chakka sohasida og‘riq va qarsillash seziladi.

Narvonlararo bo‘shliqda blokada (interscalene block) — yelka chig‘anag‘i blokadasi: bu bo‘shliqqa anesteziy yuborilib, yuqori qo‘lni operatsiya qilishda qo‘llaniladi. Narvonsimon mushak sindromi da mushak giptertrofiyasi yoki spazmi yelka chig‘anag‘i va o‘mrov osti arteriyasini siqadi: qo‘lda og‘riq va o‘g‘irlik.

Yelka bo‘g‘imining aylanma manjetasi ko‘pincha m. supraspinatus yirtiladi — qo‘lni cho‘zib yiqilganda yoki surunkali impinjment natijasida. Yelkani yotqizishda 60–120° da og‘riq («og‘riqli yoy») xarakter. UTT yoki MRT orqali aniqlanadi.

To‘pig' (Axill) payi — tananing eng qalin payi. Oyoq kaftini yerdan keskin uzganda (sportchilarda tez uchraydigan jarohati) yirtiladi. Belgi — ijobiy Thompson sinami: ikri siqilganda oyoq panjasinig pastki egilishi yo‘q.

Chov kanali chov churrasi uchun yo‘l: kanal orqa devorining zaiflashida ichak aylanimlari teri ostiga chiqadi. Chov churralari erkaklarda ayollarga nisbatan taxminan 7–8 marta ko‘proq uchraydi — kanal erkaklarda kengro‘q (urug' tizimi bachadon yumaloq boylamidan qalinroq).

Bilak kanali (canalis carpi) — retinaculum flexorum ostidagi bo‘shliq; torayishda o‘rta nerv siqiladi → bilak kanali sindromi: I–IV barmoqlarda og‘riq va o‘g‘irlik, tenar mushaklari zaifligi. Ko‘pincha qo‘l bilan monoton harakatlar bajaradiganlarda kuzatiladi.

Umurtqa pog‘onasini to‘g‘rilovchi mushak va mm. multifidi — bel bo‘limining asosiy barqarorlashtiruvchilari. Ularning zaifligi va muvozanatsizligi surunkali bel og‘rig‘ining asosiy omillaridan biri hisoblanadi.

Inyeksiya oriyentirlari: uchburchak mushak — yuqori qo‘lga mushak ichiga inyeksiya joyi; dum osti sohasining yuqori-tashqi kvadranti — dum ostiga inyeksiyaning eng xavfsiz zonasi (pastki-medial kvadrantlar chov nerviga yaqin bo‘lib, shikastlanish xavfi yuqori).

Pastki jag' nerv blokadasi — pastki tishlar va og‘iz shilliq qavatini og‘riqsizlantirish uchun; medial qanotsimon mushak va pastki jag' teshigi joylashuvini bilish bu muolaja uchun zaruriy shart.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Skelet mushagi qanday qismlardan iborat va origo hamda insertio nima?
  2. Aponevrozni paydan nimasi farq qiladi? Aponevrozli mushakka misol keltiring.
  3. Mimetik mushaklarning birikishidagi o‘ziga xoslik nimada? Qaysi bosh miya nervi ularni innervatsiyalaydi?
  4. To‘rtta chaynov mushagini ayting. Qaysilari pastki jag‘ni ko‘taradi, qaysi biri uni oldinga chiqaradi?
  5. Narvonlararo bo‘shliq orqali qanday tuzilmalar o‘tadi va bu anesteziya uchun nima uchun muhim?
  6. Diafragmaning tuzilishi va vazifasini tasvirlab bering. Uning uchta teshigidan qanday tuzilmalar o‘tadi?
  7. Qorinning oq chizig‘i nima va chov kanalining tuzilish mexanizmi qanday?
  8. Yelka bo‘g‘imining aylanma manjetasi mushakla rini sanab, qaysi biri ko‘proq shikastlanishini ko‘rsating.
  9. Nima uchun ikki boshchali yelka mushaqi kuchli supinator sanaladi?
  10. Son orqa yuzasidagi «hamstrings» mushaklari qaysilar va ular yirtilganda qanday natijalar bo‘ladi?
  11. To‘pig' (Axill) payi qaysi mushaklar bilan bog‘liq? Uning butunligini qanday sinab ko‘rish mumkin?
  12. Nima uchun chov churralari erkaklarda ayollarga qaraganda ko‘proq uchraydi?

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.