Nevrologiya: bemorlar uchun qo‘llanma
Parkinson kasalligi
Mualliflar: National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS), National Institute on Aging (NIA)
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.
103Shoshilinch holat
Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Parkinson kasalligi nima
Parkinson kasalligi (PK) — harakatga ta’sir qiladigan va vaqt o‘tishi bilan zo‘rayib boradigan nerv tizimi kasalligi. Bu kasallikda miyaning ayrim qismlaridagi nerv hujayralari zaiflashadi, shikastlanadi va nobud bo‘ladi. Bu quyidagi belgilarga olib kelishi mumkin:
- harakat va muvozanatning buzilishi;
- qo‘l kaftlari yoki barmoqlarining beixtiyor titrashi (tremor);
- qotib qolish (harakatlarning tarangligi).
Belgilar kuchaygan sari PK bilan yashayotgan odamlarga yurish, gapirish yoki kundalik ishlarni bajarish qiyinlashishi mumkin.
Parkinson kasalligi va miya

1-rasm. Miyada dofaminning roli: sog'lom holat va Parkinson kasalligi AIVITA sxemasi.
PK belgilarining ko‘pchiligi miyaning qora modda (substantia nigra) deb ataladigan sohasidagi hujayralar zaiflashib, shikastlanib va nobud bo‘lganda yuzaga keladi. Bu sohadagi neyronlar dofamin ishlab chiqaradi. Dofamin — miyada signal uzatib, ravon va maqsadli harakatlarni ta’minlaydigan kimyoviy vositachi (neyromediator). Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, PK belgilari paydo bo‘lgan paytga kelib ko‘pchilik odamlar qora moddadagi dofamin ishlab chiqaruvchi hujayralarning 60–80 foizini yoki undan ko‘prog‘ini yo‘qotgan bo‘ladi.
PK bilan yashayotgan odamlarda noradrenalin ishlab chiqaradigan miya hujayralari ham shikastlanadi. Noradrenalin — organizm o‘z-o‘zidan bajaradigan jarayonlarda, masalan, yurak urishini va qon bosimini barqaror ushlab turishda ishtirok etadigan asosiy kimyoviy vositachi. PK bilan yashayotgan odamlarda noradrenalinning kamayishi harakat bilan bog‘liq bo‘lmagan ayrim belgilarni, masalan, charchoq va qon bosimining o‘zgarishini ham tushuntiradi, deb hisoblanadi.
PK bilan yashayotgan ko‘pchilik odamlarning shikastlangan miya hujayralarida Levi tanachalari — alfa-sinuklein deb ataladigan oqsilning g‘ayritabiiy to‘plamlari bo‘ladi. Olimlar Levi tanachalari nima uchun hosil bo‘lishini va ular PKga qanday ta’sir qilishini hali bilishmaydi.
Parkinson kasalligining belgilari

2-rasm. Parkinson kasalligining to'rtta asosiy harakatli belgisi AIVITA sxemasi.
PK har bir odamda turlicha kechadi: belgilar paydo bo‘ladigan vaqt ham, ularning zo‘rayish tezligi ham har xil bo‘ladi. PK belgilari ko‘pincha tananing bir tomonidan boshlansa-da, odatda keyinchalik ikkala tomon ham zararlanadi. Bunda belgilar bir tomonda boshqa tomonga qaraganda yengilroq bo‘lishi ko‘p uchraydi. PKning to‘rtta keng tarqalgan belgisi:
- Tremor (titrash). Ko‘pincha qo‘l kaftidan boshlanadi, garchi ba’zan birinchi bo‘lib oyoq panjasi yoki pastki jag‘ zararlanishi mumkin. PKdagi tremor — ritmik oldinga-orqaga harakatlar. Ko‘pincha tremor tufayli odam bosh barmog‘i va ko‘rsatkich barmog‘ini bir-biriga ishqalaydi — bu «tabletka dumalatish»ga o‘xshaydi. Tremor qo‘l tinch turganda yoki odam stress holatida bo‘lganda eng ko‘p seziladi. Odatda u uyquda yo‘qoladi va odam maqsadli harakat qilganda kamayishi mumkin. PK bilan yashayotgan ba’zi odamlarda tremor umuman paydo bo‘lmasligi mumkin.
- Rigidlik (mushaklarning qotishi). Bu belgi PK bilan yashayotgan ko‘pchilik odamlarda bo‘ladi. Mushaklar doimo taranglashgan va qotgan bo‘lib, simillagan og‘riq yoki qotib qolish hissini keltirib chiqaradi va harakatlanishni qiyinlashtirishi mumkin. PKda rigidlikning ikki turi uchraydi. Biri — «qo‘rg‘oshin quvur» turidagi rigidlik: boshqa odam bemorning qo‘lini harakatlantirmoqchi bo‘lganda bir tekis qarshilik seziladi. Ikkinchisi — «tishli g‘ildirak» turidagi rigidlik: boshqa odam bemorning qo‘lini harakatlantirmoqchi bo‘lganda qisqa, turtkisimon harakatlar seziladi.
- Bradikineziya. Tana harakatlari sekinlashadi, hatto odatda avtomatik tarzda bajariladigan oddiy kundalik harakatlar ham. Odam ilgari tez va oson bajargan kundalik ishlar — masalan, yuvinish yoki kiyinish — ancha ko‘p vaqt olishi mumkin. PK bilan yashayotgan odamning yuz ifodalari kamayishi mumkin (bu «niqobsimon yuz» deb ataladi).
- Postural beqarorlik. Yiqilish xavfini oshiradigan muvozanat buzilishi va qomatning o‘zgarishi.
PK bilan yashayotgan odamlarda ko‘pincha parkinsonik yurish shakllanadi: oldinga engashib, bukchayib yurishga moyillik, bir yoki ikkala qo‘lning tabiiy silkinishi kamayishi, mayda, oyoqni sudrab qadam tashlash. PK bilan yashayotgan ba’zi odamlarga harakatni boshlash qiyin bo‘ladi — bu yurishni boshlashdagi to‘xtalish (start hesitation) deb ataladi. Ularga oyoqlarini qadam tashlashga majbur qilish qiyin bo‘lishi mumkin va odam joyida «qotib qolgandek» ko‘rinadi. Yurish paytida qadamlar tobora tezlashib borishi va odamga to‘xtash yoki sekinlash qiyin bo‘lishi mumkin. Bu festinatsiya deb ataladi.
PK bilan yashayotgan odamlarda boshqa belgilar ham bo‘lishi mumkin.
Ruhiy va hissiy salomatlik muammolari
Bularga depressiya yoki xavotir kiradi; ular PKning erta bosqichida, hatto harakat buzilishlari boshlanishidan oldin ham paydo bo‘lishi mumkin.
Yutish va chaynashning qiyinlashishi
Yutish va chaynash bilan bog‘liq muammolar PKning kechki bosqichlarida yuzaga kelishi mumkin. Ovqat va so‘lak og‘izda va tomoqning orqa qismida to‘planib qolishi, bu esa bo‘g‘ilib qolish yoki so‘lak oqishiga sabab bo‘lishi mumkin. PKning kechki bosqichlarida odamlarga to‘g‘ri ovqatlanish va ovqatdan yetarli ozuqa moddalarini olish qiyin bo‘lishi mumkin.
Nutqning o‘zgarishi
PK bilan yashayotgan odamlarda nutq buzilishlari bo‘lishi mumkin. Ular past ovozda yoki ohangi deyarli o‘zgarmaydigan bir xil ovozda gapirayotgandek tuyulishi mumkin. Ba’zilar gapirishdan oldin ikkilanib turadi. Shuningdek, nutqi noaniq yoki juda tez bo‘lishi mumkin.
Siydik chiqarish va hazm qilish muammolari
PK bilan yashayotgan odamlar tez-tez, jumladan kechasi ham hojatxonaga borishga ehtiyoj sezishi yoki qovug‘ini to‘liq bo‘shatishda qiynalishi mumkin. Hazm qilish muammolari ham PKda ko‘p uchraydi va odatda vaqt o‘tishi bilan rivojlanadi. Ichak faoliyatini boshqaradigan nervlardagi o‘zgarishlar yutish va hazm qilishga ta’sir qilib, ko‘ngil aynishi va ich qotishi kabi belgilarga, ba’zi hollarda esa jiddiyroq asoratlarga olib kelishi mumkin.
Teri muammolari
PK bilan yashayotgan odamlarning terisi, ayniqsa peshonada va burunning yon tomonlarida, yog‘li bo‘lishi mumkin. Bosh terisi ham yog‘li bo‘lib, kepak paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Boshqa hollarda PK bilan yashayotgan odamning terisi juda quruq bo‘lishi yoki u ko‘p terlashi mumkin.
Uyqu buzilishlari
PKda ko‘p uchraydigan uyqu buzilishlari — uyquni saqlab qolishning qiyinligi, to‘shakda u yoqdan-bu yoqqa ag‘darilib chiqish, dahshatli tushlar yoki hissiyotga juda boy tushlar. Odam kunduzi mudrashi yoki to‘satdan uxlab qolishi ham mumkin. PK bilan yashayotgan ba’zi odamlar tushlarini harakatda «ijro etadi» (bu REM uyqu xulq-atvori buzilishi deb ataladi). Bunday belgilari bor odamlarda fikrlash va xulq-atvorda o‘zgarishlar bo‘ladi va bu o‘zgarishlar kasallikning tezroq zo‘rayishiga sabab bo‘ladi.
Demensiya va boshqa kognitiv muammolar
PK bilan yashayotgan ba’zi odamlarda fikrlash va eslab qolishda qiyinchiliklar paydo bo‘ladi. Bunday muammolar vaqt o‘tishi bilan kuchayishi mumkin va ba’zi odamlarda Parkinson kasalligidagi demensiya rivojlanadi. PK, shuningdek, narsalarning chuqurligi va qanchalik uzoqda ekanini chamalash qobiliyatiga ta’sir qilishi mumkin. Odamga diqqatni jamlash, gapirish va vaziyatni tushunib olish qiyin bo‘lishi mumkin.
Ortostatik gipotenziya
Bu odam o‘tirgan yoki yotgan holatdan turganda qon bosimi juda tez pasayib ketadigan holat. Bu belgi bosh aylanishi va ko‘z oldi qorong‘ilashishiga sabab bo‘lishi mumkin. Og‘ir hollarda odam muvozanatini yo‘qotishi yoki hushidan ketishi mumkin.
Mushak tortishishi va distoniya
PK bilan yashayotgan odamlarda mushaklarning qotishi va odatdagidek harakatlana olmaslik ko‘pincha mushak tortishishlariga, ayniqsa oyoqlarda va oyoq barmoqlarida, sabab bo‘ladi. PK distoniyaga ham olib kelishi mumkin — bunda mushaklar uzoq vaqt qisqarib turadi va tana buralib qoladi yoki noqulay holatlarni egallaydi.
Og‘riq
PK bilan yashayotgan odamlarda bu kasallikka xos mushaklar taranglashishi va tananing g‘ayritabiiy holatlari tufayli mushak va bo‘g‘imlarda og‘riqlar bo‘lishi mumkin.
Charchoq va holsizlik
PK bilan yashayotgan ko‘p odamlar, ayniqsa kun oxiriga borib, juda charchaydi. Bu charchoq depressiya yoki uyqu buzilishlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, ammo mushak muammolari — masalan, harakatlanishning qiyinligi, tremor yoki qotib qolish — bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. PKni davolashda qo‘llaniladigan ba’zi dorilar ham charchoqqa sabab bo‘lishi mumkin.
Jinsiy muammolar
PK jinsiy funksiyaga ta’sir qilishi mumkin, chunki u miya va nervlarning organizmni boshqarishini o‘zgartiradi. PK bilan bog‘liq depressiya yoki ayrim dorilarni qabul qilish ham jinsiy mayl pasayishiga olib kelishi mumkin.
Parkinsonizm va o‘xshash kasalliklar
PK — parkinsonizmning, ya’ni belgilari Parkinson kasalligiga o‘xshash kasalliklar guruhining eng ko‘p uchraydigan shakli. PKga o‘xshash belgilarni ko‘plab kasalliklar keltirib chiqarishi mumkin, jumladan:
- ko‘p tizimli atrofiya;
- Levi tanachali demensiya;
- progressiv supranuklear falaj;
- kortikobazal degeneratsiya.
Bu kasalliklar ba’zan «atipik parkinsonizm» yoki «Parkinson-plyus sindromi» deb ataladi, chunki ularda PK belgilaridan tashqari boshqa belgilar ham bo‘ladi. Ular ko‘pincha levodopa dorisi bilan davolanganda yaxshilanmaydi.
Juda kam hollarda parkinsonik belgilar 20 yoshgacha bo‘lgan odamlarda paydo bo‘lishi mumkin. Bu holat — yuvenil parkinsonizm — ko‘pincha mushaklarning qotishi va harakatlarning sekinlashishidan boshlanadi. Bu belgilar ko‘pincha levodopa dorisi bilan yaxshilanadi.
Parkinson kasalligi kimlarda ko‘proq uchraydi
PK bilan yashayotgan ko‘pchilik odamlarda kasallikning sababi noma’lum. PKning ba’zi holatlari irsiy bo‘ladi (oilada avloddan avlodga o‘tadi) va muayyan genetik o‘zgarishlar (mutatsiyalar) bilan bog‘liq. Biroq tadqiqotchilar PK xavfi ham genlarga, ham atrof-muhit omillariga bog‘liq, deb hisoblaydi. «Ekspozom» atamasi inson hayoti davomidagi barcha atrof-muhit va turmush tarzi ta’sirlarining majmuini anglatadi.
PKning genetik bo‘lmagan xavf omillari
Kimda PK rivojlanishini aniq oldindan aytish qiyin bo‘lsa-da, bir qator omillar xavfning oshishi bilan bog‘liq:
- Yosh. PK o‘rtacha 60–65 yoshlar atrofida boshlanadi va yosh ulg‘aygan sari ehtimol oshib boradi. PK bilan yashayotganlarning kichik bir qismida erta boshlanadigan Parkinson kasalligi bo‘ladi — u 50 yoshdan oldin boshlanadi.
- Biologik jins. PK erkaklarda ayollarga qaraganda ko‘proq uchraydi.
- Oilaviy anamnez. Bir yoki bir nechta yaqin qarindoshi PK bilan og‘rigan odamlarda bu kasallik ko‘proq rivojlanadi. Bunga umumiy genlar yoki o‘xshash yashash sharoiti va kundalik odatlar sabab bo‘lishi mumkin.
- Atrof-muhit ta’siri. Ayrim turdagi pestitsidlar va boshqa ifloslantiruvchi moddalar ta’siriga uchragan odamlarda PK xavfi yuqoriroq. Masalan, bunday ta’sir dehqonchilik yoki ko‘kalamzorlashtirish ishlarida yuz berishi mumkin.
- Boshqa omillar. PK xavfiga yana bir qator omillar — jumladan, boshqa kasalliklarning mavjudligi, ichak bakteriyalari va uyqu — ta’sir qilishi mumkin.
PK bilan bog‘liq genlar
PK bilan bog‘liq ba’zi genetik o‘zgarishlar energiya ishlab chiqarilishiga va hujayralarni sog‘lom saqlaydigan boshqa jarayonlarga ta’sir qiladi. Bu jarayonlar buzilganda zararli molekulalar — masalan, oksidlovchi stressda ishtirok etadiganlari — to‘planib, hujayralarga zarar yetkazishi mumkin.
Bir nechta genlar va ular hosil qiladigan oqsillar PK bilan bog‘liq. Ular orasida:
DJ-1
DJ-1 geni hujayralarni zararli molekulalar keltiradigan shikastlanishdan himoya qilishga yordam beradigan oqsil hosil qiladi. Bu gendagi o‘zgarishlar PKning kam uchraydigan, erta boshlanadigan shakllariga — kasallik 50 yoshdan oldin rivojlanadigan holatlarga sabab bo‘lishi mumkin.
GBA1
GBA1 geni glyukoserebrozidaza-beta oqsilini hosil qiladi. GBA1 genidagi variantlar Parkinson kasalligining eng ko‘p uchraydigan genetik xavf omilidir. Bu gendagi o‘zgarishlar, shuningdek, Gosher kasalligini — lipidlar to‘planishi bilan kechadigan kasalliklardan birini keltirib chiqarishi mumkin. GBA1 genidagi o‘zgarishlar lizosomalarga — hujayraning oqsillarni parchalaydigan va qayta ishlaydigan qismlariga ta’sir qiladi. Natijada oqsillar to‘planib, hujayralarga zarar yetkazishi mumkin.
LRRK2
LRRK2 geni hujayralardagi bir qator muhim jarayonlarni — jumladan, moddalarning hujayra ichida harakatlanishini, immun tizimi faolligini va hujayralar chiqindilarni qanday qayta ishlashini — boshqarishga yordam beradigan oqsil hosil qiladi. LRRK2 oqsili to‘g‘ri ishlamaganda hujayralar ortiqcha alfa-sinukleindan tozalanishda qiynalishi mumkin.
LRRK2 genidagi o‘zgarishlar Levi tanachalari ko‘rinishidagi to‘plamlar hosil bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Tadqiqotchilar LRRK2 oqsili kasallikning irsiy bo‘lmagan shakli bo‘lgan PK bemorlarida ham g‘ayritabiiy darajada faol bo‘lishi mumkin, deb hisoblaydi.
PINK1
PINK1 geni hujayra mitoxondriyalarining shikastlanishini aniqlaydigan oqsil hosil qiladi. PINK1 oqsili parkin oqsili bilan birgalikda hujayralarga shikastlangan mitoxondriyalarni ular to‘planib, hujayraga zarar yetkazmasidan oldin parchalash va chiqarib tashlashga yordam beradi. Bu gendagi o‘zgarishlar shikastlangan mitoxondriyalar to‘planishiga sabab bo‘ladi va PKning erta boshlanadigan shakllari bilan ham bog‘liq.
PRKN
PRKN geni parkin oqsilini hosil qiladi; u hujayralarga shikastlangan mitoxondriyalarni — hujayraning energiya ishlab chiqaradigan qismlarini — aniqlash va chiqarib tashlashga yordam beradi. Bu gendagi o‘zgarishlar ham PKning erta boshlanadigan shakllariga sabab bo‘lishi mumkin.
SNCA
SNCA geni nerv hujayralarining bir-biri bilan aloqa qilishiga yordam beradigan alfa-sinuklein oqsilini hosil qiladi; u PK bilan bog‘liqligi aniqlangan birinchi gen bo‘lgan. Bu PK bilan yashayotgan odamlar miyasidagi Levi tanachalarida g‘ayritabiiy alfa-sinuklein to‘plamlari borligini aniqlashga olib keldi. Bu kashfiyot irsiy va irsiy bo‘lmagan PK bir-biriga qanchalik o‘xshashligini ham ko‘rsatdi.
Parkinson kasalligi qanday aniqlanadi va davolanadi
PK tashxisi
PKni aniq tasdiqlaydigan yagona maxsus test yo‘q. Buning o‘rniga shifokorlar quyidagilarni hisobga oladi:
- odamning kasallik tarixi (anamnez) va nevrologik ko‘rik natijalari — shifokor harakat buzilishlari va PKga xos boshqa belgilarni izlaydi;
- qon tahlillari va boshqa laboratoriya tekshiruvlari — belgilarga sabab bo‘layotgan boshqa kasalliklarni istisno qilish va tashxisni tasdiqlashga yordam beradigan biologik belgilarni (biomarkerlarni) aniqlash uchun. Syn-One testi teridan olingan kichik namunalarda alfa-sinukleinning o‘zgargan shakllarini aniqlaydi; bu test AQSh Milliy sog‘liqni saqlash institutlari (NIH) qo‘llab-quvvatlagan tadqiqotlar natijasida ishlab chiqilgan. Xuddi shunday, SAAmplify-αSYN testi orqa miya suyuqligidagi juda oz miqdordagi alfa-sinukleinni aniqlaydi; uni ishlab chiqish ham qisman NIH tadqiqotlari hisobidan moliyalashtirilgan. Bu ikki test PK tashxisini qo‘yishga yordam beradi, lekin uni boshqa o‘xshash kasalliklardan, masalan, ko‘p tizimli atrofiya va Levi tanachali demensiyadan farqlay olmaydi;
- miyani tasvirlash usullari — masalan, OFEKT (bir fotonli emission kompyuter tomografiyasi, SPECT) va MRT (magnit-rezonans tomografiya) — boshqa kasalliklarni istisno qilishga yordam beradi. DaT-skanerlash (dofamin tashuvchisini tasvirlash) PK tashxisini qo‘yishga yordam berishi mumkin, ammo PKni atipik parkinsonizmdan farqlay olmaydi.
Genetik tekshiruv PKning irsiy shakllaridagi genetik o‘zgarishlarni aniqlab, odamda kasallik rivojlanish xavfini oldindan baholashga yordam berishi mumkin. Agar oilangizdagi kimdadir PK bo‘lishi mumkin yoki sizda PK bilan bog‘liq genetik o‘zgarish bo‘lishi mumkin, deb o‘ylasangiz, shifokordan genetik tekshiruv haqida so‘rang. Natijalar nimani anglatishini genetik maslahatchi (shifokor-genetik) tushuntirib beradi.
PKni davolash
PKni butunlay davolab bo‘lmaydi, ammo dorilar yoki jarrohlik amaliyoti PK bilan yashayotgan odamlarga osonroq harakatlanishga va boshqa belgilarni yengillashtirishga yordam beradi. PK bilan yashayotgan odamlar o‘zlari uchun qaysi davolash usullari eng mos ekanini shifokor bilan birgalikda hal qilishi kerak.
PKni davolashda dorilarning uch turi qo‘llaniladi:
- Miyada dofamin darajasini oshiradigan dorilar. Ularning eng ko‘p qo‘llaniladigani, masalan, levodopa — miyaga yetib borgach dofaminga aylanadigan tabletkalar. Levodopa ko‘proq miqdorda miyaga yetib borishi va nojo‘ya ta’sir sifatida ko‘ngil aynishi xavfini kamaytirish uchun deyarli har doim boshqa dori — karbidopa bilan birga qo‘llaniladi. Bu birikma karbidopa-levodopa deb ataladi.
- Miyadagi boshqa kimyoviy moddalar, masalan, atsetilxolin darajasini o‘zgartiradigan dorilar — PKdagi tremorni yengillashtirish uchun.
- PKning harakat bilan bog‘liq bo‘lmagan belgilarini davolaydigan dorilar. Masalan, PK bilan bog‘liq depressiyasi bor odamlarga antidepressantlar buyurilishi mumkin.
Dorilarni qabul qilish boshlangach, PKning harakat bilan bog‘liq belgilari ancha yaxshilanishi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan dorilarning ta’siri qisqarishi va oldindan aytib bo‘lmaydigan bo‘lib qolishi mumkin. Nojo‘ya ta’sirlar ham paydo bo‘lishi mumkin. PKni davolashni tavsiya qilishda shifokor belgilar odamning kundalik hayotiga qanday ta’sir qilayotganini hisobga oladi va uning ehtiyojlariga qarab davolash usullarini tanlaydi.
PK bilan yashayotgan ikki odam hech qachon dorilarga bir xil javob bermagani uchun to‘g‘ri doza va dorilar birikmasini topish vaqt va sabr talab qilishi mumkin. Shunda ham PK belgilari butunlay yo‘qolmasligi mumkin.
Dori qabul qilayotgan PK bemorlari nojo‘ya ta’sirlarni aniqlash uchun shifokor nazoratida bo‘lishi kerak. Masalan, PK bilan yashayotgan ba’zi odamlarda PKni davolashda qo‘llaniladigan ayrim dorilar kuchli mayllar yoki muayyan xatti-harakatlarni takrorlash istagini keltirib chiqarishi mumkin. Ba’zi odamlarda PK dorilari gallyutsinatsiyalar, diskineziya (buralish va to‘lg‘anish kabi istalmagan harakatlar) yoki haqiqatga mos kelmaydigan ishonchlarni ham keltirib chiqarishi mumkin.
Odatda shifokorlar quyidagi dorilarni tavsiya qiladi.
Karbidopa-levodopa
Dofaminning o‘zini qabul qilib bo‘lmaydi, chunki u qondan miyaga oson o‘tmaydi. Bunga gematoensefalik to‘siq (qon-miya to‘sig‘i) sabab — bu miya qon tomirlari ichidagi himoya hujayralar qatlami bo‘lib, miyaga qaysi moddalar o‘tishini qat’iy nazorat qiladi.
PKni davolashning asosiy dorisi — levodopa (L-dopa deb ham ataladi). Levodopa PKning harakat bilan bog‘liq belgilarini yengillashtirishi mumkin, lekin nobud bo‘lgan nerv hujayralarining o‘rnini bosmaydi va kasallikning zo‘rayishini to‘xtatmaydi. Organizm levodopani tez parchalab yuboradi, shuning uchun shifokorlar uni boshqa dori — karbidopa bilan birga qo‘llaydi.
Karbidopa organizmda levodopaning parchalanishiga to‘sqinlik qiladi, natijada miyaga ko‘proq levodopa yetib boradi. Miyada levodopa dofaminga aylanadi. Kasallikning erta bosqichlarida karbidopa-levodopa odatda PKning harakat bilan bog‘liq belgilarini juda yaxshi kamaytiradi. Vaqt o‘tishi bilan shifokor dozani oshirishi kerak bo‘lishi mumkin.
PK bilan yashayotgan ko‘p odamlarda karbidopa-levodopa tremorni kamaytirishi yoki butunlay yo‘qotishi mumkin. Ammo PKdagi ba’zi tremorlar karbidopa-levodopaga javob bermaydi. Bunday odamlarga shifokor tremorni davolash uchun boshqa turdagi dori buyurishi mumkin.
Karbidopa-levodopa qabul qilgandan keyin PK bilan yashayotgan odamlarda nojo‘ya ta’sirlar bo‘lishi mumkin: ko‘ngil aynishi, qon bosimining pasayishi, bezovtalik va uyquchanlik.
Odam PK bilan qancha uzoq yashasa, belgilar ertalab karbidopa-levodopaning birinchi dozasidan oldin va dozalar oralig‘ida paydo bo‘la boshlashi ehtimoli shuncha ortadi. Dori go‘yo ta’sir qilmayotgandek tuyuladigan to‘satdan va oldindan aytib bo‘lmaydigan «o‘chish davrlari» (off-davrlar) yuzaga kelishi mumkin. Bunday hollarda karbidopa-levodopani tez-tez va kichikroq dozalarda qabul qilish yordam berishi mumkin.
PK bilan yashayotgan odamlar shifokor bilan maslahatlashmasdan karbidopa-levodopa qabul qilishni hech qachon to‘xtatmasligi kerak, chunki uni to‘satdan to‘xtatish jiddiy nojo‘ya ta’sirlarga olib kelishi mumkin.
Dofamin agonistlari
Dofamin agonistlari (apomorfin, pramipeksol, ropinirol va rotigotin) miyada dofamin kabi ta’sir qiladi. Ular PKning erta bosqichida yoki kechki bosqichlarida karbidopa-levodopa bilan birgalikda keng qo‘llaniladi. Yangi vosita — Onapgo — teri ostiga apomorfinni uzluksiz yuborib turadigan kichik qurilma. U PK belgilari qaytadigan «o‘chish davrlari»ni kamaytirishga yordam berishi mumkin.
Bu dorilarning ayrim nojo‘ya ta’sirlari karbidopa-levodopaning nojo‘ya ta’sirlariga o‘xshaydi:
- uyquchanlik;
- to‘satdan uxlab qolish;
- gallyutsinatsiyalar;
- ong chalkashligi;
- diskineziya;
- shish (tana to‘qimalarida ortiqcha suyuqlik to‘planishi);
- dahshatli tushlar;
- qusish.
Kam hollarda bu dorilar qimor o‘ynash, xarid qilish, jinsiy aloqa yoki nazorat qilish qiyin bo‘lgan boshqa xatti-harakatlarga kuchli mayl uyg‘otishi mumkin.
MAO-B ingibitorlari
MAO-B ingibitorlari (selegilin, rasagilin va safinamid) miyada dofaminning parchalanishini sekinlashtiradi, natijada dofamin ko‘proq to‘planadi va PK belgilari yengillashadi. NIH qo‘llab-quvvatlagan tadqiqotlar selegilin (deprenil deb ham ataladi) karbidopa-levodopa bilan davolash zaruratini bir yil yoki undan ko‘proq muddatga kechiktirishi mumkinligini ko‘rsatgan.
PK bilan yashayotgan ko‘p odamlar MAO-B ingibitorlarini oson ko‘taradi, ammo nojo‘ya ta’sirlar bo‘lishi mumkin: ko‘ngil aynishi, uyqu buzilishi va o‘rnidan turganda qon bosimining pasayishi, bu esa bosh aylanishi yoki hushdan ketishga sabab bo‘lishi mumkin.
KOMT ingibitorlari
KOMT ingibitorlari (entakapon, opikapon va tolkapon) miyada dofaminning parchalanishini to‘xtatib, PK belgilarini yengillashtiradi. Dofamin darajasini oshirish orqali bu dorilar karbidopa-levodopaning ta’sirini uzaytirishi va «o‘chish davrlari»ni kamaytirishi mumkin. Nojo‘ya ta’sirlari:
- diareya (ich ketishi);
- ko‘ngil aynishi;
- uyqu buzilishi;
- bosh aylanishi;
- siydik rangining o‘zgarishi;
- qorin og‘rig‘i;
- qon bosimining pasayishi;
- gallyutsinatsiyalar.
Kam hollarda tolkapon jigarning og‘ir kasalligiga sabab bo‘lishi mumkin, shuning uchun tolkapon qabul qilayotgan odamlar jigar faoliyatini shifokorda muntazam tekshirtirib turishi kerak.
Antixolinergik dorilar
Antixolinergik dorilar (trigeksifenidil va benztropin) miyada atsetilxolin darajasini pasaytiradi. PK bilan yashayotgan odamlarda dofamin va atsetilxolin o‘rtasidagi muvozanatning o‘zgarishi harakatga ta’sir qiladi va tremor kabi belgilarga sabab bo‘lishi mumkin. Antixolinergik dorilar bu muvozanatni tiklashga yordam beradi va ayniqsa PKdagi tremorda samarali bo‘lishi mumkin. Nojo‘ya ta’sirlari:
- og‘iz qurishi;
- ich qotishi;
- siydik chiqarishning qiyinlashishi;
- gallyutsinatsiyalar;
- xotiraning susayishi;
- ko‘rishning xiralashishi;
- ong chalkashligi.
Amantadin
Bu dori PK belgilari (tremor, qotib qolish va beixtiyor harakatlar)ga yordam berishi mumkin, chunki u dofamin va miyadagi boshqa kimyoviy moddalar darajasiga ta’sir qiladi. Uni belgilar paydo bo‘lganidan keyin tez orada yakka o‘zini qabul qilish mumkin. Shuningdek, u ko‘pincha boshqa PK dorilari, masalan, antixolinergik dorilar yoki karbidopa-levodopa bilan birga qo‘llaniladi. Amantadin boshqa PK dorilari keltirib chiqaradigan beixtiyor harakatlarni kamaytirishga ham yordam beradi.
Uni qabul qiladiganlarning taxminan yarmida amantadin bir necha oydan keyin PKning ayrim belgilariga, masalan, qotib qolish va harakatlarning sekinligiga ta’sir qilmay qo‘yishi mumkin. Biroq u diskineziyani ancha uzoqroq vaqt kamaytirishda davom etishi mumkin. Amantadinning nojo‘ya ta’sirlari:
- uyqu buzilishi;
- terida dog‘simon rang o‘zgarishi;
- shish (tana to‘qimalarida ortiqcha suyuqlik to‘planishi);
- bezovtalik yoki asabiylik;
- gallyutsinatsiyalar.
Tadqiqotchilar buni aniq bilishmaydi, ammo amantadin dofamin ta’sirini kuchaytiradi, deb hisoblashadi.
PKni davolashning boshqa usullari quyidagilarni o‘z ichiga oladi.
Miyani chuqur stimulyatsiya qilish
Miyani chuqur stimulyatsiya qilish (DBS) odatda dorilar yaxshi ta’sir qilmay qo‘yganda yoki og‘ir nojo‘ya ta’sirlar keltirib chiqarganda PK bemorlari uchun ko‘rib chiqiladi. DBS — miyada bajariladigan jarrohlik amaliyoti bo‘lib, unda neyroxirurg elektr signallarini uzatadigan ingichka simni (elektrodni) miyaning harakatlarni boshqaradigan qismiga joylashtiradi.
Yurakdagi kardiostimulyator singari, ko‘krak qafasi sohasida, o‘mrov suyagi ostiga joylashtirilgan batareya bloki miyadagi elektrodga elektr signallarini yuboradi. Bu signallar PKdagi harakat buzilishlariga sabab bo‘ladigan miyaning g‘ayritabiiy faolligini o‘zgartirishga yordam beradi, ammo DBS kasallikni davolab ketkazmaydi.
DBS harakat bilan bog‘liq belgilarga yordam bersa-da, boshqa belgilarni — masalan, nutq buzilishlari, «qotib qolish», tana holatini va muvozanatni saqlashdagi qiyinchiliklar, xavotir, depressiya yoki demensiyani — yaxshilamaydi.
NIH tomonidan moliyalashtirilgan tadqiqotchilar adaptiv DBSni — signallarni real vaqt rejimida avtomatik moslashtiradigan DBSning yangiroq shaklini ishlab chiqishda ishtirok etgan. Bu davolash usuli PK belgilarini yaxshiroq nazorat qilish uchun miyaga qancha yordam kerak bo‘lsa, faqat shuncha yordam beradi.
Jarrohlik amaliyoti
Dorilar belgilarni yetarlicha yaxshi davolay olmay qolganda shifokorlar PK bilan yashayotgan ba’zi odamlarga jarrohlik amaliyotini tavsiya qilishi mumkin. PKda qo‘llaniladigan jarrohlik turlaridan biri — destruktiv (lezion) amaliyot. Bu amaliyotda belgilarga sabab bo‘layotgan miyaning kichik sohalari ehtiyotkorlik bilan yemiriladi.
Destruktiv amaliyotning eng ko‘p qo‘llaniladigan turi — pallidotomiya; u miyaning rangpar shar (globus pallidus) deb ataladigan qismiga qaratilgan. Miyaning bu sohasi odam harakatlarining ravon va boshqariladigan bo‘lishini ta’minlashga yordam beradi. Pallidotomiya PKning tremor, rigidlik va bradikineziya (tana harakatlarining haddan tashqari sekinligi) kabi belgilarini yaxshilashi mumkin. Tadqiqotlar pallidotomiya yurish va muvozanatga ham yordam berishi mumkinligini ko‘rsatadi. U PK bilan yashayotgan odamlarga karbidopa-levodopani kichikroq dozalarda qabul qilish imkonini ham berishi mumkin.
PKdagi jarrohlikning yana bir turi — talamotomiya; u miyaning talamus deb ataladigan qismiga qaratilgan. Miyaning bu qismi uzatuvchi markaz vazifasini bajarib, harakatga oid signallarni miya sohalari o‘rtasida uzatadi va muvofiqlashtiradi.
Bu amaliyotlarda miya to‘qimasining kichik qismlari butunlay yemirilgani sababli, ularning o‘rnini asosan DBS egallagan. Yana bir davolash usuli — fokuslangan ultratovush: bunda bosh tashqarisidan yo‘naltirilgan tovush to‘lqinlari yordamida belgilar an’anaviy jarrohliksiz davolanadi.
Turmush tarzini o‘zgartirish, qo‘shimcha va yordamchi usullar
PKda turmush tarzini o‘zgartirish yordam berishi mumkin, jumladan:
- Jismoniy faollik. Yurish, raqs, yoga, velosipedda yurish, suzish va boshqa mashg‘ulotlar kabi jismoniy faollik PK bilan yashayotgan odamlarga yordam berishi mumkin. Jismoniy mashqlar egiluvchanlik, muvozanat, kuch va harakatlanish qobiliyatini yaxshilashi mumkin. PK bilan yashayotgan odamlar yangi mashqlar dasturini boshlashdan oldin har doim shifokor bilan maslahatlashishi kerak. NIH qo‘llab-quvvatlayotgan tadqiqotchilar odamni hansiratadigan va terlatadigan jismoniy mashqlar PKning zo‘rayishini to‘xtatib turishga yordam bera oladimi yoki yo‘qligini tekshirish uchun klinik sinovlar o‘tkazmoqda.
- Sog‘lom ovqatlanish. Sog‘lom ovqatlanish PKning ayrim belgilarini yengillashtirishi mumkin. Kletchatkaga boy ovqatlanish va ko‘p suyuqlik ichish ich qotishiga yordam beradi. Haddan tashqari ko‘p oqsil iste’mol qilish karbidopa-levodopa kabi PK dorilarining so‘rilishini cheklashi mumkin. NIH kofein, biologik faol qo‘shimchalar va boshqa oziq-ovqatlar yoki ozuqa moddalari PKning oldini olish yoki uni davolashga yordam bera oladimi, buni aniqlash uchun tadqiqotlarni moliyalashtirmoqda.
PK bilan yashayotgan ba’zi odamlar belgilarni yengillashtirish uchun qo‘shimcha va yordamchi dorisiz usullardan foydalanadi:
- fizioterapiya, ergoterapiya (kasbiy terapiya) va logoped bilan mashg‘ulotlar — yurish va nutq, tremor va rigidlikda yordam beradi hamda xotira va fikrlashdagi o‘zgarishlarga moslashishni o‘rgatadi;
- nutq va yutishni yaxshilash uchun ovoz mashqlari;
- massaj;
- akupunktura (igna bilan davolash).
Parkinson kasalligi bilan yashash
PK odatda sekin zo‘raysa-da, odamning kundalik hayoti ko‘p jihatdan o‘zgaradi va bu ish va munosabatlarga ta’sir qiladi. Bu o‘zgarishlarni qabul qilish qiyin bo‘lishi mumkin.
Qo‘llab-quvvatlash guruhlari PK oqibatlari bilan yashashni o‘rganishga yordam beradi va qimmatli ma’lumot, maslahat va tajriba beradi. Bu kasallik bilan tanish bo‘lgan odamlardan iborat qo‘llab-quvvatlash guruhlari PK bilan yashayotgan odamlarga, ularning oilalariga va ularga g‘amxo‘rlik qiluvchilarga ko‘plab masalalarni hal qilishda yordam beradi. Bularga PKni yaxshi biladigan shifokorlarni topish, jismoniy cheklovlar va kasallikning kayfiyatga ta’siri bilan yashash kiradi. Yakka tartibdagi yoki oilaviy psixologik maslahat ham PK bilan iloji boricha to‘laqonli yashash yo‘llarini topishga yordam berishi mumkin.
PK bilan yashayotgan ko‘p odamlar to‘liq yoki to‘liq bo‘lmagan ish kuni bilan ishlashda davom etadi, ammo ularga ish jadvali va ish sharoitini o‘z ehtiyojlariga moslashtirish kerak bo‘lishi mumkin. PKning kechki bosqichlarida dorilar belgilarni yaxshi nazorat qila olmay qolishi mumkin. Organizm uchun jiddiy oqibatlar orasida bo‘g‘ilib qolish, zotiljam (pnevmoniya) va yiqilishlar bo‘lishi mumkin.
Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Parkinson's Disease». Источник: National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS), «Parkinson's Disease» — https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/parkinsons-disease. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NINDS, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NINDS, «Parkinson's Disease». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NINDS, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.