Tibbiyot mutaxassislari uchun

Odam anatomiyasi

1-bob. Kirish: anatomiya fan sifatida, tana o‘qlari va tekisliklari, anatomik atamalar

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

O'zbekiston tibbiyot talabalari oq xalatda o'qituvchi bilan auditoriyada tana tekisliklari sxemasini o'rganmoqda

Anatomiya — tibbiyotning poydevori. Tana qanday tuzilganini bilmasdan turib, na fiziologiyani, na patologiyani, na klinikani tushunib bo‘ladi. Ushbu bobda anatomiya nimani o‘rganishi, qanday rivojlangani, inson tanasi qanday tashkil topgani va anatomlar hamda shifokorlar uning tuzilishini qaysi tilda tasvirlashi haqida so‘z boradi.

1. Anatomiya fan sifatida

Odam anatomiyasi (yunoncha anatemno — kesaman) — inson tanasi, uning a’zolari va tizimlarining shakli va tuzilishi, ularning kelib chiqishi va bajaradigan vazifasi hamda hayot sharoitlari bilan bog‘liq holda rivojlanishi haqidagi fan.

Zamonaviy anatomiya faqat tasvirlash bilan cheklanmaydi. U a’zo nima uchun aynan shunday tuzilganini tushuntiradi: suyakning tuzilishi u ko‘taradigan yukni aks ettiradi; qon tomiri devorining qalinligi — undagi qon bosimini; a’zoning joylashuvi — uning homila davridagi rivojlanishini. Shuning uchun anatomiyani funksional anatomiya deb atashadi: shakl va vazifa birgalikda ko‘rib chiqiladi.

Anatomiya bo‘limlari

  • Sistematik (normal) anatomiya tanani a’zolar tizimlari bo‘yicha o‘rganadi: suyak, mushak, hazm qilish, yurak-qon tomir, nerv va boshqa tizimlar. Birinchi kursdagi ta’lim shundan boshlanadi va ushbu darslik ham shu tartibda tuzilgan.
  • Topografik (jarrohlik) anatomiya tananing alohida sohalarida a’zolarning o‘zaro joylashuvini qatlamma-qatlam — teridan ichkariga qarab o‘rganadi. Bu jarrohlikning asosi.
  • Klinik anatomiya tana tuzilishini tashxis va davolash bilan bog‘laydi: tomir urishi qayerda paypaslanadi, yurak ko‘krak devoriga qayerda proyeksiyalanadi, nima uchun a’zodagi og‘riq terining ma’lum sohasiga beriladi.
  • Yosh anatomiyasi tananing tug‘ilishdan qarilikkacha bo‘lgan o‘zgarishlarini tasvirlaydi.
  • Qiyosiy anatomiya inson va hayvonlar tuzilishini solishtiradi va a’zolarning kelib chiqishini tushunishga yordam beradi.
  • Plastik anatomiya tananing tashqi shakllarini o‘rganadi — u rassom va haykaltaroshlarga kerak.
  • Rentgen anatomiyasi va nur anatomiyasi tana tuzilishini rentgen suratlari, KT va MRT orqali — tirik odamda o‘rganadi.

Anatomiyaga yaqin fanlar — gistologiya (to‘qimalarning mikroskop ostidagi tuzilishi), sitologiya (hujayra tuzilishi) va embriologiya (homila rivojlanishi). Anatomiya bilan birga ular inson morfologiyasini tashkil etadi.

Anatomiya usullari

  • Preparatlash — tanani qatlamma-qatlam kesib, a’zolar, qon tomirlari va nervlarni ajratib ko‘rsatish. O‘quv anatomiyasining mumtoz va hozirgacha asosiy usuli.
  • Muzlatilgan tanani arralash a’zolarni tabiiy holatida ko‘rish imkonini beradi. Bu usulni XIX asr o‘rtalarida rus jarrohi N. I. Pirogov rivojlantirgan; uning arralangan kesmalar atlaslari topografik anatomiyaning asosi bo‘lgan.
  • Qon tomirlarga rangli yoki qotadigan massalarni yuborish (in’yeksiya), korrozion preparatlar — tomirlar va yo‘llarning tarmoqlanishini o‘rganish uchun.
  • Tirik odamni tasvirlash usullari: rentgenografiya, kompyuter tomografiyasi (KT), magnit-rezonans tomografiyasi (MRT), ultratovush tekshiruvi (UTT), endoskopiya. Ular tirik odamning anatomiyasini me’yorda va kasallikda o‘rganish imkonini beradi.
  • Ko‘zdan kechirish, palpatsiya (paypaslash), perkussiya (tukillatib tekshirish) va auskultatsiya (eshitib tekshirish) — shifokor bemor yonida tirik odamning anatomiyasini «o‘qiydigan» usullar.
  • Antropometriya — tanani o‘lchash (bo‘y, vazn, aylanalar, nisbatlar).

2. Anatomiyaning qisqacha tarixi

Tana tuzilishi haqidagi bilimlar ming yillar davomida to‘plangan.

  • Gippokrat (mil. av. V–IV asrlar) suyak va bo‘g‘imlarni amaliy tibbiyot nuqtai nazaridan tasvirlagan.
  • Galen (mil. II asr) tibbiyotda qariyb 1400 yil hukmronlik qilgan anatomiya tizimini yaratgan. Uning ko‘plab tasvirlari hayvonlarni yorib ko‘rishga asoslangani uchun xatolarga ega edi.
  • Abu Ali ibn Sino (Avitsenna, 980–1037), Buxoro yaqinidagi Afshona qishlog‘ida tug‘ilgan, «Tib qonunlari» asarida suyaklar, mushaklar, nervlar, qon tomirlari va ichki a’zolar anatomiyasini bayon etgan. «Qonun» bir necha asr davomida Sharqda ham, Yevropada ham tibbiyotning asosiy darsligi bo‘lgan. O‘zbekiston shifokorlari uchun bu — o‘z ilmiy tarixining bir qismi.
  • Leonardo da Vinchi (XV–XVI asrlar) yuzlab aniq anatomik rasmlar qoldirgan.
  • Andreas Vezaliy 1543-yilda «Inson tanasining tuzilishi haqida» (De humani corporis fabrica) asarini nashr etgan. U inson tanasini o‘zi yorib ko‘rishga asoslanib, Galenning ko‘plab xatolarini tuzatgan. Bu yil ilmiy anatomiyaning tug‘ilgan yili hisoblanadi.
  • Uilyam Garvey 1628-yilda qon aylanishining katta doirasini tasvirlab, yurakning nasos sifatidagi ishini tushuntirgan.
  • Marchello Malpigi (XVII asr) mikroskop yordamida arteriya va venalarni bog‘lovchi kapillyarlarni kashf etgan.
  • N. I. Pirogov (XIX asr) topografik anatomiyani jarrohlar uchun fan sifatida yaratgan.

XX–XXI asrlarda anatomiya nur tekshiruvi usullari bilan birlashdi: bugun shifokor bemor a’zolarining tuzilishini tomograf ekranida ko‘radi va normal anatomiyani bilish unga har kuni kerak bo‘ladi.

3. Inson tanasining tashkil topishi

Inson tanasi — ierarxik tamoyil asosida qurilgan yaxlit tizim. Odatda quyidagi tashkil topish darajalari ajratiladi:

  1. Molekulyar — oqsillar, nuklein kislotalar, lipidlar, uglevodlar, suv va mineral moddalar.
  2. Hujayra — tiriklikning eng kichik birligi. Katta yoshli odam tanasida o‘nlab trillion hujayra bor.
  3. To‘qima — kelib chiqishi, tuzilishi va vazifasi o‘xshash hujayralar va hujayralararo modda guruhi. To‘qimalarning to‘rt guruhi farqlanadi: epiteliy, biriktiruvchi (unga qon, tog‘ay va suyak ham kiradi), mushak va nerv to‘qimasi.
  4. A’zo — ma’lum shakl va tuzilishga ega, ma’lum joyni egallaydigan va ma’lum vazifani bajaradigan tana qismi. A’zo bir necha to‘qimadan tuzilgan bo‘lib, ulardan biri yetakchi bo‘ladi (masalan, yurakda — mushak to‘qimasi).
  5. Tizim — a’zolar tizimi: kelib chiqishi va tuzilishi o‘xshash, umumiy vazifani bajaruvchi a’zolar (hazm qilish, nafas olish, nerv tizimi va h.k.). Apparat — tuzilishi va kelib chiqishi har xil, ammo umumiy vazifa bilan birlashgan a’zolar guruhi: masalan, tayanch-harakat apparati suyaklar, ularning birikmalari va mushaklarni birlashtiradi.
  6. Organizm — barcha tizimlarning ishi nerv tizimi, gormonlar va immun tizimi orqali muvofiqlashtirilgan yaxlit butunlik.

A’zolar tizimlari (ushbu darslik tartibida)

Tizim / apparatUni o‘rganuvchi bo‘limAsosiy vazifasi
Suyaklarosteologiyatayanch, himoya, qon hosil qilish
Suyaklar birikmalariartrologiyaskeletning harakatchanligi
Mushaklarmiologiyaharakat, gavda holatini saqlash
Hazm qilishsplanxnologiyaovqatni qayta ishlash va so‘rish
Nafas olishsplanxnologiyagaz almashinuvi
Siydik ajratish va jinsiysplanxnologiyaajratish, ko‘payish
Ichki sekretsiya bezlariendokrinologiyagormonal boshqaruv
Yurak va qon tomirlariangiologiyaqon va limfani tashish
Immun a’zolari—organizmni himoya qilish
Nerv tiziminevrologiyaa’zolarni boshqarish va bog‘lash
Sezgi a’zolariesteziologiyatashqi olamni idrok etish
Teri—himoya, issiqlik boshqaruvi, sezgirlik

Gavda tuzilishi

Odamlarning tana tuzilishi turlicha bo‘ladi. Mahalliy anatomiyada gavda tuzilishi turlari tasnifi (M. V. Chernorutskiy bo‘yicha) qabul qilingan:

  • Normostenik — mutanosib gavda; qovurg‘a yoylari orasidagi burchak (to‘sh osti burchagi) taxminan 90°.
  • Giperstenik — tana keng, ko‘krak qafasi kalta va keng, to‘sh osti burchagi 90° dan katta; yurak ko‘pincha gorizontalroq joylashadi, diafragma balandroq turadi.
  • Astenik — tana tor va cho‘zinchoq, ko‘krak qafasi uzun va yassi, to‘sh osti burchagi 90° dan kichik; ichki a’zolar ko‘pincha pastroq joylashadi.

Gavda tuzilishi turi klinik ahamiyatga ega: u a’zolarning joylashuvini va ularning tana yuzasiga proyeksiyasini o‘zgartiradi, demak shifokor suratda ko‘radigan va fonendoskop bilan eshitadigan narsaga ta’sir qiladi.

Me’yor varianti va anomaliya. A’zolarning tuzilishi turli odamlarda bir xil emas. Vazifani buzmaydigan farqlar variantlar deyiladi (masalan, tomirlarning turlicha tarmoqlanishi). Vazifa yoki shaklni buzadigan og‘ishlar — rivojlanish anomaliyalari, og‘irlari esa rivojlanish nuqsonlari deb ataladi.

4. Anatomik holat

Tasvirlar bir ma’noli bo‘lishi uchun anatomlar tanani bitta holatda — anatomik holatda tasvirlashga kelishib olgan:

  • odam tik turadi, boshi ko‘tarilgan, nigohi oldinga qaratilgan;
  • qo‘llar tana bo‘ylab tushirilgan, kaftlar oldinga qaragan, bosh barmoqlar — tashqariga;
  • oyoqlar birga, oyoq panjalari oldinga qaragan.

Barcha yo‘nalish atamalari («yuqorida», «pastda», «oldinda», «tashqarida») shu holatdan hisoblanadi — hatto bemor operatsiya stolida yoki UTT kushetkasida yotgan bo‘lsa ham.

5. Tananing tekisliklari va o‘qlari

1-rasm. Anatomik holatda tana tekisliklari va o‘qlari

1-rasm. Anatomik holatda tana tekisliklari va o‘qlari AIVITA sxemasi.

Tana orqali fikran o‘zaro perpendikulyar uchta tekislik o‘tkaziladi.

  • Sagittal tekislik (lotincha sagitta — o‘q, kamon o‘qi) oldindan orqaga yo‘naladi va tanani o‘ng va chap qismlarga ajratadi. Tananing aynan o‘rtasidan o‘tadigan sagittal tekislik o‘rta (median) tekislik deyiladi: u tanani ikkita simmetrik yarmiga bo‘ladi.
  • Frontal tekislik (lotincha frons — peshona) peshonaga parallel, o‘ngdan chapga yo‘naladi va tanani old va orqa qismlarga ajratadi.
  • Gorizontal (ko‘ndalang, transversal) tekislik birinchi ikkitasiga perpendikulyar bo‘lib, tanani yuqori va pastki qismlarga ajratadi.

KT va MRT kesmalari aynan shu tekisliklar asosida quriladi: aksial (gorizontal), sagittal va koronar (frontal) kesmalar.

Tekisliklarning kesishishidan uchta o‘q hosil bo‘ladi va bo‘g‘imlardagi harakatlar shu o‘qlar atrofida bajariladi:

  • vertikal (bo‘ylama) o‘q — yuqoridan pastga, sagittal va frontal tekisliklar kesishgan joyda;
  • sagittal o‘q — oldindan orqaga;
  • frontal (ko‘ndalang) o‘q — o‘ngdan chapga.

6. Yo‘nalish atamalari

Atama (lot.)Ma’nosiMisol
medialis — medialo‘rta tekislikka yaqinroqburun ko‘zlarga nisbatan medial
lateralis — lateralo‘rta tekislikdan uzoqroqquloq ko‘zga nisbatan lateral
intermedius — oraliqmedial va lateral orasida
superior / cranialis — yuqori, kranialboshga yaqinroqko‘krak qorindan yuqorida
inferior / caudalis — pastki, kaudalgavdaning pastki uchiga yaqinroq
anterior / ventralis — oldingi, ventraltananing old yuzasiga yaqinroqto‘sh suyagi yurakdan oldinda
posterior / dorsalis — orqa, dorsaltananing orqa yuzasiga yaqinroqumurtqa pog‘onasi qizilo‘ngachdan orqada
proximalis — proksimalgavdaga yaqinroq (qo‘l-oyoqlar uchun)yelka bilakka nisbatan proksimal
distalis — distalgavdadan uzoqroqpanja tirsakka nisbatan distal
superficialis — yuzatana yuzasiga yaqinroq
profundus — chuqurtana yuzasidan uzoqroq
internus / externus — ichki / tashqibo‘shliqlar va a’zolar devorlari uchun
dexter / sinister — o‘ng / chaphar doim bemorning o‘z tomoni

Qo‘l-oyoqlar uchun alohida atamalar bor: bilakda — ulnaris (tirsak tomoni, jimjiloq tomondan) va radialis (bilak suyagi tomoni, bosh barmoq tomondan); boldirda — tibialis (katta boldir suyagi tomoni, medial) va fibularis (kichik boldir suyagi tomoni, lateral); qo‘l panjasida — palmaris (kaft tomoni), oyoq panjasida — plantaris (tovon-taglik tomoni) va dorsalis (orqa, ust tomoni).

Eslab qolish muhim: anatomiyada va tibbiy hujjatlarda «o‘ng» va «chap» — har doim bemorning tomonlari, unga yuzma-yuz turgan shifokorniki emas. Standart proyeksiyadagi rentgen suratida bemorning o‘ng tomoni qarovchining chap tomonida bo‘ladi.

7. Asosiy harakatlar

Bo‘g‘imlardagi harakatlar o‘qlarga nisbatan tasvirlanadi:

  • frontal o‘q atrofida — suyaklar orasidagi burchakni kichraytiradigan bukish (flexio) va yozish (extensio);
  • sagittal o‘q atrofida — o‘rta tekislikdan uzoqlashtirish (abductio) va unga yaqinlashtirish (adductio);
  • vertikal o‘q atrofida — aylantirish (rotatio): ichkariga (bilak uchun pronatio — kaft orqaga buriladi) va tashqariga (supinatio — kaft oldinga);
  • aylanma harakat (circumductio) — turli o‘qlar atrofidagi harakatlarning ketma-ket almashinuvi, bunda qo‘l yoki oyoq konus chizadi.

Harakatlar «Artrologiya» bobida batafsil ko‘rib chiqiladi.

8. Tana sohalari

2-rasm. Qorinning to‘qqiz sohasi (old ko‘rinish)

2-rasm. Qorinning to‘qqiz sohasi (old ko‘rinish) AIVITA sxemasi.

Tana bosh (caput), bo‘yin (collum), gavda (truncus) va qo‘l-oyoqlarga — yuqori (membra superiora) va pastki (membra inferiora) — bo‘linadi. Gavdaga ko‘krak (thorax), qorin (abdomen), orqa (dorsum) va chanoq (pelvis) kiradi.

Gavda ichida bo‘shliqlar bor: ko‘krak bo‘shlig‘i (unda o‘pkalar va yurak), qorin bo‘shlig‘i (oshqozon, ichaklar, jigar va boshqa a’zolar) va chanoq bo‘shlig‘i. Ko‘krak va qorin bo‘shliqlarini mushak — diafragma ajratib turadi. Bosh suyagi bo‘shlig‘ida va umurtqa kanalida bosh miya va orqa miya joylashgan.

A’zolarning joylashuvini tasvirlash uchun qorin ikkita gorizontal va ikkita vertikal chiziq bilan to‘qqizta sohaga bo‘linadi: yuqori qatorda — o‘ng qovurg‘a osti, to‘sh osti (epigastral) sohasi va chap qovurg‘a osti; o‘rta qatorda — o‘ng yon, kindik va chap yon sohalari; pastki qatorda — o‘ng chov, qov va chap chov sohalari. Shifokor bu nomlardan har kuni foydalanadi: «o‘ng qovurg‘a ostida og‘riq», «epigastriyda taranglik».

9. Anatomik atamashunoslik

Anatomiyaning xalqaro tili — lotin tili. Bu turli mamlakatlar shifokorlariga bir-birini tushunish va bir xil tuzilmalarni bir xil nomlash imkonini beradi.

  • 1895-yilda Bazelda birinchi xalqaro nomenklatura — Bazel anatomik nomenklaturasi (BNA) qabul qilingan.
  • 1955-yilda — Parij nomenklaturasi (PNA).
  • 1998-yilda — Anatomik atamashunoslik bo‘yicha federativ qo‘mita tayyorlagan Terminologia Anatomica (TA); 2019-yilda uning ikkinchi nashri (TA2) tasdiqlangan. Bu amaldagi xalqaro standart.

Asosiy qoidalar:

  • nomlarda olimlarning ismlaridan (eponimlardan) qochiladi: «Yevstaxiy nayi» o‘rniga — eshitish nayi (tuba auditiva); klinikada esa eponimlar hali ham keng qo‘llaniladi;
  • atama ot va uni aniqlovchi sifatlardan tuziladi: arteria carotis communis — umumiy uyqu arteriyasi;
  • lotin va yunon so‘zlarining ko‘plab o‘zaklari yuzlab atamalarda takrorlanadi: os — suyak, cor / cardia — yurak, pulmo / pneumon — o‘pka, ren / nephros — buyrak, hepar — jigar, gaster — oshqozon.

Ushbu darslikda o‘zbekcha atamalar lotincha atamalar bilan birga beriladi, ruscha nashrida esa — ruscha atamalar lotinchasi bilan birga.

10. Klinik ahamiyati

  • Aniq til — bemor xavfsizligi. Kasallik tarixida tomonni («o‘ng/chap») yoki yo‘nalishni («proksimalroq/distalroq») xato yozish noto‘g‘ri a’zoni operatsiya qilishga olib kelishi mumkin. Jarrohlik xavfsizligi bo‘yicha xalqaro protokollar operatsiya tomonini narkozdan oldin belgilashni talab qiladi.
  • Nur diagnostikasi tana tekisliklariga tayanadi: rentgenolog topilmani aksial, sagittal yoki koronar tekislikda tasvirlaydi va uning joyini yo‘nalish atamalari bilan ko‘rsatadi.
  • A’zolarning tana yuzasiga proyeksiyasi (qorin sohalari, ko‘krak qafasi chiziqlari) shikoyat va ko‘rik asosida, tahlil va suratlardan oldinroq, qaysi a’zo zararlanganini taxmin qilish imkonini beradi.
  • Gavda tuzilishi turi va tuzilish variantlari nima uchun bir xil kasallik turli odamlarda turlicha namoyon bo‘lishini va nima uchun suratdagi a’zolar atlasdagi rasmdagidek joyda yotmasligi mumkinligini tushuntiradi.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Odam anatomiyasi nimani o‘rganadi va nima uchun uni funksional deb atashadi?
  2. Sistematik anatomiya topografik va klinik anatomiyadan nimasi bilan farq qiladi?
  3. Abu Ali ibn Sino anatomiyaga qanday hissa qo‘shgan?
  4. To‘qima, a’zo, a’zolar tizimi va apparat nima? Misollar keltiring.
  5. Tananing anatomik holatini tasvirlab bering.
  6. Tananing tekisliklarini ayting va ularning har biri tanani qanday qismlarga ajratishini tushuntiring.
  7. Bukish va yozish qaysi o‘q atrofida bajariladi? Uzoqlashtirish va yaqinlashtirish-chi?
  8. Ikki a’zodan qaysi biri medialroq joylashgan: yurakmi yoki o‘pkami? Qaysi biri proksimalroq: tirsakmi yoki bilak-kaft bo‘g‘imimi?
  9. Nima uchun bemorning o‘ng tomoni rentgen suratida shifokorning chap tomonida ko‘rinadi?
  10. Terminologia Anatomica nima va nima uchun unda eponimlardan qochiladi?

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.