6-bob. Irsiyatning molekulyar asoslari: DNK va RNK
Muallif: AIVITA
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

DNK molekulasi tirik organizmdagi barcha irsiy ma’lumotlarni — oqsillar tuzilishidan individual rivojlanish dasturigacha — saqlab turadi. Ushbu bobda DNK va RNK ning kimyoviy tuzilishi, qo‘sh spiral va komplementarlik tamoyili, hujayra bo‘linishi oldidan DNK ning aniq nusxalanishi — replikatsiya mexanizmi, yadroda DNK ning tashkil topishi, shuningdek eukariot genlarining tuzilishi va inson genomining asosiy xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. Irsiy ma’lumotlarning amalga oshirilish mexanizmlari — transkripsiya va translyatsiya — 7-bobda batafsil yoritilgan.
1. Nuklein kislotalar kashf etilishi tarixi
Nuklein kislotalar (nucleica acida) birinchi marta 1869-yilda shveytsariyalik kimyogar Fridrih Misher tomonidan leykositlardan ajratib olindi. U bu moddani «nuklein» deb atadi, chunki u asosan hujayra yadrosida (nucleus) to‘plangan. Keyinchalik nuklein ikki turga ajratildi: dezoksiribonuklein kislota (acidum deoxyribonucleicum, DNK) va ribonuklein kislota (acidum ribonucleicum, RNK).
1940-yillarda Ervin Chargaff DNK tuzilishini tushunishning kaliti bo‘lgan qonuniyatni aniqladi: har qanday DNK namunasida adenin miqdori doimo timin miqdoriga, guanin miqdori esa sitozin miqdoriga teng. Bir vaqtning o‘zida Rozalind Franklinning rentgenostruktur suratlari molekulaning muntazam spiral tuzilishini ko‘rsatdi. 1953-yilda Jeyms Uotson va Frensis Krik bu ma’lumotlarga tayanib DNK ning qo‘sh spiral modelini taklif qildi — genetikaning molekulyar asosini belgilagan kashfiyot.
2. Dezoksiribonuklein kislotaning (DNK) tuzilishi
Nukleotidlar — DNK ning tuzilish birliklari
DNK ning monomer birligi dezoksiribonukleotid (deoxyribonucleotidum) dir. Har bir nukleotid uch qismdan iborat.
- Azotli asos (basis nitrogenosa) — azot atomlari tutgan geterosiklik birikmalar. Ikki sinf farqlanadi:
- Purinlar (purinae): adenin (adeninum, A) va guanin (guaninum, G) — ikkihalkali tuzilmalar;
- Pirimidinlar (pyrimidinae): sitozin (cytosinum, C) va timin (thyminum, T) — birhalkali tuzilmalar.
- Dezoksiriboza (deoxyribosum) — beshkarbonli shakar bo‘lib, 2'-uglerodida gidroksil guruhi yo‘q (bu uni RNK ning ribozasidan ajratib turadi).
- Fosfat guruhi — ortofosfat kislota qoldig‘i.
Asos dezoksiribozaning 1'-uglerodiga, fosfat guruhi esa 5'-uglerodiga birikkan. Fosfat guruhi bo‘lmagan nukleotid nukleozid (nucleosidum) deyiladi.
Polinukleotid zanjiri
Nukleotidlar fosfodiefir bog‘lari (nexus phosphodiestericus) orqali zanjirga birlashadi: bir nukleotidning fosfat guruhi oldingi shakarning 3'-uglerodini keyingi shakarning 5'-uglerodiga bog‘laydi. Bu zanjirga ma’lum bir yo‘nalish beradi: bir uchida erkin 5'-fosfat guruhi (5'-uch), ikkinchi uchida erkin 3'-gidroksil guruhi (3'-uch) bo‘ladi. Yangi zanjir doimo 5'→3' yo‘nalishida sintez qilinadi.
Qo‘sh spiral
DNK molekulasi — umumiy o‘q atrofida o‘ng tomonga o‘ralgan ikki polinukleotid zanjirdan iborat qo‘sh spiral (helix duplex). Zanjirlar antiparallel: bir zanjirning 5'-uchi ikkinchisining 3'-uchiga qaraydi. Ikkala zanjirning asoslari spiralning ichiga yo‘nalgan va zanjirlarni komplementarlik (complementaritas) tamoyili asosida vodorod bog‘lari (nexus hydrogenii) orqali ushlab turadi:
- Adenin — Timin (A–T): ikki vodorod bog‘i;
- Guanin — Sitozin (G–C): uch vodorod bog‘i.
Bundan Chargaff qoidalari kelib chiqadi: A = T, G = C, purinlar yig‘indisi pirimidinlar yig‘indisiga teng (A + G = T + C).
Uch vodorod bog‘i bilan bog‘langan G–C jufti A–T juftiga qaraganda termik jihatdan barqarorroq. Shuning uchun G–C juftlari ko‘p bo‘lgan DNK zanjirlarni ajratish (denaturatsiya) uchun ko‘proq energiya talab qiladi.
Fosfat guruhlari va dezoksiribozalar spiralning tashqi skeletini — shakar-fosfat skeletini — hosil qiladi. Spiral o‘ramlari orasida katta egat (sulcus major) va kichik egat (sulcus minor) ajratiladi. Ko‘pchilik DNK bilan bog‘lanadigan oqsillar (transkripsiya omillari, represssorlar) asoslarning funktsional guruhlariga kirish mumkin bo‘lgan katta egat orqali ta’sir qiladi.
B-shakl DNK ning (fiziologik sharoitlarda eng keng tarqalgan) parametrlari: spiral qadami — taxminan 3,4 nm, diametri — taxminan 2,0 nm, to‘liq bir aylanishida o‘rtacha 10 juft asos to‘g‘ri keladi.
3. Ribonuklein kislotaning (RNK) tuzilishi
RNK ning kimyoviy tuzilishi
RNK DNK dan ikkita belgi bilan farq qiladi:
- Shakar — riboza (ribosum), 2'-uglerodida gidroksil guruhi bor.
- Pirimidin asosi — timin o‘rniga uratsil (uracilum, U); uratsil adenin bilan komplementar (U–A, ikki vodorod bog‘i).
RNK odatda bir zanjirli bo‘ladi. Yagona zanjir ichki molekulyar asos juftlanishi hisobiga ikkilamchi tuzilma — ignaboshi va halqalar — hosil qilishi mumkin. Masalan, tRNK molekulalari shunday tuzilgan.
RNK turlari va ularning vazifalari
| RNK turi | Qisqartma | Hujayradadagi ulushi | Asosiy vazifasi |
|---|---|---|---|
| Axborot (matritsa) RNK | mRNK | ~5 % | DNK dan ribosomaga genetik ma’lumot o‘tkazadi |
| Transport RNK | tRNK | ~15 % | Translyatsiya vaqtida aminokislotalarni ribosomaga yetkazadi |
| Ribosomal RNK | rRNK | ~80 % | Ribosomalarning tuzilish va katalitik komponenti |
| Kichik yadro RNK | myaRNK | <1 % | Pre-mRNK ning protsessigida (splaysing) ishtirok etadi |
| MikroRNK | miRNK | <1 % | Genlar ekspressiyasini posttranskripsion darajada boshqaradi |
Axborot RNK
mRNK aminokislotalarni kodlaydigan kodonlar — uchlik asoslar ketma-ketligini o‘z ichiga oladi. Eukariotlarning yetuk mRNK si 5'-uchida kep (7-metilguanozin) va 3'-uchida poli(A)-dum tutadi; ular molekulani parchalanishdan himoya qiladi va translyatsiyada ishtirok etadi.
Transport RNK
tRNK molekulasi taxminan 75–90 nukleotidni o‘z ichiga oladi. Ichki vodorod bog‘lari tufayli u uch bargdan iborat bargkul shakliga yig‘iladi: to‘rtta poya va uchta halqa. Halqalardan birida mRNK kodoniга komplementar uchlik — antikodoni bor. tRNK ning 3'-uchiga mos aminokislota birikadi.
Ribosomal RNK
rRNK — eng ko‘p uchraydigan RNK sinfi. U oqsillar bilan birgalikda ribosomalarning kichik va katta kichik birliklarini hosil qiladi. Ribosomal RNK katalitik faollikka ega: translyatsiyada peptid bog‘ining hosil bo‘lishini aynan u katalizlaydi, ya’ni ribozim vazifasini bajaradi.
DNK matrisasida RNK sintezi (transkripsiya) va mRNK matrisasida oqsil sintezi (translyatsiya) 7-bobda batafsil ko‘rib chiqiladi.
4. DNK replikatsiyasi
Har bir hujayra bo‘linishi oldidan DNK aniq ikkita nusxaga ko‘payadi — replikatsiya (replicatio) sodir bo‘ladi. Bu genetik ma’lumotning qiz hujayralarga bir xil tarzda uzatilishini ta’minlaydi (4-bob — mitoz; 5-bob — meyozga qarang).
Yarim konservativ replikatsiya tamoyili
1958-yilda Myutyu Mezelson va Franklin Stol yarim konservativ mexanizmni eksperimental ravishda isbotladilar: ikkilanishdan keyin ikkita qiz DNK molekulasining har biri bitta ota-ona zanjirini va bitta yangi sintezlangan zanjirni o‘z ichiga oladi. Ota-ona zanjiri yangi komplementar zanjir sintezi uchun matritsa vazifasini bajaradi.
Replikatsiya mexanizmi

Replikatsiya mexanizmi: yetakchi zanjirning uzluksiz sintezi va orqada qoluvchi zanjiridagi Okazaki fragmentlari. AIVITA sxemasi.
Replikatsiya xromosomalarning maxsus joylarida — replikatsiya boshlang‘ich nuqtalarida (origo replicationis, ori) boshlanadi. Inson xromosomalarida bunday nuqtalar minglab bo‘lib, bu ulkan DNK molekulasini o‘rtacha vaqt ichida nusxalash imkonini beradi. Har bir nuqtadan replikatsiya ikki tomonga tarqalib replikatsiya vilkasini (furca replicationis) hosil qiladi.
Replikatsiyaning asosiy fermentlari:
- Gelikaza (helicase) — vilka sohasida qo‘sh spiralni ochadi va zanjirlarni ajratadi. Bir zanjirli DNK ni maxsus SSB-oqsillar barqarorlashtiradi.
- Topoizomeraza — spiralni ochishdan oldin hosil bo‘ladigan torsion kuchlanishini bartaraf etadi.
- Primaza (primase) — DNK sintezi boshlanadigan qisqa RNK-praymerlarini sintez qiladi.
- DNK-polimeraza (DNA polymerasa) — praymerni yoki o‘sib borayotgan zanjirning 3'-OH uchiga dezoksinukleotidlar qo‘shib yangi zanjirni o‘stiradi; sintez qat’iy 5'→3' yo‘nalishida ketadi.
Ikki zanjir qo‘sh spiralda antiparallel bo‘lgani, DNK-polimeraza esa faqat bir yo‘nalishda ishlashi tufayli ikkita yangi zanjir turlicha sintezlanadi:
- Yetakchi zanjir (filum ducens) vilkaning harakat yo‘nalishida uzluksiz sintezlanadi (5'→3').
- Orqada qoluvchi zanjir (filum retrocedens) uzulma-uzulma tarzda, vilkaning harakat yo‘nalishiga teskari yo‘nalishda kichik bo‘laklar shaklida sintezlanadi. Bu bo‘laklar Okazaki fragmentlari deb ataladi. Keyinchalik RNK-praymerlar o‘chiriladi, bo‘shliqlarga DNK to‘ldiriladi. Qo‘shni fragmentlarni DNK-ligaza (ligasa) fermenti tutashtiradi.
Replikatsiyaning aniqligi
DNK-polimeraza korrekturlovchi faollikka (proofreading) ega: u noto‘g‘ri kiritilgan nukleotidni aniqlash va o‘chirish qobiliyatiga ega, bu xatolar chastotasini 10⁹ juft asosga bitta xatodan ham kamroqqa tushiradi. Qo‘shimcha himoyani DNK reparatsiyasi (reparatio DNA) tizimlari ta’minlaydi — ular kimyoviy agentlar, ultrabinafsha nurlanishi va boshqa omillar keltirib chiqargan shikastlanishlarni aniqlaydi va bartaraf etadi (klinik ahamiyati — quyida).
5. DNK ning xromatinda tashkil topishi
Inson hujayrasidagi DNK ning umumiy uzunligi taxminan 2 metr. Uning diametri taxminan 6 mkm bo‘lgan yadroga sig‘ishi uchun DNK xromatin (chromatinum) — DNK va oqsillar kompleksi — tarkibida ko‘p bosqichli tarzda joylashadi.
Nukleosoma — xromatinning elementar birligi
Nukleosoma (nucleosoma) ikki komponentdan iborat.
- Giston oktameri — to‘rt turdagi giston oqsillarining ikki molekulasidan iborat 8 molekula (H2A, H2B, H3, H4). Gistonlar — lizin va arginin kabi musbat zaryadlangan aminokislotalarga boy kichik asosli oqsillar bo‘lib, DNK ning manfiy zaryadlangan fosfat skeleti bilan elektrostatik ta’sir qiladi.
- Taxminan 146 juft asosli DNK bo‘lagi, oktamer atrofida taxminan 1,75 marta o‘ralgan.
Qo‘shni nukleosomalar orasida H1 gistoni bilan bog‘langan «linker» DNK (10–80 juft asos) joylashadi. Elektron mikroskopda bunday tuzilma taxminan 11 nm diametrli «ipe tizilgan munchoqlar»ga o‘xshaydi.
Xromatinning ixchamlashuv darajalari

Xromatinning ixchamlashuv darajalari: nukleosomadan (~11 nm) metafaza xromosomasisgacha (~700 nm, ~10 000×). AIVITA sxemasi.
| Daraja | Diametr | Xarakteristika |
|---|---|---|
| 1. «Ipe tizilgan munchoqlar» | ~11 nm | DNK + nukleosomalar |
| 2. Xromatin ipi (solenoid) | ~30 nm | Nukleosomalar zich spiralga joylanadi; H1 tuzilmani barqarorlashtiradi |
| 3. Halqa domenlar | ~300 nm | 50–100 ming j. a. dan iborat halqalar yadro matritsasiga biriktirilgan |
| 4. Metafaza xromosomasi | ~700 nm | Eng ixcham shakl; DNK taxminan 10 000 marta ixchamlashadi |
Euxromatin va geterokromatin
Euxromatin (euchromatinum) — transkripsiya fermentlari uchun ochiq, bo‘shroq joylashgan xromatin; faol ekspressiya qilinadigan genlar tutadi.
Geterokromatin (heterochromatinum) — zich joylashgan, transkripsion jihatdan faolsiz. Ikki turi farqlanadi:
- Konstitutiv geterokromatin — barcha hujayra turlarida doimiy; xromosomalarning sentromera va telomeralarida joylashadi.
- Fakultativ geterokromatin — differensiatsiya jarayonida ma’lum genlar o‘chirilganda hosil bo‘ladi. Misol — ayollar somatik hujayralarida yadro chetida ko‘rinadigan inaktivlashtirilgan X-xromosoma, ya’ni Barr tanachasi (corpus Barri). Bu hodisa X-xromosomaga bog‘liq genlarning transkriptlari sonini erkaklar (bitta X) va ayollarda (ikkitadan birta faol X) teng saqlashni ta’minlaydi.
6. Eukariot genining tuzilishi
Gen (genus) molekulyar ma’noda — funktsional RNK yoki oqsil sintezi uchun ma’lumot saqlaydigan va uning ishini boshqaradigan regulyator ketma-ketliklarni o‘z ichiga oluvchi DNK bo‘lagi.
Ekzonlar va intronlar
Eukariot genlar uzilma-uzilma tuzilishga ega: kodlaydigan ketma-ketliklar — ekzonlar (exoni) — kodlamaydigan qo‘shimchalar — intronlar (introni) bilan almashib keladi. Transkripsiya vaqtida birlamchi transkripta — ekzonlar ham, intronlar ham tutgan pre-mRNK — sintezlanadi. Protsessing (splaysing) paytida intronlar kesib olinadi, ekzonlar tiklanadi — yetuk mRNK hosil bo‘ladi. Bu jarayon 7-bobda batafsil ko‘rib chiqiladi.
Bir xil birlamchi transkripta turli yo‘llar bilan splaysing qilinishi mumkin (alternativ splaysing): ayrim ekzonlar yetuk mRNK ga kiritiladi, boshqalari esa o‘chirib qo‘yiladi. Bu esa bitta gening bir nechta turli oqsillarni kodlash imkonini beradi.
Genning regulyator elementlari
Genning ekspressiyasi regulyator ketma-ketliklar to‘plami bilan belgilanadi:
- Promotor (promotor) — genning darhol oldidagi DNK bo‘lagi; RNK-polimeraza va transkripsiya omillari tanib oladigan joy.
- Enhanserlar (enhanceri) — transkripsiyani kuchaytiruvchi regulyator ketma-ketliklar; promotordan minglab va hatto millionlab juft asos uzoqda joylashishi mumkin.
- Salenserlar (silenceri) — transkripsiyani bostiruvchi ketma-ketliklar.
Giston oqsillarining kimyoviy modifikatsiyalari (atsetillanish, metillanish) va DNK ning o‘zining metillanishi (sitozin metillanishi) DNK ketma-ketligini o‘zgartirmasdan genlarning transkripsiyaga ochiqligini boshqaradi. Bu hodisa epigenetika predmeti hisoblanadi (batafsil — 7 va 10-boblarda).
Inson genomi
Genom (genomium) — organizmning to‘liq genetik ma’lumotlari majmui. Inson gaploid genomi 23 xromosomada taxminan 3,2 milliard juft asos tutadi; diploid hujayraning umumiy DNK si — taxminan 6 milliard juft asos.
«Inson genomi» loyihasining asosiy natijalari (qoralama yig‘ish 2003-yilda tugallangan; to‘liq yig‘ish — 2022-yilda):
- Oqsil kodlaydigan genlar genomning atiga taxminan 1,5 % ini tashkil etadi.
- Oqsil kodlaydigan genlarning umumiy soni — taxminan 20 000–25 000.
- Genomning 50 % dan ortig‘ini takrorlanuvchi ketma-ketliklar egallaydi:
- Qisqa tarqoq elementlar (SINE), jumladan Alu-elementlar (~10 % genom);
- Uzun tarqoq elementlar (LINE);
- Tandem takrorlar (satellite DNK, telomer takrorlar).
- Funksional RNK larni (rRNK, tRNK, miRNK va boshqalar) kodlaydigan genlar genomning katta qismini tashkil etadi.
- Psevdogenlar — genlarning funksional bo‘lmagan nusxalari — ham sezilarli miqdorda mavjud.
Ilgari «keraksiz» deb atalgan kodlamаyotgan DNK ning katta qismining roli aniqlanmoqda: uning ko‘p qismi genlar ekspressiyasi regulyatsiyasida, xromatin tashkil etilishida va xromosomalar tuzilishida ishtirok etadi.

DNK qo'sh spiralining tuzilishi: komplementar asoslar juftligi (A–T, G–C) va Chargaff qoidasi. AIVITA sxemasi.
Klinik ahamiyati
Mutatsiyalar va irsiy kasalliklar. DNK ketma-ketligidagi o‘zgarishlar — mutatsiyalar — irsiy kasalliklarning asosini tashkil etadi (10 va 12-boblarni qarang). Kodlaydigan ketma-ketliklardagi mutatsiyalar oqsil tuzilishini o‘zgartiradi; regulyator sohalardagi mutatsiyalar uning sintez darajasi yoki vaqtini buzadi.
DNK reparatsiyasi va irsiy sindromlar. Hujayra shikastlangan DNK ni tiklashning bir nechta tizimiga ega: nukleotidlarni ekssiziyali reparatsiya, noto‘g‘ri juftlangan asoslarni reparatsiya, ikki zanjirli uzilishlarni reparatsiya (gomologik rekombinatsiya va gomologik bo‘lmagan uchlarni birlashtirish). Reparatsiya buzilishlari bir qator sindromlar asosida yotadi. Pigment kserodermasi (xeroderma pigmentosum) — ultrabinafsha nurlanishi keltirib chiqargan DNK shikastlanishlarining reparatsiya defekti; bemorlarda teri saraton xavfi keskin ortadi. Fankoni sindromi — DNK zanjirlari sshivkalarini reparatsiya etishning buzilishi; kamqonlik va o‘simtalar rivojlanish xavfining yuqoriligi bilan kechadi.
Mikrosatellit beqarorligi. Noto‘g‘ri juftlangan asoslar reparatsiya tizimining buzilishi genomning qisqa takrorlanuvchi ketma-ketliklari (mikrosatellit) beqarorligiga olib keladi. Bu yo‘g‘on ichak, endometriy va boshqa a’zolar saraton o‘simtalarining bir qator shakllariga xosdir.
Molekulyar diagnostika. Polimeraz zanjirli reaktsiya (PZR) (reactio catenata polymerasae) usuli DNK ning tanlangan bo‘lagini ko‘p marta ko‘paytirish (amplifikatsiya) va infeksiya qo‘zg‘atuvchilariga, irsiy kasalliklar yoki o‘simtalar bilan bog‘liq mutatsiyalarga xos ketma-ketliklarni aniqlash imkonini beradi. DNK sekvenirlanishi (nukleotid ketma-ketligini aniqlash) — Senger usulidan yangi avlod yuqori mahsuldorli sekvenirlanishiga (NGS) qadar — irsiy va onkologik kasalliklarni tashxislashda odatiy vosita bo‘lib qoldi.
Gen terapiyasi. Nuqsonli genlarni almashtirish yoki tuzatish imkoniyati bir qator irsiy kasalliklarni davolash istiqbollarini ochadi. CRISPR/Cas9 tizimi yordamida genomni tahrirlash — zamonaviy molekulyar tibbiyotning eng aniq vositalaridan biri.
Onkogenetika. Saraton — genomning kasalligi: uning asosida hujayra bo‘linishini boshqaruvchi genlaridagi somatik mutatsiyalar yotadi. Protoonkogenlar mutatsiyalar natijasida ortiqcha bo‘linishni rag‘batlantiradigan onkogenlarga aylanadi; o‘simta suppressorlari genlar aksincha bo‘linishni to‘xtatadi va ularning inaktivlanishi ushbu nazoratni olib tashlaydi (batafsil — 10-bobda).
O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar
- Nukleotid qanday uchta komponentdan tashkil topgan? Nukleotid nukleoziddan nima bilan farq qiladi?
- DNK tarkibiga qanday azotli asoslar kiradi? Ulardan qaysilari purin, qaysilari pirimidin?
- Chargaff qoidalarini ta’riflang. Nima uchun ular qo‘sh spiral tuzilishidan kelib chiqadi?
- RNK kimyoviy jihatdan DNK dan nima bilan farq qiladi? Asosiy RNK turlarini va ularning vazifalarini sanab o‘ting.
- Replikatsiyaning «yarim konservativ mexanizmi» nima degan ma’noni anglatadi? Buni qaysi tajriba isbotlagan?
- Nima uchun ikkita yangi DNK zanjiridan biri uzluksiz, ikkinchisi esa uzulma-uzulma sintezlanadi? Orqada qoluvchi zanjir fragmentlari qanday nomlanadi?
- Nukleosoma nima? DNK ning xromatindagi asosiy ixchamlashuv darajalarini sanab o‘ting.
- Euxromatin geterokromatindan nima bilan farq qiladi? Barr tanachasi nima va qanday hosil bo‘ladi?
- «Ekzon» va «intron» tushunchalarini tushuntiring. Alternativ splaysing nima va uning biologik ahamiyati qanday?
- Inson genomining qancha qismi oqsil kodlaydigan genlardan iborat? Qolgan qismida nima bor?
- Pigment kserodermasi qanday molekulyar mexanizm buzilishida rivojlanadi? Bu kasallikda o‘simta xavfining yuqori bo‘lishi nima bilan bog‘liq?
- PZR nima va u qanday klinik vaziyatlarda qo‘llaniladi?
Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.