Nevrologiya: bemorlar uchun qo‘llanma
Epilepsiya va tutqanoq xurujlari
Mualliflar: National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS), National Institute on Aging (NIA)
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.
103Shoshilinch holat
Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Epilepsiya va tutqanoq xurujlari nima
Epilepsiya — bosh miyaning surunkali kasalligi bo‘lib, unda miyadagi nerv hujayralari (neyronlar) guruhlari vaqti-vaqti bilan noto‘g‘ri signallar yuboradi va tutqanoq xurujlarini keltirib chiqaradi. Odatda neyronlar boshqa neyronlar, a’zolar va mushaklarga ta’sir qiladigan elektr va kimyoviy signallar hosil qiladi va shu orqali insonning fikrlari, his-tuyg‘ulari va harakatlarini ta’minlaydi.
Xuruj paytida ko‘plab neyronlar bir vaqtning o‘zida, odatdagidan ancha tez signal yuboradi. Ortiqcha elektr faolligining bunday keskin oshishi beixtiyor harakatlar, sezgilar, his-tuyg‘ular va/yoki xatti-harakatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Nerv hujayralarining odatdagi faoliyati buzilishi hushning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Ba’zi odamlar xurujdan keyin darhol o‘ziga keladi, boshqalarga esa yana o‘zini odatdagidek his qilishi uchun bir necha daqiqadan bir necha soatgacha vaqt kerak bo‘ladi. Bu vaqtda ular charchoq, uyquchanlik, holsizlik yoki ongning chalkashligini his qilishi mumkin.
Epilepsiyaning (ba’zan uni tutqanoq kasalligi deb ham atashadi) sabablari va xuruj turlari juda xilma-xil bo‘lishi mumkin. Epilepsiyaning og‘irligi va hayotga ta’siri har bir odamda turlicha bo‘ladi va u bir qator yo‘ldosh holatlar bilan birga kechishi mumkin. Turlari va sabablarining xilma-xilligi tufayli epilepsiyani ba’zan ko‘plikda — «epilepsiyalar» deb atashadi. Ba’zi odamlarda talvasalar (mushaklarning takroriy qisqarishi) bo‘ladi va ular hushidan ketadi. Boshqalar esa shunchaki qilayotgan ishini to‘xtatib, qisqa vaqtga «uzilib qoladi» va bir nuqtaga tikilib turadi. Ba’zilarda xurujlar juda kam bo‘ladi, boshqalarda esa kuniga yuzlab xuruj kuzatilishi mumkin.
Har qanday xuruj tashvishlanishga asos bo‘lsa-da, xurujning o‘zi hali odamda epilepsiya borligini anglatmaydi. Birinchi xuruj, febril tutqanoqlar (yuqori isitma bilan bog‘liq tutqanoqlar), noepileptik xurujlar va eklampsiya (homiladorlik paytida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan, hayot uchun xavfli holat) — epilepsiya bilan bog‘liq bo‘lmasligi mumkin bo‘lgan, xurujlar bilan kechadigan holatlarga misoldir. Xuruj turi qanday bo‘lishidan qat’i nazar, xuruj bo‘lganini shifokoringizga aytish muhim.
Epilepsiya va tutqanoq xurujlari kimlarda ko‘proq uchraydi
Epilepsiya har qanday odamda rivojlanishi mumkin. U barcha irq, millat va yoshdagi erkaklar va ayollarda uchraydi.
Epilepsiyaning sabablari ko‘p, ammo epilepsiya bilan yashayotgan odamlarning taxminan yarmi uning sababini bilmaydi. Ba’zi hollarda epilepsiya genetik omillar, miya rivojlanishidagi nuqsonlar, infeksiya, bosh miya jarohati, insult, miya o‘smalari yoki boshqa aniqlanadigan muammolar bilan aniq bog‘liq bo‘ladi. Nerv hujayralari faolligining odatdagi tartibini buzadigan har qanday narsa — kasallikdan tortib miya shikastlanishi va miya rivojlanishidagi muammolargacha — xurujlarga olib kelishi mumkin.
Epilepsiya miyadagi nerv «simlari» tuzilishidagi muammolar, miyadagi nerv signallari muvozanatining buzilishi (bunda ba’zi hujayralar g‘ayrioddiy faol bo‘ladi yoki boshqa miya hujayralarining signal uzatishiga to‘sqinlik qiladi) yoki bu omillarning birgalikdagi ta’siri tufayli rivojlanishi mumkin. Ba’zan miya bosh jarohati, insult yoki boshqa muammodan keyin o‘zini tiklashga urinayotganda beixtiyor xurujlarga olib keladigan nerv aloqalari muammolarini yuzaga keltirishi mumkin.
Epilepsiyada genlarning roli
Genetik o‘zgarishlar epilepsiyaning ayrim turlari rivojlanishida asosiy rol o‘ynashi mumkin. Ko‘p turlari bir oilaning bir necha a’zosida uchraydi, bu esa irsiy gen yoki genlarga ishora qiladi. Boshqa hollarda gen variantlari o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishi va oilada bu kasallik bo‘lmagan odamlarda epilepsiya rivojlanishiga hissa qo‘shishi mumkin (bular de novo mutatsiyalar deb ataladi). Umuman olganda, tadqiqotchilar yuzlab genlar rol o‘ynashi mumkin deb hisoblaydi.
Epilepsiyaning bir qancha turlari (kanalopatiya bilan bog‘liq epilepsiya deb ataladi) ion kanallari — ionlarning (zaryadlangan zarrachalarning) hujayraga kirishi va undan chiqishini boshqaradigan hamda neyronlarning signal uzatishini tartibga solishga yordam beradigan «darvozalar» haqidagi ma’lumotni tashiydigan genlar variantlari bilan bog‘liq. Epilepsiyada rol o‘ynashi mumkin bo‘lgan boshqa genetik o‘zgarishlarga miya rivojlanishi davomida neyronlarning miya bo‘ylab harakatlanishini (neyronlar migratsiyasini) boshqaradigan genlar va miyada uglevodlarni parchalashga yordam beradigan genlar variantlari kiradi.
Boshqa genetik o‘zgarishlar epilepsiyani keltirib chiqarmasligi, ammo kasallikka boshqacha ta’sir qilishi mumkin: masalan, ba’zi genlar odamning xurujlarga moyilligi va tutqanoqqa qarshi dorilarga javobiga ta’sir qilishi mumkin.
Epilepsiyaga olib kelishi mumkin bo‘lgan holatlar
Epilepsiya miyaning odatdagi faoliyatini buzadigan ko‘plab holatlar natijasida rivojlanishi mumkin, ular yo‘ldosh holatlar deb ataladi. Bu holatlar davolangach, odamda xurujlar to‘xtashi mumkin. Biroq xurujlar to‘xtashi yoki to‘xtamasligi kasallik turi, shikastlangan miya sohasi va davolashgacha miya qanchalik shikastlanganiga bog‘liq. Epilepsiyaga olib kelishi mumkin bo‘lgan holatlarga misollar:
- miya o‘smalari;
- bosh jarohatlari;
- alkogolizm yoki alkogolni to‘satdan tashlash (abstinent sindrom);
- Altsgeymer kasalligi;
- insult, miokard infarkti va miyani kislorodsiz qoldiradigan boshqa holatlar;
- qon tomirlarining noto‘g‘ri shakllanishi (arteriovenoz malformatsiyalar) yoki miyaga qon quyilishi;
- miyaning yallig‘lanishi yoki shishi;
- meningit, OIV bilan bog‘liq infeksiyalar va virusli ensefalit kabi infeksiyalar.
Bolalar serebral falaji va boshqa rivojlanish buzilishlari ham epilepsiya bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Epilepsiya miya rivojlanishining boshqa buzilishlari bo‘lgan odamlarda, masalan, autizm spektri buzilishi yoki aqliy nuqsoni bor odamlarda ko‘p uchraydi.
Xurujni nima qo‘zg‘atishi mumkin
Qo‘zg‘atuvchi omillar (triggerlar) epilepsiyani keltirib chiqarmaydi, lekin moyilligi bor odamlarda xurujni qo‘zg‘atishi mumkin. Epilepsiya tashxisi qo‘yilgan va dori qabul qilayotgan odamlarda triggerlar xurujga sabab bo‘lishi mumkin. Triggerlarga quyidagilar kiradi:
- stress;
- spirtli ichimlik ichish yoki uni to‘satdan tashlash;
- organizmning suvsizlanishi yoki ovqatni o‘tkazib yuborish;
- toksinlar yoki zaharlar ta’siri, jumladan qo‘rg‘oshin, is gazi, taqiqlangan giyohvand moddalar va retsept bilan beriladigan dorilarning juda katta dozalari;
- hayz sikli bilan bog‘liq gormonal o‘zgarishlar;
- uyqu yetishmasligi;
- miltillovchi chiroqlar yoki harakatlanuvchi naqshlar kabi ko‘rish orqali ta’sir qiluvchi omillar.
Epilepsiyasi bor odamlar o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovlarda stress xurujni qo‘zg‘atuvchi eng ko‘p tilga olingan omil bo‘lgan.
Tutqanoq xurujlarining turlari

1-rasm. Tutqanoq xurujlari tasnifi: fokal va generalizatsiyalashgan xurujlar turlari AIVITA sxemasi.
Xurujlar ikki katta toifaga bo‘linadi: fokal xurujlar va generalizatsiyalashgan xurujlar. Bu toifalarning har birida ko‘plab turli xuruj turlari mavjud.
Fokal xurujlar
Fokal xurujlar miyaning faqat bir qismidan boshlanadi. Epilepsiyasi bor odamlarning taxminan 60% ida fokal xurujlar bo‘ladi. Bu xurujlar ko‘pincha ular boshlanadigan miya sohasiga qarab tavsiflanadi. Masalan, ko‘p odamlarga peshona bo‘lagidan yoki chakka bo‘lagining medial (ichki) qismidan boshlanadigan fokal xurujlar tashxisi qo‘yiladi.
Fokal xurujlar belgilari
Ba’zi fokal xurujlarda odam xuruj davomida hushini yo‘qotmaydi, lekin harakat, sezgi yoki ruhiy kechinmalarni (masalan, kuchli «dejavyu» yoki xotiralar) yoki sezgilarni boshdan kechirishi mumkin. Odam to‘satdan va tushuntirib bo‘lmaydigan quvonch, g‘azab, qayg‘u yoki ko‘ngil aynishini his qilishi mumkin. U, shuningdek, aslida yo‘q narsalarni eshitishi, hidlashi, ta’mini sezishi, ko‘rishi yoki his qilishi mumkin, tanasining faqat bir qismida, masalan, faqat bir qo‘lida harakatlar kuzatilishi mumkin.
Boshqa fokal xurujlarda odamning hushi o‘zgaradi, bu esa tushga o‘xshash holatni keltirib chiqarishi mumkin. Odam g‘ayrioddiy, takrorlanuvchi harakatlar qilishi mumkin: ko‘z qisish, uchib turish, og‘iz harakatlari yoki hatto aylana bo‘ylab yurish. Bunday takrorlanuvchi harakatlar avtomatizmlar deb ataladi. Odam beixtiyor maqsadli bo‘lib tuyuladigan murakkabroq harakatlarni ham bajarishi mumkin. Odam xuruj boshlanishidan oldin boshlagan ishini, masalan, idish yuvishni takroriy, samarasiz tarzda davom ettirishi ham mumkin. Bu xurujlar odatda bir-ikki daqiqadan oshmaydi.
Fokal xurujlari bor ba’zi odamlarda aura — yaqinlashib kelayotgan xuruj haqida ogohlantiruvchi g‘ayrioddiy sezgilar bo‘ladi. Odamning belgilari va ularning rivojlanishi odatda har safar bir-biriga o‘xshash bo‘ladi. Ba’zi odamlar prodromni — bir necha soat yoki kun davom etadigan, xuruj yaqinlashayotgani haqidagi tuyg‘uni sezishini aytadi.
Fokal xurujdan keyin odamda xuruj boshlangan miya sohasi boshqaradigan qismlarda belgilar paydo bo‘lishi mumkin. Bu shifokorlarga xuruj qaysi miya sohasidan boshlanganini aniqlashga yordam beradi. Xurujdan keyin ba’zi odamlarda bosh og‘rig‘i yoki xuruj paytida qisqargan mushaklarda og‘riq bo‘lishi mumkin.
Fokal xurujlar belgilarini boshqa kasalliklar bilan osongina adashtirish mumkin. Fokal xurujlar keltirib chiqaradigan g‘alati xatti-harakatlar va sezgilarni narkolepsiya, hushdan ketish yoki hatto ruhiy kasallik belgilari deb noto‘g‘ri baholash mumkin. Epilepsiyani bu kasalliklardan farqlash uchun bir nechta tekshiruv va sinchkov kuzatuv kerak bo‘lishi mumkin.
Generalizatsiyalashgan xurujlar
Generalizatsiyalashgan xurujlar miyaning ikkala tomonida tez yuzaga keladigan g‘ayritabiiy neyron faolligi natijasidir. Bu xurujlar hushdan ketish, yiqilish yoki kuchli mushak qisqarishlariga sabab bo‘lishi mumkin. Generalizatsiyalashgan xurujlar turlari va ularning ko‘rinishlari:
- absanslar — odam mushaklari biroz uchib turgan yoki uchmagan holda bir nuqtaga tikilib turgandek ko‘rinishi mumkin;
- tonik xurujlar tana mushaklarining, odatda bel, oyoq va qo‘l mushaklarining tarang qotib qolishiga sabab bo‘ladi;
- klonik xurujlar tananing ikkala tomonidagi mushaklarning takroriy siltanishiga sabab bo‘ladi;
- mioklonik xurujlar tananing yuqori qismi, qo‘llar yoki oyoqlarning siltanishi yoki uchishiga sabab bo‘ladi;
- atonik xurujlar mushaklarning odatdagi tonusi yo‘qolishiga sabab bo‘ladi, buning natijasida odam beixtiyor yiqilib tushishi yoki boshini tashlab yuborishi mumkin;
- tonik-klonik xurujlar belgilar birikmasiga — tananing tarang qotishi va qo‘llar va/yoki oyoqlarning takroriy siltanishiga, shuningdek, hushdan ketishga sabab bo‘ladi;
- ikkilamchi generalizatsiyalashgan xurujlar miyaning bir qismida boshlanib, keyin miyaning ikkala yarim shariga tarqaladi (aslida bu fokal xuruj bo‘lib, undan keyin generalizatsiyalashgan xuruj boshlanadi).
Boshqa xuruj turlari
Hamma xurujlarni ham aniq fokal yoki generalizatsiyalashgan deb belgilab bo‘lmaydi. Ba’zi odamlarda har ikkala turdagi xurujlar aniq bir tartibsiz kuzatiladi.
Febril tutqanoqlar — bolada yuqori isitma bilan kechadigan kasallik paytida yuz beradigan xurujlar. Febril tutqanoqlari bo‘lgan bolalarga odatda tutqanoqqa qarshi dorilar buyurilmaydi, faqat oilasida epilepsiya bo‘lsa, xurujdan oldin nerv tizimi shikastlanishi belgilari bo‘lsa, xuruj nisbatan uzoq yoki murakkab kechgan bo‘lsa yoki febril tutqanoq bir martadan ko‘p bo‘lsa, bundan mustasno. Bu omillardan birortasi bo‘lmasa, keyinchalik isitmasiz xurujlar bo‘lish xavfi past.
Birinchi xuruj hayoti davomida faqat bir marta xuruj bo‘ladigan ko‘plab odamlarda uchraydi. U qo‘zg‘atilgan yoki qo‘zg‘atilmagan bo‘lishi, ya’ni biror aniq qo‘zg‘atuvchi omil bilan yoki usiz yuz berishi mumkin. Agar odamda miya shikastlanishi bo‘lmasa yoki oilasida epilepsiya yoki boshqa nevrologik buzilishlar bo‘lmasa, ko‘p hollarda yagona xurujdan keyin boshqa xurujlar bo‘lmaydi. Xurujni qo‘zg‘atishi mumkin bo‘lgan tibbiy holatlar:
- qondagi qand miqdorining past yoki juda yuqori bo‘lishi;
- qondagi moddalar (natriy, kalsiy, magniy) miqdorining o‘zgarishi;
- homiladorlik paytida yoki undan keyin eklampsiya;
- buyrak yoki jigar faoliyatining buzilishi.
Epilepsiyaning qo‘shimcha xavf omillari mavjud bo‘lgan ba’zi hollarda birinchi xurujdan keyin dori bilan davolash keyingi xurujlarning oldini olishga yordam berishi mumkin. Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, tutqanoqqa qarshi dorilarni odamda ikkinchi qo‘zg‘atilmagan xuruj bo‘lgandan keyin boshlash foydali bo‘lishi mumkin, chunki shundan keyin kelgusida xurujlar bo‘lish ehtimoli sezilarli darajada oshadi. Ilgaridan miyasida muammosi bor odamda, masalan, ilgari insult yoki bosh miya jarohatini o‘tkazgan odamda ikkinchi xuruj bo‘lish xavfi yuqoriroq. Umuman olganda, tutqanoqqa qarshi dorilarni boshlash to‘g‘risidagi qarorni shifokor ushbu odamda yana xuruj bo‘lish ehtimoliga ta’sir qiluvchi ko‘plab omillarni baholab qabul qiladi.
Epilepsiya shakllari
Xurujlarning turlari ko‘p bo‘lganidek, epilepsiyaning ham ko‘plab shakllari bor. Yuzlab turli epileptik sindromlar — xurujlar asosiy belgilardan biri bo‘lgan kasalliklar aniqlangan. Bu sindromlarning ba’zilari irsiy yoki de novo gen o‘zgarishlari tufayli kelib chiqqanga o‘xshaydi. Boshqa sindromlarning sababi noma’lum. Epileptik sindromlar ko‘pincha belgilariga yoki miyaning qaysi qismidan boshlanishiga qarab tavsiflanadi.
- Absans epilepsiya hushning qisqa muddatli uzilib qolishiga sabab bo‘ladigan takroriy xurujlar bilan tavsiflanadi. Xurujlar deyarli har doim bolalik yoki o‘smirlik davrida boshlanadi va ko‘pincha oilada bir necha kishida uchraydi, bu esa ular hech bo‘lmaganda qisman genetik omillarga bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Xuruj paytida ba’zi odamlarda qo‘lning siltanishi yoki ko‘zni tez-tez pirpiratish kabi maqsadsiz harakatlar kuzatiladi, boshqalarda esa bir nuqtaga tikilib qolgandek ko‘rinadigan qisqa lahzalardan boshqa sezilarli belgi bo‘lmaydi. Xurujdan so‘ng darhol odam qilayotgan ishini davom ettirishi mumkin. Biroq bu xurujlar shunchalik tez-tez bo‘lishi mumkinki (ba’zi hollarda kuniga 100 va undan ko‘p), odam maktabda yoki boshqa vaziyatlarda diqqatini jamlay olmaydi.
- Peshona bo‘lagi epilepsiyasi — guruh-guruh bo‘lib kelishi mumkin bo‘lgan qisqa fokal xurujlar bilan kechadigan keng tarqalgan epileptik sindrom. U miyaning harakatni boshqaradigan qismiga ta’sir qilishi mumkin va uning xurujlari mushaklar kuchsizligi yoki g‘ayrioddiy, nazoratsiz harakatlarga — burilish, qo‘l yoki oyoqlarni silkitish, ko‘zlarning bir tomonga og‘ishi yoki yuzni burishtirishga sabab bo‘lishi mumkin; ular odatda hushning qisman yo‘qolishi bilan kechadi. Xurujlar odatda uyquda bo‘ladi, ammo bedorlik paytida ham yuz berishi mumkin.
- Chakka bo‘lagi epilepsiyasi — fokal xurujlari bor odamlarda eng ko‘p uchraydigan epileptik sindrom. Bu xurujlar ko‘pincha ko‘ngil aynishi, his-tuyg‘ular (masalan, «dejavyu» yoki qo‘rquv) yoki g‘ayrioddiy hid yoki ta’m ko‘rinishidagi aura bilan kechadi. Xurujning o‘zi — hushning qisqa muddatli buzilishi bo‘lib, u bir nuqtaga tikilib qolish, tushga o‘xshash holat yoki takroriy avtomatizmlar ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Chakka bo‘lagi epilepsiyasi ko‘pincha bolalik yoki o‘smirlik yillarida boshlanadi. Tadqiqotlar takroriy chakka bo‘lagi xurujlari ko‘pincha gippokampning kichrayishi va chandiqlanishi (sklerozi) bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatgan. Gippokamp — xotira va o‘rganish uchun muhim bo‘lgan miya sohasi.
- Neokortikal epilepsiya miya po‘stlog‘idan (miyaning tashqi qavatidan) boshlanadigan xurujlar bilan tavsiflanadi. Xurujlar fokal ham, generalizatsiyalashgan ham bo‘lishi mumkin. Belgilari xurujlar miyaning qaysi qismidan boshlanishiga qarab g‘ayrioddiy sezgilar, ko‘rish gallyutsinatsiyalari, hissiy o‘zgarishlar, mushak qisqarishlari, talvasalar va boshqa turli belgilarni o‘z ichiga olishi mumkin.
Bolalardagi epilepsiya shakllari
Go‘daklik yoki bolalik davrida boshlanadigan boshqa ko‘plab epilepsiya shakllari mavjud. Bolalikdagi ba’zi epileptik sindromlar o‘smirlik davrida odatda remissiyaga o‘tadi yoki butunlay to‘xtaydi. Boshqa sindromlar, masalan, yuvenil mioklonik epilepsiya (uyg‘ongandan keyin siltanishga o‘xshash harakatlar bilan kechadi) va Lennoks-Gasto sindromi odatda umrbod saqlanib qoladi.
Masalan:
- Infantil spazmlar — odatda 6 oylikdan oldin boshlanadigan xuruj turi. Bunday xurujlar paytida chaqaloq boshini tashlab yuborishi, belidan egilishi, qo‘llarini boshi tomon siltab ko‘tarishi va/yoki qichqirib yuborishi mumkin. Infantil spazmlar rivojlanishdan orqada qolish va gipsaritmiya deb ataladigan o‘ziga xos miya to‘lqinlari manzarasi (elektroensefalografiya — EEG tekshiruvida ko‘rinadi) bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Uchala belgi — infantil spazmlar, rivojlanishdan orqada qolish va gipsaritmiya birga kuzatilganda, bu holat infantil spazmlar sindromi (ilgari Vest sindromi deb atalgan) deyiladi. Infantil spazmlar odatda 4–5 yoshgacha to‘xtaydi, lekin ba’zi bolalarda keyinchalik boshqa xuruj turlari rivojlanishi mumkin.
- Bolalik absans epilepsiyasi odatda bola balog‘atga yetganda to‘xtaydi. Biroq ba’zi bolalarda absanslar katta yoshda ham davom etadi va/yoki keyinchalik boshqa xuruj turlari rivojlanadi.
- Lennoks-Gasto sindromi bo‘lgan bolalarda bir necha xil xuruj turlari, jumladan to‘satdan yiqilib tushishga sabab bo‘ladigan atonik xurujlar (ular «drop-atakalar» deb ham ataladi) bo‘ladi. Bu kasallikda xurujlar odatda to‘rt yoshgacha boshlanadi. Epilepsiyaning bu og‘ir shaklini davolash juda qiyin bo‘lishi mumkin.
- Rasmussen ensefaliti — epilepsiyaning rivojlanib boruvchi shakli bo‘lib, unda miyaning bir yarim sharida surunkali yallig‘lanish kuzatiladi.
- Drave sindromi va tuberoz skleroz kompleksi bo‘lgan bolalarda xurujlar odatda bir yoshgacha boshlanadi.
- Gipotalamik gamartoma — epilepsiyaning kam uchraydigan shakli bo‘lib, u ilk bor bolalikda paydo bo‘ladi va miya asosidagi gipotalamusning rivojlanish nuqsoni bilan bog‘liq. Bu kasallikda kulish yoki yig‘lashga o‘xshash xurujlar bo‘ladi. Bunday xurujlar ko‘pincha e’tibordan chetda qoladi va ularni aniqlash qiyin.
- Rivojlanish va epileptik ensefalopatiya (DEE) — og‘ir epilepsiyalar guruhi bo‘lib, ular ko‘pincha dorilarga chidamli bo‘lgan xurujlar bilan, shuningdek, ensefalopatiya bilan tavsiflanadi; ensefalopatiya deganda rivojlanishdan sezilarli orqada qolish yoki hatto egallangan ko‘nikmalarni yo‘qotish tushuniladi.
- Otaxara sindromi — DEE turlaridan biri bo‘lib, odatda hayotning dastlabki uch oyida boshlanadigan xurujlar va rivojlanishdan orqada qolish bilan kechadigan, kam uchraydigan epilepsiya shakli. Otaxara sindromiga miya nuqsoni, moddalar almashinuvi buzilishi yoki gen mutatsiyasi sabab bo‘lishi mumkin, ammo ba’zi hollarda sababi noma’lum. Otaxara sindromi bo‘lgan odamlarda ko‘pincha tonik xurujlar bo‘ladi, biroq fokal va mioklonik xurujlar ham kuzatilishi mumkin.
Noepileptik xurujlar
Noepileptik xurujlar tashqi ko‘rinishdan epileptik xurujlarga o‘xshaydi, ammo miyadagi elektr razryadlari bilan bog‘liq emas. Bunday holatlar psixogen noepileptik xurujlar (PNEX) deb atalishi mumkin. PNEX tutqanoqqa qarshi dorilar bilan davolanmaydi; buning o‘rniga ular ko‘pincha stressni kamaytirish va ongli xotirjamlikni (mindfulness) yaxshilash uchun kognitiv-xulq-atvor terapiyasi bilan davolanadi.
O‘tmishdagi ruhiy jarohat yetkazgan voqealar PNEXning ma’lum xavf omillaridan biridir. PNEX bo‘lgan odamlar asosda yotgan ruhiy buzilishlar bor-yo‘qligiga tekshirilishi va tegishli tarzda davolanishi kerak. Epilepsiyasi bor ba’zi odamlarda epileptik xurujlardan tashqari psixogen xurujlar ham bo‘ladi.
Boshqa noepileptik holatlarga quyidagilar sabab bo‘lishi mumkin:
- narkolepsiya;
- Turett sindromi;
- yurak ritmining buzilishi (aritmiya);
- belgilari xurujlarga o‘xshaydigan boshqa kasalliklar.
Bu kasalliklarning belgilari epileptik xurujlarga juda o‘xshash bo‘lishi mumkinligi sababli ular ko‘pincha epilepsiya deb noto‘g‘ri baholanadi.
Todd falaji
Todd falaji — ba’zi odamlarda xurujdan keyin yuzaga keladigan qisqa muddatli, o‘tkinchi falajlik. Falajlik odatda tananing faqat bir tomonida bo‘ladi. U 30 daqiqadan 36 soatgacha davom etib, keyin butunlay o‘tib ketadi. Falajlik nutq va ko‘rishga ham ta’sir qilishi mumkin. Xurujdan keyin Todd falaji yuzaga kelgan odamlar falajlik o‘tib ketguncha imkon qadar qulay holatda dam olishi kerak.
Todd falaji insultga o‘xshashi mumkin. Bu holatni shifokorning zudlik bilan yordamini talab qiladigan insultdan farqlash muhim.
Epilepsiya va tutqanoq xurujlari qanday aniqlanadi va davolanadi
Epilepsiya va xurujlar tashxisi
Samarali davolashni tanlash uchun epilepsiyani aniq tashxislash juda muhim. Odamda epilepsiya bor-yo‘qligini va agar bo‘lsa, unda qanday xurujlar bo‘lishini aniqlash uchun bir nechta tekshiruvdan foydalaniladi. Odatda epilepsiya tashxisi odamda kamida 24 soat oraliq bilan ikki yoki undan ortiq qo‘zg‘atilmagan xuruj bo‘lganidan keyin qo‘yiladi.
Kasallik tarixi (anamnez)
Batafsil kasallik tarixini, jumladan xurujlarning belgilari va davomiyligini yig‘ish hanuzgacha odamda qanday xurujlar bo‘lganini aniqlash va epilepsiya shaklini belgilashga yordam beradigan eng yaxshi usullardan biri bo‘lib qolmoqda. Kasallik tarixiga odam o‘tkazgan kasalliklar yoki u sezgan boshqa belgilar, shuningdek, oilada xurujlar bo‘lgan-bo‘lmagani haqidagi ma’lumotlar kiritilishi kerak.
Xuruj bo‘lgan odamlar ko‘pincha nima bo‘lganini eslay olmagani uchun xurujlarni ko‘rgan odamlarning hikoyalari juda muhim. Xuruj bo‘lgan odamdan xuruj boshlanishidan oldin biror o‘ziga xos narsani (ogohlantiruvchi sezgilarni) his qilgan-qilmagani so‘raladi. Guvohlardan xurujni va voqealar ketma-ketligini batafsil tasvirlab berish so‘raladi.
Epilepsiyada tasvirlash va monitoring
Epilepsiyani aniqlash va uning kechishini kuzatishga yordam beradigan bir nechta tekshirish va tasvirlash usullari mavjud. Ularga quyidagilar kiradi:
- Elektroensefalogramma (EEG) — miyaning elektr faolligini o‘lchaydigan tekshiruv bo‘lib, u miya to‘lqinlaridagi o‘zgarishlarni aniqlashi va tutqanoqqa qarshi dorilar foyda berishi yoki bermasligini aniqlashga yordam berishi mumkin. Xurujlarning xususiyatini aniqlash va epilepsiyaga o‘xshash boshqa kasalliklarni istisno qilish uchun EEG bilan birga videomonitoring qo‘llanilishi mumkin.
- SEEG (stereoelektroensefalografiya) — xurujlar qayerdan boshlanishini aniqroq topish uchun miyaga jarrohlik yo‘li bilan elektrodlar o‘rnatish. SEEG odam epilepsiya jarrohligi uchun nomzod bo‘lishi yoki bo‘lmasligini aniqlashga yordam beradi. Magnitoensefalogramma (MEG) neyronlar hosil qiladigan magnit signallarini o‘lchab, miyaning g‘ayrioddiy faolligini topishga yordam beradi. MEG jarrohlarga miyaning odatdagi faoliyatiga imkon qadar kam aralashgan holda xurujlarda ishtirok etadigan o‘choqli sohalarni olib tashlash bo‘yicha tegishli operatsiyani rejalashtirishga yordam beradi.
- KT (kompyuter tomografiyasi) va MRT (magnit-rezonans tomografiya) xurujlarga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan o‘smalar va kistalar kabi miyaning tuzilishidagi o‘zgarishlarni ko‘rsatadi. Funksional MRT (fMRT) deb ataladigan MRT turi miyaning odatdagi faolligi joylashuvini aniqlash va miya faoliyatidagi buzilishlarni topish uchun qo‘llanilishi mumkin.
- PET (pozitron-emission tomografiya) miya tasvirini olib, miyaning kimyoviy faolligi odatdagidek va o‘zgargan sohalarini ko‘rsatadi. PET yordamida moddalar almashinuvi me’yordan past bo‘lgan miya sohalarini aniqlash mumkin, bu xuruj to‘xtagandan keyin xuruj o‘chog‘ini ko‘rsatishi mumkin.
- Bir fotonli emission kompyuter tomografiyasi (SPEKT) ba’zan miyada fokal xurujlar joylashuvini aniqlash uchun qo‘llaniladi. Epilepsiyani kuzatish uchun kasalxonaga yotqizilgan odamga xuruj boshlanganidan keyin 30 soniya ichida qon oqimini ko‘rsatuvchi indikator modda yuboriladi. Xuruj paytidagi miya qon oqimi tasvirlari xurujlar orasida olingan qon oqimi tasvirlari bilan solishtiriladi. Xuruj boshlangan soha tasvirda qon oqimi yuqori bo‘lgan soha sifatida ko‘rinadi.
Qon tahlillari
Qon tahlillari xurujlarga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan moddalar almashinuvi yoki genetik buzilishlarni aniqlashga yordam beradi. Ular, shuningdek, xurujlarni keltirib chiqarayotgan yoki qo‘zg‘atayotgan bo‘lishi mumkin bo‘lgan infeksiyalar, qo‘rg‘oshin bilan zaharlanish, kamqonlik (anemiya) va qandli diabet kabi asosiy kasalliklarni tekshirish uchun ham qo‘llanilishi mumkin.
Rivojlanish, nevrologik va xulq-atvor testlari
Epilepsiya odamga qanday ta’sir qilayotganini aniqlash uchun ko‘pincha harakat ko‘nikmalari, xulq-atvor va aqliy qobiliyatlarni o‘lchaydigan testlardan foydalaniladi. Bu testlar, shuningdek, odamda epilepsiyaning qaysi shakli borligi haqida ma’lumot berishi mumkin.
Epilepsiya va xurujlarni davolash

2-rasm. Epilepsiyani davolashning asosiy usullari: dorilar, parhez, jarrohlik va qurilmalar AIVITA sxemasi.
Epilepsiya aniqlangach, davolashni imkon qadar tezroq boshlash muhim. Xurujlarni muvaffaqiyatli nazorat qilishning ko‘plab usullari mavjud. Odamga va epilepsiya shakliga qarab bir necha davolash yondashuvlaridan foydalanish mumkin.
Epilepsiyada xurujlarni davolash uchun dorilar
Epilepsiyani davolashning eng keng tarqalgan usuli — tutqanoqqa qarshi (antiepileptik) dorilarni buyurish. Bugungi kunda 40 dan ortiq turli tutqanoqqa qarshi dorilar mavjud bo‘lib, ularning har birining o‘z afzalliklari va nojo‘ya ta’sirlari bor. Ko‘pchilik xurujlarni bitta dori bilan nazorat qilish mumkin. Dorilarni birga qo‘llash charchoq va bosh aylanishi kabi nojo‘ya ta’sirlarni kuchaytirishi mumkin, shuning uchun shifokorlar imkon bo‘lsa, odatda faqat bitta dori buyuradi. Biroq bitta doriga javob bermaydigan ba’zi epilepsiya shakllarida ba’zan dorilarni birga qo‘llash zarur bo‘ladi.
Qaysi dori buyurilishi ko‘plab omillarga bog‘liq, jumladan:
- xuruj turi;
- turmush tarzi va yosh;
- xurujlar tezligi;
- dorining nojo‘ya ta’sirlari;
- boshqa kasalliklar uchun qabul qilinadigan dorilar;
- homiladorlik.
Eng yaxshi dori va dozani aniqlash uchun bir necha oy kerak bo‘lishi mumkin. Agar bir davolash usuli yordam bermasa, boshqasi samaraliroq bo‘lishi mumkin.
Har qanday yangi tutqanoqqa qarshi dorini boshlashda shifokor kichik dozadan boshlaydi va dorining samaradorligiga qarab zarur bo‘lsa dozani oshiradi. Ba’zan shifokorlar optimal dozaga erishilganini aniqlash uchun qondagi dori miqdorini nazorat qiladi. Xurujlarni eng yaxshi nazorat qiladigan va nojo‘ya ta’sirlarni kamaytiradigan dozani topish uchun vaqt kerak bo‘lishi mumkin.
Nojo‘ya ta’sirlar ko‘pincha yangi dorini qabul qilishning boshida kuchliroq bo‘ladi va vaqt o‘tishi bilan kamayadi. Dori qabul qilish paytida yuzaga kelgan har qanday nojo‘ya ta’sir haqida shifokoringiz bilan gaplashing va u siz qabul qilayotgan boshqa retseptli yoki retseptsiz dorilar, jumladan o‘simlik vositalari yoki biologik faol qo‘shimchalar haqida bilishiga ishonch hosil qiling. Ba’zi tutqanoqqa qarshi dorilar boshqa dorilar qanday ta’sir qilishi va umuman ta’sir qilishi yoki qilmasligiga ta’sir ko‘rsatishi hamda boshqa dorilar bilan zararli o‘zaro ta’sirga kirishishi mumkin. Ba’zilari ayollarda gormonal kontratseptivlarning samaradorligini pasaytirishi mumkin. Ba’zi dorilar homila uchun zararli, shuning uchun homilador bo‘lishni rejalashtirayotgan ayollar homiladorlik paytida xavfsiz dorilarni qabul qilayotganiga ishonch hosil qilish uchun shifokori bilan maslahatlashishi kerak.
Dorini to‘xtatish har doim tibbiyot mutaxassisi nazorati ostida amalga oshirilishi kerak. Tutqanoqqa qarshi dorini buyurilgan muddat davomida qabul qilishni davom ettirish juda muhim. Dorini juda erta to‘xtatish xurujlari bo‘lmay qolgan odamlarda yangi xurujlar boshlanishining asosiy sabablaridan biri bo‘lib, hayot uchun xavfli bo‘lishi mumkin bo‘lgan status epileptikusga olib kelishi mumkin. Epilepsiyasi bor ba’zi odamlarga ikki-uch yil xurujsiz o‘tgandan keyin tutqanoqqa qarshi dorilarni to‘xtatish tavsiya qilinishi mumkin. Boshqalarga esa xurujlar sababiga qarab to‘rt-besh yil kutish tavsiya qilinishi mumkin.
Tutqanoqqa qarshi dorilar epilepsiyasi bor ko‘p odamlarda samarali bo‘lsa-da, ba’zilarda ular ta’sir qilmaydi yoki ularni qabul qilish imkoni bo‘lmaydi. Bunday odamlar xurujlarni to‘xtatish uchun jarrohlik, ovqatlanishni o‘zgartirish yoki qurilmalardan foydalanishga nomzod bo‘lishi mumkin.
Epilepsiyada ovqatlanish va turmush tarzini o‘zgartirish
Epilepsiyaning ba’zi shakllari ovqatlanishni o‘zgartirishga javob berishi mumkin. Dorilarga chidamli epilepsiyani davolashda ba’zan yog‘ va oqsilga boy, uglevodlar juda kam bo‘lgan ketogen parhez qo‘llaniladi. Bu parhez ketoz deb ataladigan holatni keltirib chiqaradi: bunda organizm hayot faoliyatini ta’minlash uchun uglevodlar o‘rniga yog‘larni parchalashga o‘tadi. Ketogen parhez epilepsiyaning ayrim shakllari bo‘lgan ba’zi odamlarda, ayniqsa bolalarda xurujlarni samarali kamaytiradi.
Ketogen parhezga rioya qilish qiyin bo‘lishi mumkin, chunki u faqat ma’lum mahsulotlarni iste’mol qilishni va shakar va uglevodlar bor ko‘plab odatiy mahsulotlardan voz kechishni talab qiladi. Xurujlarni nazorat qilish uchun bu parhezga amal qilayotgan odamlar yetarli ozuqa moddalari olayotganiga ishonch hosil qilish uchun kuzatuv ostida bo‘lishi kerak. Ketogen parhezning nojo‘ya ta’sirlaridan biri — qonda siydik kislotasining to‘planishi bo‘lib, u buyrakda tosh paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Shifokor yoki dietolog bu parhezdagi odamlarga zarur ozuqa moddalarini kerakli miqdorda olishiga yordam berishi mumkin.
Uyqu buzilishlari epilepsiyasi bor odamlarda ko‘p uchraydi, uyqu yetishmasligi esa xurujlarni kuchli qo‘zg‘atuvchi omildir. Uyqu muammolarini davolash xurujlarni kamaytirishga yordam beradi. Epilepsiyasi bor odamlar uyqu gigiyenasiga rioya qilishi kerak: har kuni bir vaqtda yotish va turish, yotoqxonada chalg‘ituvchi narsalarni kamaytirish, uxlashdan bir necha soat oldin ko‘p ovqat yemaslik va jismoniy mashq qilmaslik.
Epilepsiyani jarrohlik yo‘li bilan davolash
Jarrohlik odatda epilepsiyasi bor odam xurujlarning oldini olish uchun kamida ikkita dorini muvaffaqiyatsiz sinab ko‘rganidan keyin yoki shifokorlar xurujlarga sabab bo‘layotgan deb hisoblangan miya shikastlanishini (miya to‘qimasining o‘zgargan sohasini) topganida ko‘rib chiqiladi. Agar odam munosib nomzod deb topilsa, operatsiyani imkon qadar tezroq o‘tkazish kerak.
Odamning xurujlarning oldini olish uchun jarrohlikka nomzodligini ko‘rib chiqishda shifokorlar quyidagilarni baholaydi:
- xuruj turi;
- ishtirok etayotgan miya sohasi;
- bu miya sohasining kundalik faoliyat va xulq-atvorga ta’siri.
Jarrohlar odatda nutq, harakat, sezgi, xotira va fikrlash yoki boshqa muhim qobiliyatlar uchun zarur bo‘lgan miya sohalarida operatsiya qilishdan qochadi.
Jarrohlik ko‘p odamlarda xurujlarni sezilarli darajada kamaytirishi yoki hatto to‘xtatishi mumkin bo‘lsa-da, har qanday jarrohlik xavf bilan bog‘liq. Epilepsiya jarrohligi har doim ham xurujlarni muvaffaqiyatli kamaytiravermaydi va u hatto jarrohlik uchun a’lo nomzod bo‘lgan odamlarda ham kognitiv yoki shaxsiyat o‘zgarishlariga, shuningdek, jismoniy nogironlikka olib kelishi mumkin. Shunga qaramay, bir qancha tadqiqotlar dorilar yordam bermaganda jarrohlik boshqa dorilarni sinab ko‘rishga qaraganda odamni xurujlardan xalos qilish ehtimoli ancha yuqori ekanini ko‘rsatgan. Epilepsiya jarrohligi haqida o‘ylayotgan har bir kishi jarrohlik usullarida tajribaga ega epilepsiya markazida tekshirilishi va operatsiyaning xavf va foydalarini o‘z tibbiy jamoasi bilan muhokama qilishi kerak.
Hatto jarrohlik odamni xurujlardan butunlay xalos qilgan bo‘lsa ham, shifokoringiz buyurganidek, bir muncha vaqt tutqanoqqa qarshi dorilarni qabul qilishni davom ettirish muhim. Xurujlar qaytalanishining oldini olish uchun muvaffaqiyatli operatsiyadan keyin kamida ikki yil dori qabul qilishni davom ettirish odatda tavsiya etiladi.
Epilepsiyani davolashdagi jarrohlik amaliyotlariga quyidagilar kiradi:
- Xuruj o‘chog‘ini olib tashlash operatsiyasi — miyaning xurujlar boshlanadigan aniq belgilangan sohasini olib tashlash. Bu epilepsiya jarrohligining eng keng tarqalgan turi bo‘lib, shifokorlar uni lobektomiya yoki lezionektomiya deb atashi mumkin; u faqat miyaning bitta sohasidan boshlanadigan fokal xurujlar uchun mos keladi.
- Ko‘p sonli subpial transeksiya xurujlar miyaning olib tashlab bo‘lmaydigan qismidan boshlanganda o‘tkazilishi mumkin. Bunda odamning odatdagi qobiliyatlarini saqlagan holda xurujlarning miyaning boshqa qismlariga tarqalishining oldini olishga mo‘ljallangan bir qator kesiklar qilinadi.
- Korpus kallozotomiya, ya’ni miyaning o‘ng va chap yarim sharlari orasidagi nerv aloqalari tarmog‘ini kesish, asosan miyaning bir yarim sharida boshlanib, ikkinchisiga tarqaladigan og‘ir xurujlari bor bolalarda o‘tkaziladi. Korpus kallozotomiya drop-atakalarni va boshqa generalizatsiyalashgan xurujlarni to‘xtatishi mumkin. Biroq bu operatsiya xurujlar boshlanadigan yarim shardagi xurujlarni to‘xtatmaydi va bu fokal xurujlar operatsiyadan keyin kuchayishi mumkin.
- Gemisferektomiya va gemisferotomiya miyaning bir yarim shari po‘stlog‘ini (tashqi qavatini) olib tashlashni o‘z ichiga oladi. Bu amaliyotlar asosan Rasmussen ensefalitidagi kabi faqat miyaning yarmini qamrab olgan shikastlanish tufayli dorilarga javob bermaydigan xurujlari bor bolalarda qo‘llaniladi.
- Epilepsiyada termik ablyatsiya, ya’ni lazerli interstitsial termoterapiya, energiyani miyaning xurujlarga sabab bo‘layotgan aniq maqsadli sohasiga (xuruj o‘chog‘iga) yo‘naltiradi. Issiqlik energiyasiga aylanadigan bu energiya xurujlarga sabab bo‘layotgan miya hujayralarini yo‘q qiladi. Epilepsiyani davolashda lazerli ablyatsiya ochiq miya operatsiyasiga qaraganda kamroq invaziv usuldir.
Qurilmalar
Ba’zi odamlar epilepsiyani davolash uchun neyrostimulyatsiya qurilmalaridan foydalanishi mumkin. Bu qurilmalar xurujlar tezligini kamaytirish uchun miyaga elektr stimulyatsiyasini yetkazib beradi:
- Adashgan nerv (vagus nervi) stimulyatsiyasi — ko‘krak terisi ostiga jarrohlik yo‘li bilan qurilma o‘rnatish. Bo‘ynining pastki qismidagi adashgan nervga sim orqali ulangan qurilma miyaga qisqa elektr impulslarini yuboradi.
- Javob beruvchi (responsiv) stimulyatsiyada yaqinlashib kelayotgan xurujni aniqlash uchun miya faolligi manzarasini tahlil qiladigan, tanaga o‘rnatilgan qurilmadan foydalaniladi. Xuruj aniqlangach, qurilma uning oldini olish uchun elektr stimulyatsiyasi yoki tez ta’sir qiluvchi dori yuborish kabi choralarni amalga oshiradi.
- Miyaning chuqur stimulyatsiyasi — neyron zanjirlaridagi elektr signallarini tartibga solish maqsadida miyaning ma’lum sohalariga elektr stimulyatsiyasini yetkazish uchun impuls generatoriga (yurak stimulyatoriga o‘xshash) ulangan elektrodni jarrohlik yo‘li bilan o‘rnatish.
Epilepsiya va tutqanoq xurujlari bilan qanday yashash mumkin
Epilepsiyasi bor ko‘p odamlar bu kasalligi bo‘lmagan odamlar qila oladigan ishlarni qila oladi va muvaffaqiyatli, samarali hayot kechiradi. Biroq epilepsiyasi bor odamlarning uchdan bir qismi yoki undan ko‘prog‘ida hayot sifatini yomonlashtirishi mumkin bo‘lgan kognitiv yoki nevropsixiatrik belgilar bo‘lishi mumkin. Davolash yordam berayotgan epilepsiyali ko‘p odamlar oylar yoki yillar davomida xurujsiz yashashi mumkin.
Davolashga chidamli epilepsiyasi bor odamlarda kuniga yuzlab xuruj bo‘lishi yoki yiliga bir marta, ba’zan nogironlikka olib keluvchi oqibatlar bilan kechadigan xuruj bo‘lishi mumkin. Davolashga chidamli epilepsiya, ayniqsa xurujlar erta bolalikda boshlangan bo‘lsa, kognitiv buzilishlar xavfining ortishi bilan bog‘liq. Bu buzilishlar epilepsiyaning o‘zidan ko‘ra epilepsiya bilan bog‘liq asosiy kasalliklarga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Epilepsiya bilan bog‘liq alohida xavflar
Epilepsiyasi bor ko‘p odamlar to‘laqonli, faol hayot kechirsa-da, epilepsiya o‘lim yoki og‘ir nogironlik xavfining ortishi bilan bog‘liq. Maniya va bipolyar buzilishni davolashda ham qo‘llaniladigan ba’zi tutqanoqqa qarshi dorilar bilan bog‘liq holda o‘z joniga qasd qilish fikrlari yoki harakatlari xavfi ortishi mumkin. Epilepsiya bilan bog‘liq hayot uchun xavfli ikki holat — status epileptikus va epilepsiyada to‘satdan kutilmagan o‘lim (SUDEP).
-
Status epileptikus — hayot uchun xavfli bo‘lishi mumkin bo‘lgan holat bo‘lib, bunda odamda yoki g‘ayritabiiy uzoq davom etadigan xuruj (besh daqiqadan ortiq) bo‘ladi, yoki takrorlanuvchi xurujlar orasida u to‘liq hushiga kelmaydi. Status epileptikus talvasali (xuruj belgilari ko‘rinib turadi) yoki talvasasiz (u ko‘rinmaydi va elektroensefalogramma — EEGdagi o‘zgarishlar orqali aniqlanadi) bo‘lishi mumkin. Talvasasiz status epileptikus uzoq davom etadigan ongning chalkashligi, qo‘zg‘alish, hushdan ketish yoki hatto koma holatiga o‘xshab ko‘rinishi mumkin.
Ma’lumotlarga ko‘ra, neyronlarni shikastlash uchun besh daqiqa yetarli va bunday xurujlarning o‘z-o‘zidan to‘xtashi ehtimoldan yiroq, shuning uchun zudlik bilan tibbiy yordamga murojaat qilish zarur.
-
SUDEP (Sudden Unexplained Death in Epilepsy — epilepsiyada to‘satdan tushuntirib bo‘lmaydigan o‘lim) — epilepsiyasi bor odamning jarohat, cho‘kish yoki boshqa ma’lum sabablar tufayli bo‘lmagan o‘limi. SUDEP holatlarining hammasi bo‘lmasa-da, ko‘pchiligi xuruj paytida yoki undan keyin darhol yuz beradi.
SUDEP bo‘yicha hozirgi tadqiqotlar yurak va nafas faoliyatiga ta’sir qiladigan g‘ayritabiiy miya faolligiga ishora qiladi. Bu odam genlarining variantlari, ayniqsa epilepsiyaga sabab bo‘ladigan va yurak faoliyatiga ham ta’sir qiladigan genlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. SUDEP har qanday yoshda yuz berishi mumkin, nazorat qilish qiyin bo‘lgan xurujlari bor odamlarda SUDEP ko‘proq uchraydi. Epilepsiyasi bor odamlar barcha tutqanoqqa qarshi dorilarni buyurilganidek sinchkovlik bilan qabul qilish va epilepsiyasi uchun imkon qadar eng yaxshi tibbiy yordam olayotganiga ishonch hosil qilish orqali SUDEP xavfini kamaytirishi mumkin. Dorini buyurilgan dozada qabul qilmaslik yoki eng mos dorini muntazam qabul qilmaslik, ayniqsa bittadan ortiq dori qabul qilayotgan odamlarda SUDEP xavfini oshirishi mumkin.
Ruhiy salomatlik va kamsitish (stigma)
Epilepsiyasi bor odamlarda depressiya ko‘p uchraydi. Epilepsiyasi bor kattalarda depressiya va xavotir buzilishlari ruhiy salomatlik bo‘yicha eng ko‘p qo‘yiladigan ikki tashxisdir. Epilepsiyasi bor odamlardagi depressiya yoki xavotirni psixologik maslahat yoki epilepsiyasi bo‘lmagan odamlarda qo‘llaniladigan dorilarning aksariyati bilan davolash mumkin. Epilepsiyasi bor odamlar tegishli davolash va yordam olishlari uchun ruhiy salomatlik muammolari belgilarini o‘z shifokorlari bilan muhokama qilishi kerak.
Epilepsiyasi bor bolalarda tengdoshlariga qaraganda depressiya va/yoki diqqat yetishmasligi va giperaktivlik sindromi (DYGS, ADHD) rivojlanish xavfi yuqoriroq. Ba’zi bolalarda xulq-atvor muammolari va/yoki ruhiy salomatlik muammolari xurujlar boshlanishidan oldin paydo bo‘lishi mumkin. Psixologik maslahat va qo‘llab-quvvatlash guruhlari oilalarga epilepsiyaga ijobiy munosabatda bo‘lib, uni yengishga yordam beradi.
Avtomobil haydash va dam olish
AQShning ba’zi shtatlarida epilepsiyasi bor odamga haydovchilik guvohnomasi berilmasligi mumkin. Epilepsiyasi bor odamlar ma’lum muddat xurujsiz o‘tganini isbotlasa yoki xurujlari faqat uyquda bo‘lsa, istisno tariqasida guvohnoma olishi mumkin.
Xurujlar xavfi, shuningdek, odamning sport, jismoniy mashqlar yoki boshqa dam olish mashg‘ulotlari, jumladan qoyaga chiqish, yelkanli qayiqda suzish, suzish yoki narvonda ishlashda qatnashish imkoniyatini cheklashi mumkin. Muntazam jismoniy mashqlar ba’zi odamlarda xurujlarni nazorat qilishni yaxshilashi mumkinligi haqida ma’lumotlar bor, ammo bu shifokor nazorati ostida bajarilishi kerak. Sport bilan shug‘ullanish foydasi xavfidan ustun bo‘lishi mumkin. Murabbiylar va mashg‘ulot rahbarlari tegishli xavfsizlik choralarini ko‘rishi mumkin. Epilepsiyasi bor odamlar suvsizlanish, haddan tashqari zo‘riqish va qondagi qand miqdorining pasayib ketishidan saqlanishi kerak, chunki bu muammolar xurujlar xavfini oshirishi mumkin.
Ta’lim va ish
AQShda qonunga ko‘ra epilepsiyasi bor odamlarni epilepsiyasi sababli ishga olishdan yoki har qanday ta’lim, dam olish yoki boshqa faoliyatdan foydalanishdan mahrum qilish mumkin emas. Biroq epilepsiyasi bor odamlar uchun maktabda va ishda hali ham jiddiy to‘siqlar mavjud. Tutqanoqqa qarshi dorilar diqqatni jamlash va xotiraga xalaqit beradigan nojo‘ya ta’sirlarga sabab bo‘lishi mumkin. Epilepsiyasi bor bolalarga maktab topshiriqlarini bajarish uchun qo‘shimcha vaqt kerak bo‘lishi va ularga ko‘rsatmalar yoki boshqa ma’lumotlarni takrorlab berish zarur bo‘lishi mumkin. Epilepsiyasi bor ba’zi bolalarga o‘qishdagi qiyinchiliklarni yengish uchun maxsus ta’lim rejalari kerak bo‘ladi. O‘qituvchilarga sinfdagi bolada xuruj bo‘lsa nima qilish kerakligi haqida ko‘rsatmalar berilishi kerak, ota-onalar esa farzandining alohida ehtiyojlarini hisobga olishning oqilona yo‘llarini topish uchun maktab bilan hamkorlik qilishi kerak.
Homiladorlik va ota-onalik
Epilepsiyaning o‘zi homilador bo‘lish qobiliyatiga to‘sqinlik qilmaydi va tegishli ehtiyot choralarini ko‘radigan epilepsiyali ayollarning sog‘lom homiladorlik va sog‘lom farzand ko‘rish imkoniyati surunkali kasalligi bo‘lmagan ayollarnikiga o‘xshash. Homiladorlik paytida xavfsiz tutqanoqqa qarshi dorilarni to‘g‘ri tanlash, qo‘shimcha ravishda foliy kislotasini qabul qilish va, eng yaxshisi, homiladorlikni oldindan rejalashtirish bilan epilepsiyasi bor odamlarning aksariyati o‘zlari va rivojlanayotgan farzandi uchun yaxshi natijalar bilan sog‘lom homiladorlikni o‘tkazishi mumkin.
Epilepsiyasi bor ayollarga ba’zi tutqanoqqa qarshi dorilar tug‘ma nuqsonlar xavfini oshirishi haqida ma’lumot berilishi kerak. Epilepsiya va tutqanoqqa qarshi dorilar bilan bog‘liq alohida xavflar haqida bilish uchun nevrolog va akusher-ginekologni o‘z ichiga olgan mutaxassislar jamoasi bilan ishlash muhim.
Ota-onasi epilepsiyaga chalingan bolalarda hayotining qaysidir davrida bu kasallik rivojlanish xavfi taxminan besh foizni tashkil etadi, umumiy aholidagi bolada esa bu ko‘rsatkich taxminan bir foiz. Biroq agar ota-onadan birida kasallikning irsiy shakli bo‘lsa, epilepsiya rivojlanish xavfi oshadi. Epilepsiyasi irsiy bo‘lishi mumkinligidan xavotirda bo‘lgan ota-onalar kasallikni farzandga o‘tkazish xavfini aniqlash uchun genetik shifokor bilan maslahatlashishi mumkin.
Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Epilepsy and Seizures». Источник: National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS), «Epilepsy and Seizures» — https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/epilepsy-and-seizures. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NINDS, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NINDS, «Epilepsy and Seizures». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NINDS, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.