Tibbiyot mutaxassislari uchun

Odam anatomiyasi

3-bob. Artrologiya — suyaklar birikmalari: bo‘g‘imlar va ularning harakatlari

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Oq xalatdagi o'zbek tibbiyot talabalari yorqin auditoriyada professor harakatlar hajmini ko'rsatayotganda katta bo'g'im modelini ko'rib chiqmoqda.

Artrologiya (arthrologia; yunoncha arthron — bo‘g‘im, logos — ta’limot) skelet suyaklarining barcha birikma turlarini o‘rganadi — bosh suyagi tikuvlarining deyarli harakatsiz birikmasidan tortib, qo‘l-oyoqlarning ko‘p o‘qli bo‘g‘imlarigacha. Bo‘g‘im tuzilishini tushunish — unda qanday harakatlar mumkinligini, qaysi bo‘g‘imlar barqaror, qaysilari harakatchan ekanini va nima uchun aynan shu bo‘g‘imlar ko‘pincha jarohatlanishini tushunishdir.

1. Suyaklar birikmalari umumiy tasnifi

1-rasm. Suyaklar birikmalari tasnifi: uzluksiz (tolali, tog'aysimon, sinostozlar), simfizlar (oraliq tur) va sinovial bo'g'imlar.

1-rasm. Suyaklar birikmalari tasnifi: uzluksiz (tolali, tog'aysimon, sinostozlar), simfizlar (oraliq tur) va sinovial bo'g'imlar. AIVITA sxemasi.

Suyaklar birikmalari ikki asosiy guruhga bo‘linadi.

Uzluksiz birikmalari (juncturae continuae, yoki synarthroses) — suyaklar orasida bo‘g‘im bo‘shlig‘i yo‘q, biriktiruvchi to‘qima qatlami mavjud. Harakatlar yo‘q yoki juda cheklangan. To‘qima turiga qarab: tolali (juncturae fibrosae), tog‘aysimon (juncturae cartilagineae) va suyak (synostoses) birikmalari farqlanadi.

Uzilgan birikmalari, yoki bo‘g‘imlar (articulationes synoviales, diarthroses) — suyaklar orasida bo‘g‘im bo‘shlig‘i bor. Bu skeletning eng harakatchan birikmalari.

Simfizlar (symphyses) oraliq o‘rin egallaydi: suyaklar orasida tolali tog‘ay bor, uning ichida sinovial qavat bilan qoplanmagan tor yoriqsimon bo‘shliq mavjud. Ba’zan ularni «yarim bo‘g‘imlar» (hemiarthroses) deb atashadi.

2. Uzluksiz birikmalari

2.1 Tolali birikmalari

Juncturae fibrosae — suyaklar tolali biriktiruvchi to‘qima dastasi bilan bog‘langan. Uch turi ajratiladi.

Sindesmozlar (syndesmoses) — boylamlar yoki suyaklararo parda yordamida hosil bo‘lgan birikmalari. Misollar: bilak suyaklari orasidagi suyaklararo parda (membrana interossea antebrachii); to‘piq bo‘g‘imining «ayri»sini hosil qiluvchi distal tibio-fibular sindesmoz; umurtqa pog‘onasining ko‘plab boylamlari (6.2-bo‘limga qarang).

Tikuvlar (suturae) — bosh suyagi suyaklarining tolali to‘qima yupqa qatlami orqali birikmalari. Qirralar shakliga qarab: tishli tikuv (sutura serrata) — qirralar notekis, tishsimon (miya qutisi suyaklarining ko‘pchilik tikuvlari); tangasimon tikuv (sutura squamosa) — qirralar qiyshiq kesib, bir-biriga ustma-ust tushadi (tepa-chakka tikuvi); tekis tikuv (sutura plana) — qirralar silliq (yuz skeleti suyaklari). Bosh suyagi tuzilishi 2-bobda bayon etilgan.

Qoqilma (gomphosis) — tish ildizining alveoladagi devorga peridontal tolalar yordamida birikishi. Tishning minimal harakatchanligi bu birikmaning elastikligidan kelib chiqadi.

2.2 Tog‘aysimon birikmalari

Juncturae cartilagineae — suyaklar orasida tog‘ay bor.

Sinxondrozlar (synchondroses) — tog‘ay gialinsimon. Vaqtinchalik sinxondrozlar faqat o‘sish davrida mavjud bo‘ladi: naysimon suyaklar diafizi va epifizi orasidagi epifizar tog‘ay zonalari (18–25 yoshgacha yopiladi); bosh suyagi asosidagi pona-ensa sinxondrozi. Doimiy sinxondrozlar umr bo‘yi saqlanadi: masalan, I qovurg‘aning to‘sh suyagi tutqichi bilan sinxondrozi.

Simfizlar (symphyses) — tog‘ay tolali (fibrotog‘ay); qatlam ichida tor yoriq ko‘pincha mavjud bo‘ladi. Qov simfizi (symphysis pubica): harakat deyarli yo‘q, biroq tug‘ish chog‘i gormonlar ta’sirida simfiz yumshaydiki, bu bola boshining o‘tishini osonlashtiradi. Umurtqalararo disklar (disci intervertebrales) ham tuzilishi jihatidan simfizlardir (6.1-bo‘limga qarang).

2.3 Sinostozlar

Synostoses — tog‘ay yoki tolali qatlam suyak bilan almashtiriladi. Bu ko‘plab vaqtinchalik sinxondrozlar va tikuvlarning o‘sish tugagach rivojlanishi: chanoq kamarining uch suyagi (yonbosh, qov, o‘tirgich suyaklari) 16–18 yoshda yagona chanoq suyagiga (os coxae) qo‘shiladi; dumg‘aza umurtqalari dumg‘azaga (os sacrum) qo‘shiladi; bosh suyagi tikuvlari keksalarda asta-sekin sinostozlanadi.

3. Sinovial bo‘g‘im tuzilishi

Sinovial bo‘g‘im (articulatio synovialis) uchta majburiy va bir qancha yordamchi elementga ega.

3.1 Majburiy elementlar

Bo‘g‘im yuzalari (facies articulares) ko‘pincha gialin bo‘g‘im tog‘ayi (cartilago articularis) bilan qoplangan. Tog‘ay silliq, elastik; uning qalinligi oz yukli bo‘g‘imlarda fraksiyalardan millimetrlar darajasigacha, son-chanoq va tizza bo‘g‘imlarida esa bir necha millimetrgacha yetadi. Tog‘ayda qon tomirlar va nerv uchlari yo‘q — oziqlanish sinovial suyuqlikdan diffuziya yo‘li bilan ta’minlanadi. Bo‘g‘im yuzalaridan biri qabariq (caput articulare, bo‘g‘im boshi), ikkinchisi botiq (fossa articularis, bo‘g‘im chuqurchasi): ular kongruent, ya’ni bir-biriga shaklan mos keladi.

Bo‘g‘im kapsulasi (capsula articularis) bo‘g‘imni germetik qoplaydi va bo‘g‘im yuzalari chetiga yoki yaqiniga yopishadi. Ikki qavatdan iborat: tashqi tolali qavat (stratum fibrosum) — zich biriktiruvchi to‘qima, bo‘g‘imni himoya qiladi, boylamlar bilan qo‘shilgan; ichki sinovial qavat (membrana synovialis) — kapsula ichki tomonini (bo‘g‘im yuzalaridan tashqari) qoplaydi, mo‘ylov va burmalar hosil qiladi, qon tomirlar va nervlarga boy.

Bo‘g‘im bo‘shlig‘i (cavitas articularis) — bo‘g‘im yuzalari va kapsulasi orasidagi yoriqsimon makon. Unda bosim atmosferadan past bo‘lib, bu suyaklarni birga ushlab turuvchi «so‘rish» effekti yaratadi. Bo‘shliq sinovial suyuqlik (liquor synovialis) bilan to‘ldirilgan — sinovial qavat ishlab chiqaradigan yopishqoq shaffof modda. Sinoviya tog‘ayni moylaydi, oziqlantiradiva bo‘shliqni tozalovchi fagotsitlovchi hujayralarni o‘z ichiga oladi.

3.2 Yordamchi elementlar

Boylamlar (ligamenta) — tolali to‘qima dastalari, bo‘g‘imni mustahkamlab harakatlarni yo‘naltiradi. Joylashishiga ko‘ra: kapsulalararo (ligamenta intracapsularia) — bo‘g‘im bo‘shlig‘ida, sinovial qavat bilan qoplangan (tizza bo‘g‘imining kesishma boylamlari, son boshi boylamchasi); kapsuladagi — kapsulaning qalinligida; kapsuladan tashqari (ligamenta extracapsularia) — kapsuladan tashqarida. Boylamlar deyarli cho‘zilmaydi: ularning yirtilishi jiddiy jarohat.

Bo‘g‘im disklari (disci articulares) — bo‘g‘im bo‘shlig‘ini ikki qavatga ajratuvchi fibrotog‘ay plastinkalari, mos kelmaydigan yuzalarning kongruentligini yaxshilaydi. Ko‘krak-o‘mrov, distal bilak-tirsak va chakka-pastki jag' bo‘g‘imlarida mavjud.

Bo‘g‘im menisklari (menisci articulares) — to‘liq bo‘lmagan, o‘roqsimon fibrotog‘ay plastinkalari. Tizza bo‘g‘imidagi medial (meniscus medialis) va lateral (meniscus lateralis) menisklar bo‘g‘im chuqurchalarini chuqurlashtiradi, yukni amortizatsiya qiladi va tekis taqsimlab beradi.

Bo‘g‘im labi (labrum articulare) — bo‘g‘im chuqurchasi chetidagi halqasimon fibrotog‘ay qirrasi, chuqurchani chuqurlashtiradi va aloqa maydonini kengaytiradi. Yelka bo‘g‘imida (labrum glenoidale) va son-chanoq bo‘g‘imida (labrum acetabulare) mavjud.

Sinovial xaltachalar (bursae synoviales) — sinovial qavat bilan qoplangan, bo‘g‘imlar yaqinida, pay ostida va suyak bilan teri orasida joylashgan xaltachalar. Ishqalanishni kamaytiradi; ba’zilari bo‘g‘im bo‘shlig‘i bilan tutashadi.

4. Bo‘g‘imlar tasnifi

Bo‘g‘imlar aylanish o‘qlari soni (erkinlik darajalari) va bo‘g‘im yuzalari shakliga ko‘ra tasniflanadi. O‘qlar — frontal, sagittal va vertikal — 1-bobda bayon etilgan.

TuriLot. nomiO‘qHarakatlarMisol
Bloksimonarticulatio ginglymus1 (front.)bukish, yozishBarmoqlararo bo‘g‘imlar
Silindrsimonarticulatio trochoidea1 (vert.)aylantirishProksimal bilak-tirsak
Ellipsoidarticulatio ellipsoidea2buk./yoz. + uzoq./yaqin.Bilak-kaft bo‘g‘imi
Egarsim.articulatio sellaris2buk./yoz. + uzoq./yaqin.I barmoq kaft-bilag‘on
Kondilarticulatio bicondylaris2asosiy + qo‘shimchaTizza, atlas-ensa
Sharsimonarticulatio spheroidea3barchaYelka, son-chanoq
Tekisarticulatio plana3 (oz)sirpanishUmurtqa ravog‘i bo‘g‘imlari

Qo‘shimcha tushunchalar: birikma bo‘g‘im (articulatio combinata) — anatomik jihatdan ajralgan, lekin faqat birga ishlaydigan ikki va undan ortiq bo‘g‘im (ikkala chakka-pastki jag' bo‘g‘imi, ikkala atlas-ensa bo‘g‘imi); murakkab bo‘g‘im (articulatio composita) — bir kapsulada bir necha bo‘g‘im yuzalari (tirsak bo‘g‘imi); kompleks bo‘g‘im (articulatio complexa) — disk yoki menisk mavjud (tizza bo‘g‘imi).

5. Bo‘g‘imlardagi harakatlar

Harakatlar 1-bobda kiritilgan o‘qlarga nisbatan tasvirlanadi. Frontal o‘q atrofida — bukish (flexio) va yozish (extensio); sagittal o‘q atrofida — uzoqlashtirish (abductio) va yaqinlashtirish (adductio); vertikal o‘q atrofida — aylantirish (rotatio). Barcha harakatlarning ketma-ket almashinuvi — aylanma harakat (circumductio). Bilakda aylantirishni pronatsiya (pronatio, kaft orqaga) va supinatsiya (supinatio, kaft oldinga) deb atashadi. Harakatlar hajmini bo‘g‘im yuzalari shakli, boylamlar, mushaklar va suyak o‘simtalari cheklaydi.

6. Umurtqa pog‘onasi va ko‘krak qafasi birikmalari

Umurtqalar va qovurg‘alar tuzilishi 2-bobda bayon etilgan.

6.1 Umurtqalararo disklar

3-rasm. Umurtqalararo disk tuzilishi (gorizontal kesim): jelesimon yadro (nucleus pulposus) tolali halqaning (anulus fibrosus) konsentrik qatlamlari bilan o'ralgan.

3-rasm. Umurtqalararo disk tuzilishi (gorizontal kesim): jelesimon yadro (nucleus pulposus) tolali halqaning (anulus fibrosus) konsentrik qatlamlari bilan o'ralgan. AIVITA sxemasi.

Qo‘shni umurtqalar tanasi orasida (C2–C3 dan L5–S1 gacha) umurtqalararo disklar (disci intervertebrales) joylashadi. Har bir disk ikki qismdan iborat:

  • Jelesimon yadro (nucleus pulposus) — yuqori suv miqdorli gel o‘xshash markaz; gidravlik amortizator vazifasini bajaradi;
  • Tolali halqa (anulus fibrosus) — yadro atrofidagi fibrotog‘ayning konsentrik qatlamlari.

Disklar jami umurtqa pog‘onasi uzunligining taxminan 25 %ini tashkil qiladi. Yosh o‘tishi bilan yadro suv yo‘qotadi va elastikligini kamaytiradi, disklar yassilanadi — shuning uchun keksalarda bo‘y qisqaradi.

6.2 Umurtqa pog‘onasi boylamlari

Oldingi bo‘ylama boylam (ligamentum longitudinale anterius) ensa suyagidan dumg‘azagacha umurtqalar tanasining old yuzasi bo‘ylab cho‘ziladi; yozishni cheklaydi.

Orqa bo‘ylama boylam (ligamentum longitudinale posterius) umurtqa kanali ichida tanalarning orqa yuzasi bo‘ylab o‘tadi; bukishni cheklaydi.

Sariq boylamlar (ligamenta flava) qo‘shni umurtqalar ravog‘larini bog‘laydi; ko‘p elastik tolalar tufayli (shuning uchun sariq) doimiy zo‘riqish hosil qilib, umurtqa pog‘onasini ushlab turadi.

O‘tirg‘ichlararo (ligamenta interspinalia), umurtqausti (ligamentum supraspinale) va ko‘ndalang o‘simtalararo (ligamenta intertransversaria) boylamlar haddan tashqari harakatlarni cheklaydi.

6.3 Qovurg‘a-o‘simtali (fasetal) bo‘g‘imlar

Qo‘shni umurtqalar bo‘g‘im o‘simtalari orasidagi bo‘g‘imlar (articulationes zygapophysiales) — tekis. Bo‘yin bo‘limi eng katta harakat hajmiga ega; bel bo‘limi — yaxshi bukish-yozish, cheklangan aylantirish; ko‘krak bo‘limi — qovurg‘alar tufayli cheklangan harakat.

6.4 Atlas-ensa va atlas-o‘q bo‘g‘imlari

Atlas-ensa bo‘g‘imi (articulatio atlantooccipitalis) — juft kondil bo‘g‘imi: ensa suyagi kondillarini atlasnning yuqori chuqurchalari bilan bog‘laydi. Asosiy harakatlar — boshni bukish va yozish («mayl qilish»), oz miqdorda yonga qiyshayish.

Atlas-o‘q bo‘g‘imi (articulatio atlantoaxialis) — birikma: o‘rta atlas-o‘q bo‘g‘imi (articulatio atlantoaxialis mediana, silindrsimon — o‘q umurtqasi tishi atlas oldingi ravog‘i va ko‘ndalang boylamdan iborat halqada aylanadi) va ikkita lateral tekis bo‘g‘im. Birgalikda boshni aylantirish («yo‘q deyish» harakati, har tomonga taxminan 50°) ta’minlanadi.

6.5 Qovurg‘a birikmalari

Qovurg‘a-umurtqa bo‘g‘imlari (articulationes costovertebrales) qovurg‘a boshlari va umurtqalar tanasi hamda ko‘ndalang o‘simtalar bilan bo‘g‘imlarni o‘z ichiga oladi.

I–VII qovurg‘alar o‘z tog‘aylari orqali to‘sh suyagiga birikadi: I qovurg‘a — sinxondroz bilan; II–VII — to‘sh suyagi-qovurg‘a bo‘g‘imlari (articulationes sternocostales) orqali. VIII–X qovurg‘alar yuqoridagi qovurg‘a tog‘ayiga birikadi (soxta qovurg‘alar); XI–XII esa erkin uchadi (tebranuvchi qovurg‘alar). To‘sh suyagining tutqichi va tanasi simfiz bilan birikadi (symphysis manubriosternalis), bu katta yoshlilarda ko‘pincha sinostoz bo‘lib qoladi.

7. Bosh suyagi birikmalari

Miya qutisi suyaklari asosan tishli va tangasimon tikuvlar bilan, yuz skeleti suyaklari tekis tikuvlar bilan birikadi (batafsil — 2-bobda). Bosh suyagining yagona harakatchan bo‘g‘imi — chakka-pastki jag' bo‘g‘imi (articulatio temporomandibularis). U juft, birikma va kompleks (disk mavjud). Harakatlar: pastki jag‘ni tushirish va ko‘tarish, oldinga-orqaga siljitish (protractio / retractio), chaynov yon surishi. Ikkala chakka-pastki jag' bo‘g‘imi har doim sinxron ishlaydi.

8. Yuqori qo‘l-oyoq suyaklari birikmalari

8.1 Yelka kamari birikmalari

Ko‘krak-o‘mrov bo‘g‘imi (articulatio sternoclavicularis) — yuqori qo‘l bilan tananing yagona suyak birikishi; egarsim., disk bilan, harakat hajmi jihatidan shar bo‘g‘imga yaqin. Qorin o‘simtasi-o‘mrov bo‘g‘imi (articulatio acromioclavicularis) — tekis, qarg‘abek-o‘mrov boylamlari (ligamenta coracoclavicularia) bilan mustahkamlangan.

8.2 Yelka bo‘g‘imi

Yelka bo‘g‘imi (articulatio humeri) — sharsimon, ko‘p o‘qli, tananing eng harakatchan bo‘g‘imi. Yelka suyagi boshi (caput humeri) kurak bo‘g‘im chuqurchasidan (fossa glenoidalis) ancha katta; nomuvofiqlikni bo‘g‘im labi (labrum glenoidale) qisman qoplaydi, ammo nomutanosiblik saqlanib, bo‘g‘im nisbatan beqaror qoladi. Kapsulasi yupqa va erkin (ostidan qo‘ltiq chuqurchasi bo‘rtig‘i hosil qiladi). Barqarorlashtirish uchun aylantirishlar manjetasi muhim rol o‘ynaydi — to‘rt mushak: ustki qorin o‘simtausti, o‘mrov osti, kichik dumaloq va kurak osti (4-bobda). Boylamlar: qarg‘abek-yelka (ligamentum coracohumerale) va bo‘g‘im-yelka boylamlari (ligamenta glenohumeralia). Harakatlar: bukish, yozish, uzoqlashtirish (gorizontalgacha toza bo‘g‘imda, undan yuqori — kurak aylanganda), yaqinlashtirish, aylantirish, aylanma harakat.

8.3 Tirsak bo‘g‘imi

Tirsak bo‘g‘imi (articulatio cubiti) — murakkab: bir kapsulada uchta bo‘g‘im.

  • Yelka-tirsak bo‘g‘imi (articulatio humeroulnaris) — bloksimon; yelka suyagi bloki (trochlea humeri) + tirsak suyagi bloksimon kertigi; bukish-yozish.
  • Yelka-bilak suyagi bo‘g‘imi (articulatio humeroradialis) — sharsimon, biroq boshqalar bilan birgalikda ishlaydi.
  • Proksimal bilak-tirsak bo‘g‘imi (articulatio radioulnaris proximalis) — silindrsimon; distal bilak-tirsak bo‘g‘imi va suyaklararo parda bilan birgalikda pronatsiya-supinatsiyani ta’minlaydi.

Kapsulasi bilak (ligamentum collaterale radiale) va tirsak (ligamentum collaterale ulnare) yon boylamlari bilan mustahkamlangan; bilak suyagi boshi halqasimon boylam (ligamentum anulare radii) bilan ushlab turiladi.

8.4 Bilak-kaft bo‘g‘imi va qo‘l panjalari bo‘g‘imlari

Bilak-kaft bo‘g‘imi (articulatio radiocarpalis) — ellipsoid, ikki o‘qli. Bo‘g‘im chuqurchasi: bilak suyagining pastki yuzasi + disk (tirsak suyagi boshini yopadi). Bo‘g‘im boshi: kaft suyaklarining proksimal qatori — qayiqsimon, yarim oysimon, uchburchaksimon suyaklar. Harakatlar: bukish-yozish, bilak tomonga uzoqlashtirish–tirsak tomonga yaqinlashtirish. O‘rta kaft bo‘g‘imi harakat hajmini to‘ldiradi.

I barmoq kaft-bilag‘on bo‘g‘imi (articulatio carpometacarpalis pollicis) — egarsim.; bosh barmoqning qarama-qarshi turishi (oppositio pollicis) — inson qo‘lining o‘ziga xos funksiyasi — ta’minlanadi.

Kaft-barmoq bo‘g‘imlari (articulationes metacarpophalangeales) — ellipsoid; qo‘l barmoqlari oralig‘i bo‘g‘imlari (articulationes interphalangeales manus) — bloksimon.

9. Pastki qo‘l-oyoq suyaklari birikmalari

9.1 Chanoq kamari

Ikki chanoq suyagi oldinda qov simfizi (symphysis pubica) bilan, orqada esa dumg‘aza-yonbosh bo‘g‘imlari (articulationes sacroiliacae) bilan birikadi. Ikkinchilari tekis, deyarli harakatsiz, kuchli suyaklararo, ventral va dorsal dumg‘aza-yonbosh boylamlari bilan mustahkamlangan. Chanoqqa qo‘shimcha barqarorlik dumg‘aza-do‘mboq (ligamentum sacrotuberale) va dumg‘aza-o‘tirg‘ich (ligamentum sacrospinale) boylamlari beradi — ular katta va kichik o‘tirgich kesimlarini teshiklarga aylantiradi.

9.2 Son-chanoq bo‘g‘imi

Son-chanoq bo‘g‘imi (articulatio coxae) — sharsimon (chovaksimon), ko‘p o‘qli. Chanoq chuqurchasi (acetabulum) chuqur bo‘lib, son suyagi boshini yarmidan ko‘prog‘ini qoplaydi; vертлюг labi (labrum acetabulare) esa uni yanada chuqurlashtiradi. Bu yelka bo‘g‘imiga nisbatan katta barqarorlik, ammo kamroq harakat hajmini ta’minlaydi. Kapsulasi mustahkam. Boylamlar:

  • Yonbosh-son boylamchasi (ligamentum iliofemorale) — tana boylamlarining eng mustahkami, oldindan joylashgan, sonni orqaga yozishni cheklaydi;
  • Qov-son boylamchasi (ligamentum pubofemorale) — uzoqlashtirishni va tashqariga aylantirishni cheklaydi;
  • O‘tirgich-son boylamchasi (ligamentum ischiofemorale) — ichkariga aylantirishni cheklaydi;
  • Son boshi boylamchasi (ligamentum capitis femoris) — kapsulalararo, bolalarda boshni oziqlantiradigan qon tomirlarni o‘z ichiga oladi.

Harakatlar: bukish (tizza bukilganda taxminan 90–120°), yozish (taxminan 15–20°), uzoqlashtirish, yaqinlashtirish, aylantirish, aylanma harakat.

9.3 Tizza bo‘g‘imi

Tizza bo‘g‘imi (articulatio genus) — tananing eng yirik va murakkab bo‘g‘imi. Son suyagi kondillari, katta boldir suyagining yuqori yuzasi va tizza qopqog‘i (patella) tomonidan hosil qilinadi. Kondil bo‘g‘imi (articulatio bicondylaris) deb tasniflanadi: asosiy harakatlar — boldirni bukish va yozish; tizza bukilganda kichik aylantirish mumkin.

Menisklar: medial (meniscus medialis, «S»-shakl) va lateral (meniscus lateralis, deyarli dumaloq) katta boldir suyagiga birikib, bo‘g‘im chuqurchalarini chuqurlashtiradi, yukni amortizatsiya qiladi va barqarorlashtiradi. Medial menisk kamroq harakatchan (medial yon boylam bilan birikishgan) va ko‘proq jarohatlanadi.

Kesishma boylamlari son suyagi kondillararo chuqurchasida joylashadi:

  • Oldingi kesishma boylam (OKB) (ligamentum cruciatum anterius) — boldirning oldinga siljishini ushlab turadi;
  • Orqa kesishma boylam (OKrB) (ligamentum cruciatum posterius) — boldirning orqaga siljishini ushlab turadi.

Yon boylamlar: medial (katta boldir suyagi) (ligamentum collaterale tibiale) va lateral (kichik boldir suyagi) (ligamentum collaterale fibulare) yon harakatlarni cheklaydi.

Tizza qopqog‘i (patella) — to‘rt boshli mushak payida sezamoid suyak. Uning pastki davomi — tizza qopqog‘ining o‘z boylamchasi (ligamentum patellae) — katta boldir suyagining g‘adir-budurligiga birikadi. Tizza bukish chog‘i qopqoq kondillararo egat bo‘ylab sirpanib, to‘rt boshli mushak kuch qo‘lini oshiradi.

9.4 Boldir suyaklari birikmalari

Kichik boldir suyagi katta boldir suyagi bilan yuqorida proksimal boldir bo‘g‘imi (articulatio tibiofibularis), uzunligi bo‘ylab boldir suyaklararo parda (membrana interossea cruris), pastda distal tibio-fibular sindesmoz (syndesmosis tibiofibularis) orqali birikadi. Sindesmoz to‘piq bo‘g‘imining «ayri»sini hosil qiladi.

9.5 To‘piq bo‘g‘imi

To‘piq bo‘g‘imi (articulatio talocruralis) — bloksimon. «Ayri»ni katta boldir suyagi yuqoridan va ichkaridan, kichik boldir suyagi esa tashqaridan hosil qiladi; unga taloqsimon suyakning bloki (trochlea tali) kiradi. Harakatlar: dorsal bukish (flexio dorsalis, barmoqlarni yuqoriga tortish) va plantar bukish (flexio plantaris). Yon boylamlar: medial (delta shaklidagi) boylam (ligamentum mediale) — mustahkam, yelpig‘ichsimon; lateral tomonda uchta boylam: oldingi va orqa taloq-kichik boldir (ligamenta talofibularia anterius et posterius) va to‘piq-kichik boldir (ligamentum calcaneofibulare) — oyoq «buralishi»da ko‘pincha aynan shular yirtiladi.

9.6 Oyoq panjalari bo‘g‘imlari

Toqsimon bo‘g‘im (articulatio subtalaris) taloq va to‘piq suyaklari orasida bo‘lib, inversiya (tabani ichkariga) va eversiya (tabani tashqariga)ni ta’minlaydi. Ko‘ndalang oyoq bo‘g‘imi (articulatio tarsi transversa, «Shopar bo‘g‘imi») taloq-suvon va to‘piq-kubsimon bo‘g‘imlarni o‘z ichiga oladi — jarrohlikda oyoqni aynan shu chiziq bo‘ylab ajratiladi. Oyoq kaft-barmoq bo‘g‘imlari (articulationes metatarsophalangeales) — ellipsoid; oyoq barmoqlari oralig‘i bo‘g‘imlari (articulationes interphalangeales pedis) — bloksimon.

2-rasm. Sinovial bo'g'im tuzilishi: bo'g'im tog'ayi, kapsula (tolali va sinovial qavatlar), sinovial suyuqlik bilan to'ldirilgan bo'shliq, boylam.

2-rasm. Sinovial bo'g'im tuzilishi: bo'g'im tog'ayi, kapsula (tolali va sinovial qavatlar), sinovial suyuqlik bilan to'ldirilgan bo'shliq, boylam. AIVITA sxemasi.

Klinik ahamiyati

Osteoartroz. Bo‘g‘im tog‘ayining degenerativ jarohati — osteoartroz (osteoarthrosis) — eng keng tarqalgan bo‘g‘im kasalligi. Tog‘ay ingichkalashib tarqaladi, ostida subxondral suyak sklerozlanadi, bo‘g‘im yuzalari chetida osteofitlar o‘sib chiqadi. Ko‘proq tizza, son-chanoq va qo‘l distal barmoqlararo bo‘g‘imlar zarar ko‘radi. Endoprotezlash — eskirgan bo‘g‘imni implant bilan almashtirish — standart operatsiyaga aylangan; uning muvaffaqiyati aniq anatomiya bilimiga bog‘liq.

Umurtqalararo disk grija. Tolali halqa yirtilganda jelesimon yadro siljiydi (ko‘pincha umurtqa kanali tomonga) va orqa miya ildizchalarini siqadi. Oyoqqa tarqaladigan bel og‘rig‘i (ishialgiya) tipik belgidir. Ko‘proq L4–L5 va L5–S1 disklar zarar ko‘radi. Umurtqa pog‘onasi darajalari, disk tuzilishi va ildizchalar topografiyasi bilimi tashxis uchun zarur.

Boylamlar shikastlanishi. Tizza OKB — sportchilarda eng ko‘p jarohatlanadigan bo‘g‘im ichi tuzilmalaridan biri (keskin to‘xtash, burilish). To‘piq lateral boylamlari inversiya chog‘i tipik «buralish»da yirtiladi. Anatomiya bilimi barqarorlikni baholash va davolash usulini tanlashga yordam beradi.

Chiqishlar. Yelka bo‘g‘imi — tez-tez chiqadigan bo‘g‘im: katta harakat hajmi va kichik bo‘g‘im chuqurchasi beqarorlikka olib keladi. Odatiy chiqish bo‘g‘im labi va kapsulasi shikastlanganda qayta-qayta takrorlanadi.

Bo‘g‘im punkshiyasi. Tizza bo‘g‘imi tizza qopqog‘i yonlaridan; yelka bo‘g‘imi oldingidan yoki orqasidan; to‘piq bo‘g‘imi oldindan paylar orasidan punksiya qilinadi. Kapsulasi va sinovial burma joylashuvi bilimi xavfsiz punkshiya uchun zarur.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Suyaklar birikmasining qanday asosiy guruhlari ajratiladi va qaysi belgi bo‘yicha?
  2. Sindesmoz tikuv va qoqilmadan nima bilan farq qiladi? Har biriga misol keltiring.
  3. Sinovial bo‘g‘imning uchta majburiy elementini sanang. Har birining vazifasi nima?
  4. Sinovial suyuqlikni nima ishlab chiqaradi va u bo‘g‘im tog‘ayi uchun nima uchun zarur?
  5. Bo‘g‘im diski va menisk orasidagi farq nima? Har birini o‘z ichiga olgan bo‘g‘imni ayting.
  6. Yelka va son-chanoq bo‘g‘imlari ikkalasi ham sharsimon. Nima uchun ularning barqarorligi va harakat hajmi farq qiladi?
  7. Umurtqalararo disk qanday qismlardan iborat? Grija chog‘ida nima sodir bo‘ladi?
  8. Tizza bo‘g‘imining ikkita kesishma boylamini nomlang va ularning vazifasini tushuntiring.
  9. To‘piq bo‘g‘imining «ayri»si nima? Oyoq «buralishi»da qaysi boylamlar ko‘proq yirtiladi?
  10. Nima uchun keksalarda bo‘y qisqarishi mumkin? Bu qanday tuzilmalar o‘zgarishi bilan bog‘liq?
  11. Sinostoz nima? Inson organizmida fiziologik sinostozning ikkita misolini keltiring.
  12. Bo‘g‘imlarni o‘qlari soni bo‘yicha tasniflang va har bir turga misol keltiring.

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.