2-bob. Osteologiya — suyaklar haqidagi ta’limot: suyak tuzilishi, tana, bosh suyagi va qo‘l-oyoq skeleti
Muallif: AIVITA
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Skelet — shunchaki tana tayanchi emas. Suyaklar — tirik a’zolar bo‘lib, ular doimo yangilanib turadi, qon hosil qilishda hamda kaltsiy va fosfor almashinuvida qatnashadi; ularning tuzilishi esa ko‘tarayotgan yukni aks ettiradi. Ushbu bobda suyakning a’zo sifatidagi tarkibi va tuzilishi, suyaklar tasnifi, shuningdek tana, bosh suyagi va qo‘l-oyoq skeleti tuzilishi ko‘rib chiqiladi. Suyaklar birikmalari alohida — 3-bobda ko‘rib chiqiladi.
1. Suyak — tirik a’zo
1.1. Kimyoviy tarkibi
Suyak organik va anorganik tarkibiy qismlardan iborat. Organik asosi — asosan I tur kollagen — suyakka elastiklik va yuklanish ostida sinmasdan egilish xususiyatini beradi. Anorganik tarkib — asosan gidroksiapatit kristallari [Ca₁₀(PO₄)₆(OH)₂] — qattiqlik va siqilishga chidamlilikni ta’minlaydi.
Katta yoshli odamning yetilgan suyagida organik moddalar taxminan 30%, anorganik moddalar taxminan 60%, suv taxminan 10% ni tashkil etadi. Bu nisbat qattiqlik va elastiklikning optimal uyg‘unligini ta’minlaydi: suyak bir vaqtda ham qattiq, ham sof minerallar kabi mo‘rt emas.
Yosh o‘tishi bilan mineral tuzlar ulushi oshadi, suyak kamroq elastik va mo‘rtroq bo‘ladi — shuning uchun keksa odamlarda suyak sinishi xavfi yuqori.
1.2. Suyak to‘qimasi
Gistologik jihatdan suyak plastinkali suyak to‘qimasidan qurilgan bo‘lib, uning hujayralari konsentrik naychalar — osteonlar (osteon) — da joylashgan. Har bir osteon markaziy kanalcha (canalis centralis) ni o‘rab turadi; unda qon tomirlari va nervlar o‘tadi. Osteonlar o‘zaro teshib o‘tuvchi kanalchalar (canales perforantes) orqali bog‘langan.
Suyak moddасining ikki struktural turi farqlanadi:
- Kompakt (kortikal) modda (substantia compacta) — zich, osteonlardan iborat; suyakning tashqi qobig‘ini tashkil etadi; siqilish va egilishga yaxshi chidaydi.
- G‘ovak (trabekulyar) modda (substantia spongiosa) — suyak to‘sinchalarini (trabeculae) o‘z ichiga oladi; ular orasidagi bo‘shliqlar suyak ko‘migi bilan to‘lgan. To‘sinchalar asosiy mexanik yuklanish chiziqlari bo‘ylab yo‘nalgan — bu g‘ovak moddani engil va bir vaqtda mustahkam qiladi.
1.3. Suyakning a’zo sifatida tuzilishi
Suyak usti pardasi (periosteum) — suyaklarni tashqaridan qoplaydigan biriktiruvchi to‘qima qobig‘i (bo‘g‘im yuzalaridan tashqari). Ichki qavatida osteoblastlar — yangi suyak moddasi hosil qiluvchi hujayralar bor. Suyak usti pardasi suyakning qalinlik bo‘yicha o‘sishini va singanidan keyin yopishishini ta’minlaydi; undan tomir va nervlar suyakka kiradi.
Endost (endosteum) — suyak ko‘migi bo‘shlig‘ining ichki yuzasini va g‘ovak modda bo‘shliqlarini qoplaydi. U osteoblastlar va osteoklastlar — suyak qayta qurilishi jarayonida suyak moddasini parchalovchi yirik ko‘p yadroli hujayralarni o‘z ichiga oladi.
Suyak ko‘migi bo‘shlig‘i (cavitas medullaris) — quvurli suyaklarning diafizida asosan yog' to‘qimasidan iborat sariq suyak ko‘migi (medulla ossium flava) bilan to‘lgan. G‘ovak moddaning barcha hujayralarida va bolalarda — diafizlarda ham — qizil suyak ko‘migi (medulla ossium rubra) joylashgan bo‘lib, u qon hosil qiladi. Yosh o‘tishi bilan qizil ko‘mik sariq bilan siqib chiqariladi va katta yoshlilarda asosan yassi suyaklarda, umurtqalarda va quvurli suyaklarning epifizlarida saqlanib qoladi.
2. Suyaklar tasnifi

2-rasm. Uzun quvurli suyak tuzilishi: g'ovak moddali proksimal va distal epifizlar, epifizar plastinkali metafiz, kompakt modda va suyak ko'migi bo'shlig'i bo'lgan diafiz AIVITA sxemasi.
Shakli va tuzilishiga ko‘ra suyaklar bir necha guruhga bo‘linadi.
| Guruh | Misol | Xarakterli xususiyatlari |
|---|---|---|
| Uzun quvurli (ossa longa) | yelka, son, boldir suyaklari | suyak ko‘migi bo‘shlig‘i bo‘lgan diafiz, ikki epifiz, ular orasida metafizlar |
| Qisqa quvurli (ossa brevia) | kaft, panja suyaklari, bo‘g‘inlar | o‘xshash tuzilish, kichik o‘lchamlar |
| Yassi (ossa plana) | kurak, qovurg‘alar, bosh suyagi gumbazi suyaklari | ikki kompakt plastinka va ular orasida g‘ovak modda (bosh suyagida «diploe») |
| G‘ovak (qisqa) | bilak-kaft, tovon soha suyaklari | kompakt qavat bilan qoplangan g‘ovak modda ustunligi |
| Aralash (ossa irregularia) | umurtqalar, bosh suyagi asosi suyaklari | turli guruhlar belgilarini birlashtiradi |
| Pnevmatik (ossa pneumatica) | peshona, yuqori jag', kapalak suyagi | shilliq qavat bilan qoplangan havo bo‘shlig‘i saqlaydi |
| Sezamsimon (ossa sesamoidea) | tizza qopqog‘i | pay qalinligida rivojlanadi |
Uzun quvurli suyakning qismlari:
- Diafiz (diaphysis) — suyak tanasi; asosan kompakt moddadan iborat;
- Epifiz (epiphysis) — bo‘g‘im tog‘ayi bilan qoplangan qalinlashgan uchi; proksimal va distal epifizlar farqlanadi;
- Metafiz (metaphysis) — diafiz va epifiz orasidagi soha; o‘sayotgan bolada bu yerda o‘sish (epifizar) plastinkasi (cartilago epiphysialis) joylashgan.
3. Suyaklarning rivojlanishi va o‘sishi
Suyaklar ikki yo‘l bilan rivojlanadi.
Endoxondral suyaklanish (ossificatio endochondralis): tog‘ay modeli o‘rnida mineral tuzlar cho‘kadi, tog‘ay yo‘q bo‘ladi va uning o‘rnini suyak egallaydi. Ko‘pchilik skelet suyaklari — quvurli suyaklar, umurtqalar, bosh suyagi asosi suyaklari shu yo‘l bilan rivojlanadi.
Desmal (intramembranoz) suyaklanish (ossificatio desmalis): suyak bevosita biriktiruvchi to‘qimadan, tog‘ay bosqichisiz hosil bo‘ladi. Bosh suyagi gumbazi suyaklari, pastki jag' va o‘mrov shu tarzda rivojlanadi.
Suyakning uzunlik bo‘yicha o‘sishi epifiz va diafiz orasidagi epifizar plastinka tog‘ayi hisobiga sodir bo‘ladi. Qalinlik bo‘yicha o‘sishni suyak usti pardasi (periosteal osteogenez) ta’minlaydi. Epifizar plastinkalar ma’lum muddatlarda suyak bilan almashadi (sinostoz): ko‘pchilik suyaklarda — ayollarda 18 yoshgacha, erkakda esa 25 yoshgacha. Avvalgi plastinka joyi rentgen suratida epifizar chiziq (linea epiphysialis) sifatida ko‘rinadi.
Suyakning o‘sishi va qayta qurilishiga ta’sir etuvchi omillar: mexanik yuklanish, gormonlar (o‘sish gormoni, jinsiy gormonlar, paratiroid gormon, kalsitonin), D, C va A vitaminlari, shuningdek qon ta’minoti.
4. Tana skeleti (skeleton trunci)
Tana skeleti umurtqa pog‘onasi (columna vertebralis) va ko‘krak qafasi (thorax) ni o‘z ichiga oladi.
4.1. Umurtqa pog‘onasi
Katta yoshli odamning umurtqa pog‘onasi beshta bo‘limga birlashtirilgan 32–34 umurtqadan iborat.
| Bo‘lim | Belgilash | Umurtqalar soni |
|---|---|---|
| Bo‘yin (pars cervicalis) | C I–C VII | 7 |
| Ko‘krak (pars thoracica) | Th I–Th XII | 12 |
| Bel (pars lumbalis) | L I–L V | 5 |
| Dumg‘aza (pars sacralis) | S I–S V | 5 (birikib ketgan) |
| Dum (pars coccygea) | Co I–Co IV | 3–5 (birikib ketgan) |
Oddiy umurtqa tuzilishi (vertebra):
- Umurtqa tanasi (corpus vertebrae) — asosiy yukni ko‘taradi; old va yondan silindrsimon;
- Umurtqa yoyi (arcus vertebrae) — umurtqa teshigini orqadan yopadi; undan 7 ta o‘simta chiqadi: 2 ta yuqori bo‘g‘im (processus articulares superiores), 2 ta pastki bo‘g‘im (processus articulares inferiores), 2 ta ko‘ndalang (processus transversi) va 1 ta tikansimon (processus spinosus);
- Umurtqa teshigi (foramen vertebrale) — olddan tana, orqadan yoy bilan chegaralangan; bu teshiklarning majmui umurtqa kanali (canalis vertebralis) ni hosil qiladi, unda orqa miya joylashgan (12-bobga qarang).
Maxsus umurtqalar:
- Atlas (C I, atlas) — tanasi yo‘q; ikki yoydan va ikki yon massasidan iborat. Yuqori bo‘g‘im chuqurchalari ensa suyagi kondillari uchun, pastki bo‘g‘im yuzalari esa o‘q umurtqasi uchun.
- O‘q umurtqasi (C II, axis) — tishi (dens axis) bor, bosh atlas bilan birga uning atrofida aylanadi.
- Dumg‘aza suyagi (os sacrum) — beshta birikib ketgan umurtqadan hosil bo‘lgan uchburchak suyak; to‘rtta juft dumg‘aza teshigi bor. Promontorium (promontorium) — S I ning old yuzasidagi chiqintilik — akusherlikda muhim mo‘ljal.
- Dum suyagi (os coccygis) — rudimentar, 3–5 birikib ketgan umurtqa.
Umurtqa pog‘onasining fiziologik egriliklari. Umurtqa pog‘onasida to‘rtta egrilik bor: ikkitasi oldinga qarab bo‘rtgan — lordoz (lordosis) bo‘yin va bel sohalarida — va ikkitasi orqaga qarab — kifoz (kyphosis) ko‘krak va dumg‘aza sohalarida. Bo‘yin va bel lordozlari tug‘ilganidan keyin shakllanadi — bola boshini ko‘tara boshlagach va yura boshlagach; ko‘krak va dumg‘aza kifozlari birlamchi bo‘lib, homila davridan saqlanib qolgan. Egriliklar umurtqa pog‘onasining amortizatsiya xususiyatlarini oshiradi.
4.2. Qovurg‘alar va to‘sh suyagi
Qovurg‘alar (costae) — har ikki tomondan 12 tadan juft yoy suyaklari.
- Haqiqiy qovurg‘alar (I–VII, costae verae) — qovurg‘a tog‘aylari orqali to‘sh suyagiga bevosita birikadi.
- Yolg‘on qovurg‘alar (VIII–X, costae spuriae) — tog‘aylari yuqoridagi qovurg‘a tog‘ayiga birikadi.
- Erkin (tebranuvchi) qovurg‘alar (XI–XII, costae fluctuantes) — tog‘aylari qorin mushaklarida erkin tugaydi.
Har bir qovurg‘ada (XI–XII dan tashqari) bosh (caput costae), bo‘yin (collum costae), umurtqa ko‘ndalang o‘simtasi bilan bo‘g‘im uchun do‘mboqcha (tuberculum costae) va pastki qirrasi bo‘ylab tomir hamda nerv uchun egatchasi bo‘lgan tana (corpus costae) bor.
To‘sh suyagi (sternum) — o‘rta chiziq bo‘ylab joylashgan juft bo‘lmagan yassi suyak. Dasta (manubrium sterni), tana (corpus sterni) va xanjar o‘simta (processus xiphoideus) dan iborat. Dastaning yuqori qirrasida — bo‘yinturuq kertigi (incisura jugularis), yonlarida — to‘sh-o‘mrov bo‘g‘imi uchun o‘mrov kertiklari. Dasta va to‘sh suyagi tanasi orasidagi to‘sh burchagi (angulus sterni, Lyudovik burchagi) II qovurg‘a sathiga to‘g‘ri keladi — klinik ko‘rikda muhim mo‘ljal.
5. Bosh suyagi skeleti (cranium)
Bosh suyagi 23 ta suyakdan iborat (eshituv suyakchalar va tishlarni hisobga olmaganda). An’anaga ko‘ra u miya bosh suyagi (neurocranium) va yuz bosh suyagi (viscerocranium) ga bo‘linadi.
5.1. Miya bosh suyagi
Miya bosh suyagi bosh miya uchun bo‘shliq hosil qiladi (12-bobga qarang) va sezgi a’zolarini saqlaydi (15-bobga qarang).
| Suyak | Joylashuvi | Asosiy xususiyatlari |
|---|---|---|
| Peshona suyagi (os frontale) | old yuqori | peshona sinusi; ko‘z teshigi qismlari |
| Tepa suyaklari (ossa parietalia, 2 ta) | yuqori orqa | — |
| Ensa suyagi (os occipitale) | orqa pastki | katta ensa teshigi (foramen magnum); atlas bilan bo‘g‘im uchun kondillar |
| Chakka suyaklari (ossa temporalia, 2 ta) | yonlari | ichki quloqli piramida; tashqi eshituv yo‘li; bigizsimon va so‘rg‘ichsimon o‘simtalar |
| Kapalak suyagi (os sphenoidale) | asosning markazi | gipofiz uchun turk egari (sella turcica); katta va kichik qanotlar; qanotsimon o‘simtalar |
| G‘alvirsimon suyak (os ethmoidale) | old asos, burun bo‘shlig‘i tomi | hid bilish nervlari uchun g‘alvirsimon plastinka (lamina cribrosa) |
Gumbaz (calvaria) yassi suyaklardan qurilgan (peshona, tepa, ensa va chakka suyaklarining tangachalari). Ikki kompakt plastinka orasidagi bo‘shliq — diploe (diploë) — qon tomirli kanalchalari bo‘lgan g‘ovak modda bilan to‘lgan.
Bosh suyagi asosi. Ichki yuza (basis cranii interna) uch chuqurchaga bo‘linadi: old (fossa cranii anterior), o‘rta (fossa cranii media) va orqa (fossa cranii posterior). Ko‘plab teshiklar orqali kalla nervlari va qon tomirlar o‘tadi (13-bobga qarang). Tashqi yuza (basis cranii externa) bo‘yin mushaklari va qon tomirlar hamda nervlar uchun chiqish joyi bo‘lib xizmat qiladi.
Bosh suyagi suyaklarining chok birikmalari tikuvlar (suturae) deyiladi: toj tikuvi (sutura coronalis) peshona va tepa suyaklari orasida, o‘q tikuvi (sutura sagittalis) ikkala tepa suyagi orasida, lambda tikuvi (sutura lambdoidea) tepa va ensa suyaklari orasida. Chaqaloqlarda tikuvlar o‘rnida biriktiruvchi to‘qimali liqildoqlar (fonticuli) bo‘ladi: katta (old) liqildoq 1,5–2 yoshgacha, kichik (orqa) esa 2–3 oylikgacha yopiladi.
5.2. Yuz bosh suyagi
Yuz bosh suyagi og‘iz va burun bo‘shliqlari, ko‘z kosasining skeletini hosil qiladi va chaynov mushaklari uchun boshlanish joyi bo‘lib xizmat qiladi.
Asosiy suyaklar: yuqori jag' (maxilla, juft) — yuqori tishlarni ko‘taradi, yuqori jag' sinusini saqlaydi; pastki jag' (mandibula, juft emas) — bosh suyagining yagona harakatchan suyagi, pastki tishlarni ko‘taradi; yonoq suyaklari (ossa zygomatica, juft); burun suyaklari (ossa nasalia, juft); ko‘z yoshi suyaklari (ossa lacrimalia, juft); tanglaysimon suyaklar (ossa palatina, juft); pastki burun qobig‘lari (conchae nasales inferiores, juft); sopol suyak (vomer, juft emas) — burun to‘sig‘ining pastki qismini hosil qiladi. Til osti suyagi (os hyoideum) texnik jihatdan bosh suyagiga kirmaydi, lekin u bilan birga ko‘rib chiqiladi: mushaklar va boylamlar orqali bosh suyagi va hiqildoq orasida osib turiladi.
Pastki jag' tanasi (corpus mandibulae) va ikki shoxidan (rami mandibulae) iborat. Har bir shoxda chakka-pastki jag' bo‘g‘imi uchun kondilyar o‘simta (processus condylaris) va chakka mushagi birikadigan tojsimon o‘simta (processus coronoideus) bor. Pastki jag‘ning burchagi (angulus mandibulae) teri orqali paypaslanadi.
6. Yuqori qo‘l-oyoq skeleti (skeleton membri superioris)
6.1. Yuqori qo‘l-oyoq kamari (cingulum membri superioris)
Kurak (scapula) — ko‘krak qafasining orqa yuzasida II va VII qovurg‘alar orasida yotadigan yassi uchburchak suyak. Lateral burchagida yelka bo‘g‘imi uchun bo‘g‘im chuqurchasi (fossa glenoidalis) joylashgan. Orqa yuzada — kurak tizmasi (spina scapulae), u akromion (acromion) ga o‘tadi. Bo‘g‘im chuqurchasining medialida — qarg‘a tumshug‘isimon o‘simta (processus coracoideus).
O‘mrov suyagi (clavicula) — S-shaklida quvurli suyak, kurakni to‘sh suyagiga ulaydi. Yuqori qo‘l-oyog‘ni o‘q skeletiga bo‘g‘im orqali birlashtiradigan yagona suyak. To‘sh uchi (extremitas sternalis) va akromion uchi (extremitas acromialis) bor.
6.2. Erkin yuqori qo‘l-oyoq skeleti (skeleton membri superioris liberi)
Yelka suyagi (humerus) — uzun quvurli suyak. Proksimal uchida: yelka bo‘g‘imi uchun bosh (caput humeri), anatomik bo‘yin (collum anatomicum), katta (tuberculum majus) va kichik do‘mboqchalar (tuberculum minus) — ular orasidagi egatchada ikki boshli mushak uzun boshining payi joylashgan. Jarrohlik bo‘yni (collum chirurgicum) — do‘mboqlardan pastdagi zona, yelka suyagining eng ko‘p sinadigan joyi. Distal uchida: tirsak suyagi uchun blok (trochlea humeri) va bilak suyagi uchun boshcha (capitulum humeri).
Bilak bilak suyagi (radius) va tirsak suyagi (ulna) dan iborat. Bilak suyagi lateral (bosh barmoq tomoni), tirsak suyagi medial joylashgan.
- Tirsak suyagi: proksimal uchida — tirsak o‘simtasi (olecranon) va yelka suyagi bilan bo‘g‘im uchun blok kertigi (incisura trochlearis); tojsimon o‘simta (processus coronoideus) kertikni olddan chegaralaydi.
- Bilak suyagi: proksimali — yelka boshchasi va tirsak suyagi bilan bo‘g‘im uchun bosh (caput radii); distali — bilak-kaft suyaklari uchun bo‘g‘im yuzasi hamda distal bilak-tirsak bo‘g‘imi uchun medialda tirsak kertigi (incisura ulnaris).
Qo‘l panjaси (manus) uch qismdan iborat:
- Bilak-kaft suyaklari (carpus) — 8 ta suyak, ikki qatorda. Proksimal qator (bilak tomonidan tirsak tomoniga): qayiqsimon (os scaphoideum), oysimon (os lunatum), uchburchaksimon (os triquetrum), no‘xatsimon (os pisiforme). Distal qator: trapeziya suyagi (os trapezium), trapeziyasimon (os trapezoideum), boshsimon (os capitatum), ilmoqsimon (os hamatum).
- Kaft suyaklari (metacarpus) — 5 ta kaft suyagi (ossa metacarpi I–V).
- Barmoq bo‘g‘inlari (phalanges) — I barmoqda 2 bo‘g‘in (proksimal va distal), II–V da 3 tadan (proksimal, o‘rta va distal).
7. Pastki qo‘l-oyoq skeleti (skeleton membri inferioris)
7.1. Pastki qo‘l-oyoq kamari (cingulum membri inferioris)
Chanoq suyagi (os coxae) kosachasimon bo‘g‘im (acetabulum) sohasida birikib ketgan uchta suyakdan tuzilgan: yonbosh (os ilium), o‘tirg‘ich (os ischii) va qov suyaklari (os pubis). Sinostoz 16–18 yoshda tugaydi.
Yonbosh suyagi: qanotcha (ala ossis ilii) va uning yuqori qirrasida yonbosh tizmasi (crista iliaca) — suyak ko‘migi punksiyasida muhim mo‘ljal. O‘tirg‘ich suyagining orqa yuzasida katta va kichik o‘tirg‘ich kesiklari (incisurae ischiadicae) bor, ularni o‘tirg‘ich o‘simtasi (spina ischiadica) ajratadi. Ikki tomonning qov suyaklari old-o‘rta chiziq bo‘ylab qov simfizi (symphysis pubica) da birikadi.
Ikkala chanoq suyagi dumg‘aza bilan birgalikda chanoq (pelvis) ni hosil qiladi. Chegara chizig‘i (linea terminalis) katta chanoq (pelvis major) va kichik chanoq (pelvis minor) ni ajratadi. Kichik chanoqda ayollarda bachadon, tuxumdonlar va siydik qopi joylashadi; uning o‘lchamlari akusherlikda ahamiyatli.
7.2. Erkin pastki qo‘l-oyoq skeleti (skeleton membri inferioris liberi)
Son suyagi (femur) — tananing eng uzun va mustahkam suyagi. Proksimal uchida: bosh (caput femoris) tozikhon bo‘g‘imi uchun, bo‘yin (collum femoris), katta (trochanter major) va kichik aylanuvchi do‘mboq (trochanter minor). Distal uchida: tizza bo‘g‘imi uchun medial (condylus medialis) va lateral kondillar (condylus lateralis), ustki do‘mboqlar (epicondyli). Son suyagi bo‘yni keksa odamlarda tez-tez sinadigan joylardan biri.
Tizza qopqog‘i (patella) — to‘rt boshli son mushagi payida joylashgan eng yirik sezamsimon suyak.
Boldir katta boldir suyagi (tibia, medial) va kichik boldir suyagi (fibula, lateral) dan iborat.
- Katta boldir suyagi: proksimali — tizza bo‘g‘imini ko‘taruvchi medial va lateral kondillar (condyli tibiae); distali — tovoq suyagi uchun bo‘g‘im yuzasi va medial to‘piq (malleolus medialis). Katta boldir suyagi do‘mbog‘i (tuberositas tibiae) — tizza qopqog‘i boglami birikadigan joy — teri orqali paypaslanadi.
- Kichik boldir suyagi: ingichka; distali — lateral to‘piq (malleolus lateralis).
Oyoq panjaси (pes):
- Tovon-panja asosi (tarsus) — 7 ta suyak. Eng yiriklari: tovon suyagi (calcaneus) — oyoq panjasining eng yirik suyagi, tovon bo‘rtig‘ini (tuber calcanei) ko‘taradi; oshiq suyagi (talus) — boldir suyaklari bilan to‘piq bo‘g‘imida bo‘g‘inlashadi. Boshqalari: qayiqsimon (os naviculare), kubsimon (os cuboideum), uchta ponasimon (ossa cuneiformia).
- Oyoq kafti (metatarsus) — 5 ta oyoq kafti suyagi (ossa metatarsi I–V).
- Bo‘g‘inlar (phalanges) — I barmoqda 2 bo‘g‘in, II–V da 3 tadan.
Oyoq panjaси bo‘ylama va ko‘ndalang ravonliklar ni hosil qiladi; ular yurish va yugurishda zarbani so‘rib oladi.

1-rasm. Suyak to'qimasining tuzilishi: kompakt modda (markaziy kanalchali osteon va suyak plastinkalari) va g'ovak modda (suyak ko'migi bo'shliqlari bilan trabekulalar) AIVITA sxemasi.

3-rasm. Umurtqa pog'onasi bo'limlari (yon ko'rinish): bo'yin (7), ko'krak (12), bel (5), dumg'aza (5), dum (3–5) umurtqalar; lordoz va kifozlar yoylar bilan ko'rsatilgan AIVITA sxemasi.
Klinik ahamiyati
Suyak sinishi va bitishi. Suyak sinishi suyak usti pardasi va endostni faollashtiradi: osteoblastlar avval tolali suyak to‘qimasidan birlamchi (yumshoq) chindi hosil qiladi, u keyinchalik plastinkali suyak bilan almashadi. Suyak bo‘laklarining siljishi, qon ta’minotining buzilishi yoki infeksiya tuzalishni kechiktiradi.
Osteoporoz (osteoporosis) — suyak massasining kamayishi va uning mikroarxitekturasining buzilishi. Estrogen yetishmovchiligida (menopauzadan keyingi davr), D vitamini va kaltsiy tanqisligida, uzoq muddatli immobilizatsiyada rivojlanadi. Eng zaif joylar — son suyagi bo‘yni, bilak suyagining distal uchi, umurtqa tanalari.
Raxit (rachitis) — bolalarda D vitamini yetishmovchiligida suyak mineralizatsiyasining buzilishi. Suyak etarli kaltsiy va fosfat olmaganda yuklanish ostida deformatsiyalanadi: qovurg‘alarda «raxit munchoqlari», O- yoki X-shaklida oyoqlar, bosh suyagi deformatsiyasi.
Klinik mo‘ljallar. Ko‘plab suyak o‘simtalari teri orqali paypaslanadi: akromion va yelka suyagining katta do‘mboqchasi — yelka bo‘g‘imini tekshirishda; yonbosh tizmasi — suyak ko‘migi punksiyalarida; to‘sh burchagi (Lyudovik) — klinik ko‘rikda qovurg‘alarni sanashda; lateral va medial to‘piqlar — to‘piq bo‘g‘imi sinishini tashxislashda.
Pnevmatik sinuslar. Bosh suyagi suyaklaridagi havo bo‘shliqlari (peshona, yuqori jag', kapalak, g‘alvirsimon hujayralari) yallig‘langanda sinusitlar (frontit, gajmoriya va h.k.) — keng tarqalgan otorinolaringologik patologiyaga olib keladi.
Rivojlanish anomaliyalari. Spina bifida — umurtqa yoyining birikmasligiga bog‘liq holat; og‘ir shakllarida orqa miya pardalari yoki to‘qimasi chiqib ketishi mumkin. Tanglayning birikmasligi («bo‘ri og‘iz») va yuqori labning birikmasligi («quyon lab») yuz bosh suyagi o‘simtalarining qo‘shilishi buzilganda rivojlanadi.
O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar
- Suyakning kimyoviy tarkibida qanday komponentlar bor va ularning nisbati yosh bilan qanday o‘zgaradi?
- Kompakt suyak moddasi g‘ovak moddadan qanday farq qiladi va ularning har biri qayerda ustunlik qiladi?
- Osteon nima? Markaziy kanalchaning vazifasi qanday?
- Suyak usti pardasining vazifalari nimalardan iborat? Nima uchun suyak usti pardasi shikastlanganda suyak sinishlari qiyinroq bitadi?
- Umurtqa pog‘onasining bo‘limlarini va har birida nechta umurtqa borligini ayting. Atlas odatiy bo‘yin umurtqasidan nimasi bilan farq qiladi?
- Oldinga qarab burilgan umurtqa pog‘onasi egriliklari qanday nomlanadi? Ulardan qaysilari tug‘ilganidan keyin shakllanadi?
- Chanoq suyagi qaysi uchta suyakning birikishidan hosil bo‘ladi va ular qayerda birikadi?
- Oyoq panjasining qaysi suyagi boldir suyaklari bilan to‘piq bo‘g‘imida bo‘g‘inlashadi?
- Nima uchun osteoporozli keksa bemorlarda son suyagi bo‘yni tez-tez sinadi?
- Katta yoshli odamda qizil suyak ko‘migi qayerda saqlanib qoladi va uning vazifasi nima?
- Haqiqiy, yolg‘on va erkin qovurg‘alar orasidagi farqni tushuntiring.
- Klinik ko‘rikda qovurg‘alarni sanash uchun qaysi suyak mo‘ljali ishlatiladi?
Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.