Tibbiyot mutaxassislari uchun

Tibbiy biologiya va genetika

9-bob. Irsiyatning xromosomal nazariyasi va jins genetikasi

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

O'zbekistonlik tibbiyot talabalari oq xalatda professor bilan yorug' genetika auditoriyasida katta doskadagi xromosoma sxemalari va kariotiplarni o'rganmoqda

Xromosomalar yadroningfaqat morfologik tuzilmalari emas — ular irsiyatning moddiy tashuvchilaridir. Ushbu bob irsiyatning xromosomal nazariyasi qanday asoslanganligini, xromosomalar organizmning jinsini qanday aniqlaganligini va jinsiy xromosomalar bilan bog‘liq belgilar qanday irsiy o‘tishini ko‘rib chiqadi.

1. Irsiyatning xromosomal nazariyasi: tarixi va asosiy qoidalari

Nazariyaning ilk asoslari

XX asrning boshida aniqlangandiki, Mendel qonunlari (8-bobga qarang) meyozdagi xromosomalarning xulq-atvori bilan tushuntiriladi: gomologik xromosomalarning har bir juftligi bir-biridan mustaqil ravishda ajraladi va bu mustaqil ajralish qonuniga to‘g‘ri keladi. Biroq muhim savol ochiq qoldi: bir xromosomada joylashgan genlar bilan bog‘liq belgilarga nima bo‘ladi?

Tomas Hant Morgan va uning hamkasblari 1908–1915-yillar oralig‘ida meva chivig‘i Drosophila melanogaster ustida bir qator tajribalar o‘tkazdi. Bu ob’ekt genetik tadqiqotlar uchun juda qulay bo‘lib chiqdi: kichik genom (to‘rt juft xromosoma), qisqa avlod almashinuvi (taxminan ikki hafta), ko‘p nasl. Ushbu tadqiqotlar natijalari irsiyatning xromosomal nazariyasiga asos soldi; 1933-yilda Morgan fiziologiya va tibbiyot sohasida Nobel mukofotini oldi.

Xromosomal nazariyaning asosiy qoidalari

  1. Genlar xromosomalar bo‘ylab chiziqli joylashgan va ma’lum joylarni — lokuslarni (locus, ko‘pl. loci) egallaydi.
  2. Bir xromosomaning genlari bog‘liqlik guruhini (linkage group) tashkil etadi. Bog‘liqlik guruhlari soni turning gaploid xromosomalar soniga teng (odamda — 23 guruh).
  3. Bir bog‘liqlik guruhidagi genlar turli xromosomalardagi genlarga nisbatan birgalikda irsiy o‘tishga moyil bo‘ladi.
  4. Genlar bog‘liqligini krossingover (crossing over) — meyozning I prophazasida gomologik xromatidlar o‘rtasida uchastkalar almashinuvi — buzishi mumkin.
  5. Ikki lokus o‘rtasidagi krossingover chastotasi ular orasidagi masofaga mutanosib bo‘lib, genetik xaritalar tuzishga asos bo‘ladi.

2. Genlar bog‘liqligi va krossingover

To‘liq va to‘liqsiz bog‘liqlik

Ikki gen bir xromosomada joylashgan bo‘lsa, ular avlodga birgalikda o‘tishga moyil bo‘ladi — bu hodisa genlar bog‘liqligi (gene linkage) deyiladi. Agar ular orasida krossingover deyarli sodir bo‘lmasa (genlar juda yaqin joylashgan), to‘liq bog‘liqlik haqida gapiriladi: avlodda ajralish Mendel nisbatlaridan farq qiladi.

To‘liqsiz bog‘liqlikda genlar o‘rtasida uchastka almashinuvi yuz beradi va avlodda ham ona-ota, ham rekombinant sinflar paydo bo‘ladi. Biroq ona-ota kombinatsiyalari rekombinantlarga qaraganda ancha ko‘p uchraydi — bu esa to‘liqsiz bog‘liqlikni mustaqil irsiyatdan farqlaydi.

Krossingover mexanizmi

Meyozning I prophazasida gomologik xromosomalar sinapsis (synapsis) jarayonida zich yaqinlashib bivalent (bivalent) hosil qiladi. Xiazm (chiasma, ko‘pl. chiasmata) deb ataluvchi nuqtalarda nogomologik xromatidlar tegishli uchastkalarni almashinadi. Natijada har bir rekombinant xromosomada allel yangi kombinatsiyasi — rekombinatsiya (recombination) vujudga keladi.

Ikki gen o‘rtasidagi rekombinatsiya chastotasi morganida (yoki sentimorganid, sM) birligida ifodalanadi: 1 morganida avlodda 1 % rekombinant individlarga to‘g‘ri keladi. Agar ikki gen o‘rtasidagi rekombinatsiya chastotasi taxminan 50 % bo‘lsa, ular bir xromosomada joylashgan bo‘lsa ham mustaqil ravishda irsiy o‘tadi.

Xromosomalarning genetik xaritalari

Rekombinatsiya chastotalaridan foydalanib, xromosomaning genetik xaritasini (genetic map) — genlarning o‘zaro joylashuvi lineyar sxemasini — tuzish mumkin. Bunday xaritalar genlar orasidagi nisbiy masofalarni aks ettiradi. DNK nukleotid ketma-ketligiga asoslangan fizik xaritalar (6-bobga qarang) genlarning mutlaq koordinatalarini juft asoslar birligida beradi. Ikkala xarita turi ko‘pincha genlarning bir xil tartibini ko‘rsatadi, lekin rekombinatsiya chastoti yuqori bo‘lgan uchastkalar genetik xaritada nisbatan uzunroq ko‘rinadi.

3. Jinsning xromosomal aniqlanishi

Jinsning xromosomal aniqlanishi turlari

1-rasm. Hayvonlarda jinsning xromosomal aniqlanishi turlari

1-rasm. Hayvonlarda jinsning xromosomal aniqlanishi turlari AIVITA sxemasi.

Ko‘pgina hayvonlarda jins jinsiy xromosomalar to‘plami bilan aniqlanadi. Bir necha mexanizm farqlanadi:

TurGeterogamet jinsMisollar
XX/XYerkak (XY)odam, ko‘pgina sut emizuvchilar, Drosophila
XX/X0erkak (X0)chigirtkalar, tarakanlar
ZZ/ZWurg‘ochi (ZW)qushlar, kapalaklar
Gaplodiploid—asalarilar, chumolilar

Odamda XX/XY tizimi qo‘llaniladi: ayollarda ikkita X-xromosoma (kariotip 46,XX), erkaklarda esa bitta X va bitta Y-xromosoma (46,XY) bor.

Odam jinsiy xromosomalari

X-xromosoma — taxminan 800–900 funksional gen tutgan yirik xromosoma. Ularning ko‘pchiligining Y-xromosomada tegishli lokusi yo‘q va jins bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan turli vazifallarni — qon ivish VIII va IX omillarini, fermentlar, retseptorlar va boshqa oqsillarni — kodlaydi.

Y-xromosoma X-ga nisbatan ancha kichik. U taxminan 50–70 funksional gen tutadi. Erkak jinsini aniqlashda SRY geni (sex-determining region of Y, Y-xromosomaning jinsni aniqlash regioni) muhim rol o‘ynaydi; u Y-xromosomaning qisqa qo‘lida joylashgan. SRY oqsili gonadalarning erkak yo‘nalishi bo‘yicha rivojlanishini boshlovchi kaskadni ishga tushiradi: moyaklar hosil bo‘lishini, so‘ngra testosteron va antimüller gormoni ajralishini ta’minlaydi (11-bobga qarang). Funksional SRY bo‘lmagan taqdirda, kariotipdan qat’i nazar, gonadalar urg‘ochi yo‘nalishida rivojlanadi.

X va Y-xromosomalar kichik psevdoavtosom regionlari (pseudoautosomal regions, PAR1 va PAR2) tutadi; bu regionlarda ular gomologik bo‘lib, meyozda rekombinatsiya qila oladi va ushbu regionlarning genlari avtosom genlar kabi irsiy o‘tadi.

Jinsning xromosomal aniqlanishi mexanizmi

2-rasm. Odamda jinsning xromosomal aniqlanishi mexanizmi

2-rasm. Odamda jinsning xromosomal aniqlanishi mexanizmi AIVITA sxemasi.

Bola jinsi urug‘lanish paytida aniqlanadi. Tuxum hujayra bitta X-xromosoma tutadi. Spermatozoidlar ikki sinfga bo‘linadi: X-xromosoma ko‘taruvchilar (urug‘lantirish natijasida qiz, 46,XX) va Y-xromosoma ko‘taruvchilar (o‘g‘il, 46,XY). Meyozda ikkala tur teng miqdorda hosil bo‘ladi, shuning uchun birlamchi jins nisbati nazariy jihatdan 1:1 ni tashkil etadi.

4. Jins bilan bog‘liq irsiyat

X-xromosoma bilan bog‘liq belgilar

Erkaklarda faqat bitta X-xromosoma bo‘lganligi sababli, X-xromosomadagi retsessiv allel ikkinchi gen nusxasi bo‘lmasa ham fenotipik namoyon bo‘ladi. Erkaklar X-bog‘liq genlar bo‘yicha gemizigot (hemizygous) deb ataladi.

X-bog‘liq retsessiv irsiyat (X-linked recessive inheritance) quyidagi xususiyatlarga ega:

  • Kasallar asosan erkaklar.
  • Tashuvchi ona (geterozigot ayol) mutant allelni o‘g‘illarining yarmiga (kasallar) va qizlarining yarmiga (tashuvchilar) uzatadi.
  • Ota X-bog‘liq belgini o‘g‘illariga uzatmaydi: o‘g‘illar otadan Y-xromosomani oladi, X-xromosomani emas.
  • Kasal ota barcha qizlariga mutant allelni uzatadi (ular tashuvchi bo‘ladi), lekin o‘g‘illariga uzatmaydi.

Klassik misollar — A gemofili (VIII qon ivish omili yetishmovchiligi, F8 geni) va B gemofili (IX omil yetishmovchiligi, F9 geni), shuningdek daltonizm — rang ko‘rishning buzilishi (OPN1LW va OPN1MW genlari). Daltonizm Yevropa irqiga mansub erkaklar orasida taxminan 8 %, ayollar orasida taxminan 0,5 % hollarda uchraydi.

X-bog‘liq dominant irsiyat (X-linked dominant inheritance) kamroq uchraydi. Kasallar ham erkak, ham ayol bo‘lishi mumkin, lekin erkaklarda kasallik ko‘pincha og‘irroq kechadi — normal gen ikkinchi nusxasi yo‘q. Misol — X-bog‘liq gipofosfatemiya (D vitaminga sezgir bo‘lmagan raxit, PHEX geni).

Y-xromosoma bilan bog‘liq belgilar (golandrik)

Y-xromosomaning o‘zgarmas uchastkalarida (psevdoavtosom regionlardan tashqarida) joylashgan genlar faqat otadan barcha o‘g‘illarga uzatiladi. Bunday irsiyat golandrik (Y-linked) deyiladi. Y-xromosomada funksional genlar kam bo‘lganligi sababli klinik jihatdan muhim golandrik belgilar ham oz. Azoospermi omili (AZF, Y-xromosomaning uchastkas) genlaridagi mutatsiyalar spermatogenezning buzilishiga va erkak bepushtligiga olib keladi.

Jins bilan cheklangan va jinsga bog‘liq belgilar

Uch toifani farqlash muhim:

  1. Jins bilan bog‘liq belgilar (sex-linked traits) — jinsiy xromosomalar genlari bilan aniqlanadi (yuqorida tavsiflangan).
  2. Jins bilan cheklangan belgilar (sex-limited traits) — avtosom genlar tomonidan kodlanadi, lekin gormonal farqlar tufayli faqat bir jinsda namoyon bo‘ladi. Masalan, laktatsiya avtosom genlar bilan aniqlanadi, ammo faqat ayollarda ro‘yobga chiqadi. Prostata gipertrofiyasi — faqat erkaklarda namoyon bo‘ladi.
  3. Jinsga bog‘liq belgilar (sex-influenced traits) — avtosom genlar bo‘lib, turli jinslarda allel dominantligi yoki bostuv chegarasi farq qiladi. Misol: androgenli taqirlik (erta soch to‘kilishi) — erkeklarda dominant, ayollarda esa retsessiv sifatida namoyon bo‘ladigan gen.

5. Gen dozasining kompensatsiyasi. Barr tanachasi

Doza nomutanosibligining muammosi

Ayollarda (46,XX) har bir X-bog‘liq gen ikki nusxada mavjud, erkaklarda (46,XY) esa faqat bitta nusxa. Agar ayollarda ikkala allel faol bo‘lsa, X-xromosoma tomonidan kodlangan oqsillar miqdori erkaklarga qaraganda ikki barobar ko‘p bo‘lardi. X-xromosoma genlarining dozasini tenglashtiradigan mexanizm doza kompensatsiyasi (dosage compensation) deyiladi.

Layonizatsiya gipotezasi

3-rasm. Barr tanalari va hujayra yadrosidagi X-xromosomalar soni

3-rasm. Barr tanalari va hujayra yadrosidagi X-xromosomalar soni AIVITA sxemasi.

1961-yilda Meri Layon (endi eksperimental jihatdan tasdiqlangan) gipotezasini taklif qildi: ayol organizmining har bir somatik hujayrасида ikki X-xromosomaning biri erta embrionogenezda (odamda taxminan 16–18-kunda) inaktivatsiyaga uchraydi. Qaysi X-xromosoma inaktiv bo‘lishini tanlash har bir hujayrада mustaqil ravishda tasodifiy sodir bo‘ladi; so‘ng shu hujayra avlodi bir xil inaktiv X-xromosomani saqlaydi. Shuning uchun katta yoshli ayol tanasi ikki hujayra klonidan iborat mozaika: ba’zi hujayralarda ona X-xromosomasi, boshqalarida esa ota X-xromosomasi faol.

Inaktiv X-xromosoma zich geteromatin massasiga — jinsiy xromatin (sex chromatin), ya’ni Barr tanachasi (Barr body) ga zichlashadi; u yorug‘lik mikroskopiyasida og‘iz shilliq qavatining hujayralari, bachadon bo‘yni epiteliysi va boshqa to‘qima hujayralarning yadrolarida ko‘rinadi. Hujayra yadrosidagi Barr tanajalari soni X-xromosomalar sonidan bir birlikka kam. Normal kariotipli ayolda (46,XX) — 1 ta Barr tanachasi, 47,XXX kariotipida — 2 ta, 45,X kariotipida — 0 ta.

Inaktivatsiya XIST (X-inactive specific transcript) nomli kodlamaydigan RNK tomonidan ta’minlanadi: u inaktivatsiyaga uchraydigan X-xromosomani qoplaydi va uning metillanishi hamda barqaror zichlanishini boshlaydi.

Doza kompensatsiyasining klinik ahamiyati

Inaktivatsiya tufayli X-bog‘liq retsessiv mutatsiya tashuvchi ayollar odatda kasal bo‘lmaydi. Biroq inaktivatsiya «qiyshaygan» (skewed) bo‘lsa — ya’ni hujayrallarning ko‘pchiligida mutant X faol bo‘lsa — subklinik o‘zgarishlar paydo bo‘lishi mumkin. Masalan, A gemofili tashuvchi ayollarning bir qismida VIII omil darajasi biroz pasaygan bo‘lib, laboratoriya tekshiruvi bilan aniqlanadi.

Jinsiy xromatinni aniqlash avval jinsiy rivojlanish buzilishlarida xromosomal jinsni aniqlashda qo‘llanilgan; hozirda karyotiplash va molekulyar usullar afzalroq hisoblanadi (13-bobga qarang).

6. Jinsiy rivojlanish buzilishlarining genetik asoslari

Jins ko‘p komponentli belgi: xromosomal jins — jinsiy xromosomalar to‘plami bilan; gonadal jins — moyaklar yoki tuxumdonlar mavjudligi bilan; gormonal jins — jinsiy gormonlar nisbati bilan; fenotipik jins — tashqi jinsiy organlarning tuzilishi bilan aniqlanadi. Ko‘p hollarda barcha komponentlar muvofiqlashgan. Biroq ularning nomuvofiqligl jinsiy rivojlanish buzilishlari (disorders of sex development, DSD; 13-bobga qarang) asosini tashkil etadi.

Genetika rolini ko‘rsatuvchi bir necha misol:

  • Androgenga sezgirlik yo‘qligi sindromi: 46,XY kariotip, normal SRY geni, biroq androgen retseptori genidagi (AR) mutatsiya hujayralani testosteronga sezgir emas qiladi — genetik jihatdan erkak kariotipida ayol fenotip shakllanadi.
  • 46,XY haqiqiy gonadal disginez (Swyer sindromi): SRY geni funksiyasi mutatsiya tufayli buzilgan — gonadalar ip shaklida qoladi, fenotip esa ayol.
  • Jinsiy xromosomalar sonidagi anomaliyalar (Klaynfelter sindromi 47,XXY, Tarner sindromi 45,X va boshqalar) 13-bobda ko‘rib chiqiladi.

7. Xromosomal jinsni o‘rganishning amaliy usullari

  • Karyotiplash — xromosomal jinsni aniq aniqlash zarur bo‘lganda, yuqori xavfli homiladorlikni rejalashtirishda va xromosomal kasalliklarni tashxislashda standart usul.
  • In situ floresans gibridizatsiya (FISH) — X va Y, jumladan ma’lum xromosomalar nusxalari sonini interxazifali hujayralarda tezda aniqlash uchun.
  • Jinsiy xromatin (Barr tanachasi) — yo‘naltiruvchi usul; hozirda aniqroq usullar bilan deyarli siqib chiqarilgan.
  • Molekulyar-genetik usullar — jinsiy rivojlanish buzilishlarini differensial tashxislashda SRY ketma-ketligi va boshqa diagnostik ahamiyatli genlarni aniqlash.

Klinik ahamiyati

Tibbiy-genetik maslahat. Jins bilan bog‘liqlik turini bilish genetik xavfni hisoblashda juda muhim. X-bog‘liq retsessiv kasallik mavjud bo‘lganda tashuvchi onaning o‘g‘illarida xavf 50 %, qizlarida — 50 % tashuvchi va 50 % sog‘lom. Prenatal tashxislash homila jinsini aniqlash imkonini beradi; oilaviy mutatsiya mavjud bo‘lganda to‘g‘ridan-to‘g‘ri DNK diagnostikasi ham o‘tkazilishi mumkin.

Onkologiya. X-xromosoma inaktivatsiyasi — o‘simta klonalligi dastlabki genetik markerlaridan biri: o‘simtadagi barcha hujayralar bir xil inaktiv X-xromosoma ko‘rsatsa, ular bitta ajdod hujayrasidan kelib chiqqanligini bildiradi.

Gen terapiyasi. X-bog‘liq kasalliklarni (gemofili, Dyushen muskul distrofiyasi) tuzatish uchun vektor ishlab chiqishda erkaklar uchun bir nusxa normal gen yetarliligi, ayollarda esa layonizatsiya hisobga olinishi kerakligini e’tiborga olish zarur.

Tashuvchilikni aniqlash. X-bog‘liq kasalliklarda molekulyar tashuvchilik diagnostikasi yuqori xavfli ayollarni aniqlash va homiladorlikni rejalashtirishdan oldin maslahat berishga imkon yaratadi.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Irsiyatning xromosomal nazariyasining asosiy qoidalarini bayon eting.
  2. Bog‘liqlik guruhi nima? Odamda nechta bog‘liqlik guruhi bor?
  3. Krossingover mexanizmini tushuntiring. Meyozning qaysi fazasida sodir bo‘ladi?
  4. Krossingover chastotasi genetik xaritalar tuzishda qanday qo‘llaniladi?
  5. Odamda erkak va ayol kariotipini farqlang. X-xromosoma Y-xromosomadan nimasi bilan farq qiladi?
  6. SRY genining jinsni aniqlashdagi roli nima? 46,XY kariotipli homilada SRY geni mutatsiyaga uchrasa nima bo‘ladi?
  7. X-bog‘liq retsessiv belgi qanday irsiy o‘tadi? Nima uchun erkaklar ayollarga qaraganda ko‘proq kasal bo‘ladi?
  8. Layonizatsiya nima? Nima uchun katta yoshli ayol X-xromosomasi faolligi bo‘yicha mozaika bo‘ladi?
  9. Barr tanachasi nima va 47,XXX kariotipli hujayra yadrosida ularning soni qancha?
  10. Jins bilan cheklangan belgilar jins bilan bog‘liq belgilardan qanday farq qiladi? Har biridan misol keltiring.
  11. X-bog‘liq retsessiv kasallikning misolini keltiring va tashuvchi ona avlodi uchun xavfni tushuntiring.
  12. Androgenga sezgirlik yo‘qligi sindromida nima uchun 46,XY kariotip ayol fenotip bilan birlashadi?

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.