Nevrologiya: bemorlar uchun qo‘llanma
Altsgeymer kasalligi nima
Mualliflar: National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS), National Institute on Aging (NIA)
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Altsgeymer kasalligi — demensiyaning, ya’ni odamning xotirasi va fikrlash qobiliyatini asta-sekin yemiradigan miya kasalligining eng ko‘p uchraydigan shakli. Unga kognitiv funksiyalar — fikrlash, eslab qolish va mulohaza yuritish qobiliyati — hamda xulq-atvor ko‘nikmalarining odamning kundalik hayoti va ishlariga xalaqit beradigan darajada yo‘qolishi xos. Oxir-oqibat Altsgeymer kasalligi bilan yashayotgan odamlar ovqatlanish yoki yurish kabi oddiy kundalik ishlarni bajarish qobiliyatini yo‘qotadi. Demensiyaning ushbu turi bilan og‘rigan ko‘pchilik odamlarda belgilar birinchi marta taxminan 65 yoshlar atrofida paydo bo‘ladi.
Hozirgi hisob-kitoblarga ko‘ra, AQShda 65 va undan katta yoshdagi 6 milliondan ortiq odam Altsgeymer kasalligiga chalingan bo‘lishi mumkin. Yosh — Altsgeymer kasalligining ma’lum bo‘lgan eng katta xavf omili; aholi qarigan sari bu kasallik bilan og‘rish ko‘payishi kutilmoqda.
Odamlarda aralash demensiya — demensiyaning ikki yoki undan ortiq turining birga kelishi ham ko‘p uchraydi. Masalan, ba’zi odamlarda ham Altsgeymer kasalligi, ham qon tomir demensiyasi bo‘ladi.
Altsgeymer kasalligining belgilari qanday

1-rasm. Altsgeymer kasalligining asosiy belgilari: kognitiv va xulq-atvor buzilishlari AIVITA sxemasi.
Altsgeymer kasalligining belgilari turlicha bo‘lsa-da, odatda xotira muammolari bu kasallik bilan bog‘liq kognitiv susayishning ilk belgilaridan biri bo‘ladi. Ko‘p odamlar boshqa kognitiv ko‘nikmalarining pasayishini ham sezadi. Ularga kerakli so‘zni topish qiyin bo‘lishi, ko‘rish-fazoviy idrokda qiyinchiliklar yoki mulohaza yuritish va to‘g‘ri xulosa chiqarishda muammolar paydo bo‘lishi mumkin. Bularning barchasi kasallikning ilk belgilari bo‘lishi mumkin.
Altsgeymer kasalligi bilan yashayotgan odamlarga mashina haydash, ovqat tayyorlash yoki to‘lovlarni amalga oshirish kabi kundalik ishlarni bajarish ham qiyin bo‘lishi mumkin. Ular bir xil savollarni qayta-qayta berishi, oson adashib qolishi, narsalarni yo‘qotishi yoki ularni g‘alati joylarga qo‘yishi mumkin, hatto oddiy narsalar ham ularni chalg‘itib qo‘yadi. Kasallik zo‘raygan sari ba’zi odamlar xavotirli, bezovta yoki qo‘zg‘aluvchan bo‘lib qolishi mumkin.
Altsgeymer kasalligi miyani qanday o‘zgartiradi
Altsgeymer kasalligi avval miyaning xotira bilan bog‘liq qismlarini shikastlaydi. Keyinchalik nutq, mulohaza yuritish va ijtimoiy xulq-atvor uchun javob beradigan sohalarga ta’sir qiladi. Oxir-oqibat kasallik miyaning boshqa ko‘plab sohalarini ham shikastlaydi.
Altsgeymer kasalligining asosiy o‘ziga xos belgisi — miyada oqsillarning g‘ayritabiiy to‘plamlari yig‘ilishi. Amiloid blyashkalar va tau chigallari (neyrofibrillyar chigallar) deb ataladigan bu to‘plamlar miya hujayralarining odatdagi faoliyatini buzadi.
Bu kasallikda yuz beradigan yana bir o‘zgarish — nerv hujayralari (neyronlar) o‘rtasidagi aloqalarning yo‘qolishi. Neyronlar miyaning turli qismlari o‘rtasida, shuningdek, miyadan tananing mushaklari va a’zolariga signal uzatadi. Altsgeymer kasalligida ko‘plab neyronlar to‘g‘ri ishlamay qo‘yadi, boshqa neyronlar bilan aloqasini yo‘qotadi va oxir-oqibat nobud bo‘ladi. Kasallikning rivojlanishida miyadagi boshqa ko‘plab murakkab o‘zgarishlar ham ishtirok etadi, deb hisoblanadi.
Altsgeymer kasalligi bilan qancha yashash mumkin
Altsgeymer kasalligi AQShda o‘lim sabablari orasida yettinchi o‘rinda turadi. Tashxis qo‘yilgandan to o‘limgacha bo‘lgan vaqt odamdan odamga juda katta farq qiladi.
Hozircha Altsgeymer kasalligini davolab bo‘lmaydi. Biroq kasallikning asosiy sabablariga ta’sir qilib, uning zo‘rayishini davolashga yordam berishi mumkin bo‘lgan dorilar mavjud va yangilari ishlab chiqilmoqda. Shuningdek, ba’zi odamlarda xotira va fikrlash qobiliyatini vaqtincha yaxshilashi yoki barqarorlashtirishi hamda ayrim belgilar va xulq-atvor muammolarini nazorat qilishga yordam berishi mumkin bo‘lgan dorilar ham bor.
Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «What Is Alzheimer's Disease?». Источник: National Institute on Aging (NIA), «What Is Alzheimer's Disease?» — https://www.nia.nih.gov/health/alzheimers-and-dementia/what-alzheimers-disease. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIA, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIA, «What Is Alzheimer's Disease?». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIA, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

2-rasm. Altsgeymer kasalligida miyada sodir bo'ladigan o'zgarishlar: normadan neyronlar nobud bo'lishigacha AIVITA sxemasi.