Gistologiya, sitologiya va embriologiya
12-bob. Nerv to‘qimasi
Muallif: AIVITA
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Nerv to‘qimasi — nerv tizimining asosi. U ta’sirlarga javob berish, nerv impulsini o‘tkazish va butun organizmning faoliyatini birlashtirish vazifasini bajaradi. Boshqa to‘qimalardan farqli o‘laroq, nerv to‘qimasi ikki noyob xususiyatga ega: qo‘zg‘aluvchanlik — ta’sirlarga bioelektrik impuls bilan javob berish qobiliyati — va o‘tkazuvchanlik — bu impulsni masofaga uzatish qobiliyati. Nerv to‘qimasi asosan ektodermadan, ya’ni nerv naychasi va nerv qirrasidan, hamda neyral plakodalardan rivojlanadi. Uni o‘rganish nevrologiya, neyrojarrohlik va psixiatriyaning asosini tashkil etadi.
1. Nerv to‘qimasining tarkibi
Nerv to‘qimasi ikki turdagi hujayralardan iborat: neyronlar (neurocytus) va neyroglia (neuroglia).
Neyronlar — nerv impulslarini qabul qiluvchi, qayta ishlovchi va uzatuvchi yuqori darajada ixtisoslashgan hujayralar. Ular nerv tizimining tarkibiy-funksional birligidir. Inson neyronlarining aksariyati postmitotik bo‘lib, differentsiatsiyadan so‘ng bo‘linish qobiliyatini yo‘qotadi; biroq cheklangan neyrogенez kattalar miyasining ba’zi sohalarida — asosan gippokampning tishli pushtasi va hidlov piyozchasida — saqlanib qoladi.
Neyroglia (yunoncha glia — yelim) — soni jihatidan neyronlardan 3–10 marta ko‘p bo‘lgan yordamchi hujayralar majmui. Neyroglia neyronlarga mexanik tayanch, oziqlanish, elektrik izolyatsiya va himoya vazifasini bajaradi, sinapslar shakllanishida va neyronlar atrofidagi muhitni tartibga solishda ishtirok etadi.
2. Neyronlar
2.1 Neyron tuzilishi

1-rasm. Neyron tuzilishi: yadro bilan perikaryon, dendritlar, miyelin pardali akson, Ranvye bo'g'imlari va sinaptik terminal AIVITA sxemasi.
Har bir neyron tanadan (perikaryon, soma) va ikki xil o‘simtadan iborat: dendritlar (dendritum) va akson (axon).
Neyron tanasi (perikaryon) faol oqsil sintezi belgisi bo‘lgan yirik yadrochali yadro saqlaydi. Sitoplazmada oqsil sintezlovchi apparat yaxshi rivojlangan (hujayra organoidlari haqida batafsil — 3-bobga qarang): qo‘pol endoplazmatik to‘r cisternalari va ularga bog‘liq ribosomalar asosiy bo‘yoqlar bilan bo‘yalganda donachali ko‘rinishida — Nissl moddasi (substantia chromatophilica, tigroid) sifatida namoyon bo‘ladi. Nissl moddasi perikariyon va dendritlarda mavjud, ammo akson do‘mbo‘g‘ida va aksonda yo‘q. Akson shikastlanganda Nissl moddasi eriydigan xromatoiiz rivojlanadi — bu neyronning shikastga reaktsiyasining bir belgisi.
Neyronning sitoskeletida neyrofilamentlar (diametri taxminan 10 nm bo‘lgan oraliq filamentlar) va neyronaylar (neurotubuli) ajratiladi; kumush bilan impregnatsiya qilinganda ular tana va barcha o‘simtalarda neyrofibrillar ko‘rinishida aniqlanadi. Neyrofilamentlar va mikronaylar akson transportini — organoidlar, vezikula va molekulalarni akson bo‘ylab anterograd (tanadan terminallarga) va retrograd (teskari yo‘nalishda) tashishni ta’minlaydi. Gol’dji apparati yaxshi rivojlangan; sinaptik terminallarda mitoxondriyalar ayniqsa ko‘p bo‘ladi, chunki bu yerda energiya sarfi yuqori.
Dendritlar (dendritum) — impulsni neyron tanasiga qarab o‘tkazuvchi qisqa, shoxlangan o‘simtalar. Ularning yuzasi ko‘pincha kichik o‘simtachalar — tikanchalar (spina dendritica) bilan qoplangan; bu joylar sinaptik kontaktlar uchun xizmat qiladi. Shoxlangan dendrit daraxti neyronning retseptiv yuzasini sezilarli darajada kengaytiradi.
Akson (axon, nevrit) — tanadan boshqa neyronlarga yoki effektorlarga impulsni uzatuvchi yagona uzun o‘simta. Akson tananing ixtisoslashgan qismidan — akson do‘mbo‘g‘idan (colliculus axonis) boshlanadi va shu yerda potentsial aksiya hosil bo‘ladi. Aksonning terminal shoxchalari sinaptik terminallar (butonlar) bilan tugaydi va keyingi hujayraga signal uzatadi. Akson uzunligi bir millimetrning ulushidan 1 m dan ortiqqa qadar o‘zgarib turadi (masalan, pastki oyoq mushaklarini innervatsiya qiluvchi harakat neyronlarining aksonlari).
2.2 Neyronlarni tasniflash

2-rasm. Neyronlarning o'simtalar soniga ko'ra tasnifi: multipolyar, bipolyar, psevdounipolyar va unipolyar AIVITA sxemasi.
O‘simtalar soniga ko‘ra:
- Multipolyar neyronlar — bitta akson va ikki va undan ko‘p dendrit; eng keng tarqalgan (orqa miya harakat neyronlari, ko‘pgina interneyronlar).
- Bipolyar neyronlar — bitta akson va bitta dendrit (ko‘z to‘r pardasi neyronlari, spiral va vestibulyar tugunlar).
- Psevdounipolyar neyronlar — tanadan bitta o‘simta chiqadi, u darhol ikkiga bo‘linadi: biri periferiyaga boradi (dendrit vazifasini bajaradi), ikkinchisi — MNSga (akson vazifasini bajaradi). Orqa miya tugunlarining sezuvchi neyronlari uchun xosdir.
- Unipolyar neyronlar — bitta o‘simta; kam uchraydi (to‘r pardaning ba’zi hujayralari).
Funksiyasiga ko‘ra:
- Afferent (sezuvchi) neyronlar — periferiyada ta’sirlarga javob berib, impulsni MNSga uzatadi.
- Efferent (harakat) neyronlar — MNSdan ijroiya organlarga (mushaklar, bezlar) ko‘rsatmalar uzatadi.
- Ara (assotsiativ) neyronlar — MNS ichida joylashgan va afferent hamda efferent neyronlarni bog‘laydi.
3. Neyroglia
Neyroglia geterogen hujayralar guruhi; makroglia (ektodermal kelib chiqishi) va mikroglia (sariq xaltachaning monosit-avvalkilaridan kelib chiquvchi) farqlanadi.
3.1 Astrotsitlar
Astrotsitlar (astrocytus) — MNSning eng ko‘p sonli hujayralari. Morfologiyasiga ko‘ra ikki tur farqlanadi:
- Protoplazmali astrotsitlar — asosan kulrang moddada joylashgan; ularning ko‘p sonli qisqa shoxlangan o‘simtalari neyronlarning perikariyon va kapillyarlar bilan zich kontaktda bo‘ladi. Kapillyarlarni o‘rab oluvchi astrotsit «oyoqchalari» bazal membrana va endoteliy bilan birgalikda gemato-entsefalik to‘siq (GET) shakllanishida ishtirok etadi va qondan miyaga moddalar o‘tishini cheklaydi.
- Tolali astrotsitlar — asosan oq moddada joylashgan; oraliq filamentlarga — glial fibrillar kislotali oqsil (GFAP, astrotsitlarning markeri) — boy bo‘lgan uzun ingichka o‘simtalarga ega.
Astrotsitlar vazifalari: ion gomeostazini saqlash (K⁺ ni buferlash), sinaptik yoriqdan neyromediatorlarni (masalan, glutamatni) tutib olish, neyronlarga trofik qo‘llab-quvvatlash, shikastlanishdan so‘ng chandiq hosil qilish (glioz).
3.2 Oligodendrotsitlar
Oligodendrotsitlar (oligodendrocytus) kichik tanaga va kam sonli shoxlangan o‘simtalarga ega. Oq moddada ular MNS aksonlarining miyelin pardasini hosil qiladi: har bir oligodendrotsit turli aksonlarning 1 dan taxminan 50 gacha segmentini miyelinlashi mumkin. Kulrang moddada satellit oligodendrotsitlar neyron tanasi yaqinida joylashadi.
3.3 Ependimotsitlar
Ependimotsitlar (ependymocytus) — miya qorinchalarini va orqa miyaning markaziy kanalini qoplovchi bir qatlamli kirpikli epiteliy. Kipriklar orqa miya suyuqligining (liquor cerebrospinalis) oqishini ta’minlaydi. Tomir chigallari ixtisoslashgan ependimotsitlari likvоr ishlab chiqarishda ishtirok etadi.
3.4 Mikroglia
Mikroglia (microglia) — MNS hujayralarining taxminan 10–15 % ini tashkil etuvchi mezenximal kelib chiqishli hujayralar. Bu miya rezident makrofaglari. Tinch holatda ular shoxlangan shaklga ega va doimiy ravishda o‘simtalari bilan to‘qimani «tekshirib» turadi. Shikastlanish yoki infektsiya vaqtida mikroglia faollashadi, amyobasemon shaklini oladi, hujayra qoldig‘i hamda patogenlarni fagotsitozlaydi, shuningdek yallig‘lanish mediatorlarini ajratadi.
3.5 Periferik neyroglia
Periferik nerv tizimida (PNT) neyroglia vazifasini quyidagi hujayralar bajaradi:
- Lemmotsitlar (lemmocytus, Shvann hujayralari) — PNT barcha aksonlarini o‘raydi; miyelinlovchi lemmotsitlar aksonning har bir segmenti uchun miyelin pardasi hosil qiladi.
- Mantiyali (satellit) hujayralar (gliocytus ganglionicus) — sezuvchi va vegetativ tugunlarda neyron tanalarini o‘rab turadi.
4. Nerv tolalari
Nerv tolasi (neurofibra) — pardalari bilan qoplangan akson. Miyelin va miyelinsiz nerv tolalari farqlanadi.
4.1 Miyelin tolalar
Miyelin pardasi PNTda lemmotsitlar, MNSda esa oligodendrotsit o‘simtalari tomonidan hujayra membranasini akson atrofida ko‘p marta spiral buralishi yo‘li bilan hosil qilinadi. Miyelin taxminan 70–80 % lipid va 20–30 % oqsildan iborat; u aksonning elektr izolatsiyasini ta’minlaydi.
Miyelin uzluksiz emas: qo‘shni lemmotsitlar orasida miyelinlanmagan bo‘shliqlar — Ranvye bo‘g‘imlari (incisura myelini, node of Ranvier) mavjud bo‘lib, ular har taxminan 0,5–2 mm da joylashgan. Bu sohalarda potentsialga bog‘liq Na⁺-kanallar to‘plangan. Ranvye bo‘g‘imlari tufayli potentsial aksiya saltator tarzda tarqaladi (lotincha saltare — sakramoq): qo‘zg‘alish bir bo‘g‘imdan ikkinchisiga «sakraydi», bu esa o‘tkazish tezligini ko‘p marta oshiradi (qalin miyelinli tolalarda 70–120 m/s gacha) va uzluksiz o‘tkazishga nisbatan energiya sarfini kamaytiradi.
Miyelin pardasi qalinligida qiyshiq yoriqlar — Shmidt–Lanterman kesmalar (incisura myelini) mavjud; ular lemmotsit sitoplazmасining ochilmagan qismlarini ifodalaydi. Tolaning tashqi yuzasida lemmotsit sitoplazmasining yadro saqlagan yupqa qatlami — neyrolemma (neurolemma) va uning ustida bazal membrana joylashgan.
4.2 Miyelinsiz tolalar
PNTning miyelinsiz tolalari (Remak tolalari) — bitta lemmotsit chuqurliklariga bottirilgan, ammo spiral o‘ralgan miyelin bilan qoplanmagan bir nechta aksondan iborat. O‘tkazish tezligi taxminan 0,5–2 m/s. Bu tolalar postganglion vegetativ nerv uchlari va sekin og‘riq tolalari uchun xosdir.
O‘tkazish tezligi va diametr bo‘yicha nerv tolalari uch guruhga bo‘linadi: A (miyelinli, eng tez; kichik turlar Aα, Aβ, Aγ, Aδ), B (ingichka miyelinli preganglion vegetativ) va C (miyelinsiz, eng sekin).
4.3 Potentsial aksiya
Potentsial aksiya (potentiale actionis) — akson membranasining qisqa muddatli elektr potentsial o‘zgarishi bo‘lib, nerv signalini uzatishning asosini tashkil etadi. Tinch holatda membrananing ichki tomoni tashqisiga nisbatan manfiy zaryadlangan (tinchlik potentsiali — taxminan −70 mV); bu Na⁺, K⁺, Cl⁻ ionlarining noto‘g‘ri taqsimlanishi va Na⁺/K⁺-ATFazaning ishi bilan bog‘liq.
Akson do‘mbo‘g‘ida chegara depolarizatsion stimul ta’sirida potentsialga bog‘liq Na⁺-kanallar ochiladi: Na⁺ hujayra ichiga kiradi, membrana potentsiali keskin musbat tomonga o‘zgaradi (depolarizatsiya, +30…+40 mV gacha). So‘ngra Na⁺-kanallar inaktivlanadi va K⁺-kanallar ochiladi: K⁺ tashqariga chiqadi, potentsial boshlang‘ich qiymatga qaytadi (repolarizatsiya). Neyron yangi stimulga vaqtincha sezgir emas bo‘ladi — bu refraktor davr. Potentsial aksiya «hammasi yoki hech narsa» qonuniga bo‘ysunadi: u to‘liq yuzaga keladi yoki umuman kelmaymaydi. Membrana potentsiallarining biofizikasi haqida batafsil — fiziologiya kursida.
5. Sinapslar
Sinaps (synapsis; yunoncha synapsis — birikish) — ikki neyron yoki neyron bilan effektor orasidagi nerv signalini uzatuvchi ixtisoslashgan kontakt.
5.1 Sinapslarni tasniflash
Joylashuviga ko‘ra: aksodendriti (eng ko‘p), aksosomatik, aksoakson, dendrodendriti.
Uzatish mexanizmi bo‘yicha:
- Kimyoviy sinapslar — signal neyromediator orqali uzatiladi; sinapslarning mutlaq ko‘pchiligi shunday.
- Elektrik sinapslar (teshik birikishlar, neksuslari) — hujayralar orasida oqsil kanallari orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri ion bog‘lanishi; uzatish ikki tomonlama, deyarli kechikmasdan sodir bo‘ladi.
5.2 Kimyoviy sinaps tuzilishi
Kimyoviy sinaps uch komponentdan iborat:
- Presinaptik terminal (terminatio praesynaptica) — neyromediator saqlagan sinaptik vezikula (vesiculae synaptici, diametri 40–200 nm); presinaptik membrananing ichki tomonida zich aktiv maydon; energiya ta’minoti uchun mitoxondriyalar.
- Sinaptik yoriq (fissura synaptica) — kengligi taxminan 20–50 nm bo‘lgan pre- va postsinaptik membranalar orasidagi bo‘shliq; adgeziv molekulalar va fermentlar saqlaydi (masalan, neyromushak tutashmasida atsetilxolinesteraza).
- Postsinaptik membrana (membrana postsynaptica) — neyromediatorga xos retseptorlar saqlaydi; postsinaptik zich oqsillar tufayli ko‘pincha qalinlashgan.
Uzatish ketma-ketligi: potentsial aksiya → potentsialga bog‘liq Ca²⁺-kanallar ochilishi → Ca²⁺ kirishi → sinaptik vezikula membrana bilan birikishi (ekzotsiтoz) → neyromediatorning yoriqqa chiqarilishi → postsinaptik membrana retseptorlari bilan bog‘lanishi → uning ion o‘tkazuvchanligining o‘zgarishi → qo‘zg‘atuvchi (QPSP) yoki tormozlovchi (TPSP) postsinaptik potentsial yuzaga kelishi.
5.3 Neyromediatorlar
| Neyromediator | Lotin nomi | Asosiy ajralish joyi |
|---|---|---|
| Atsetilxolin | acetylcholinum | Neyromushak tutashmalar, parasimpatik neyronlar, vegetativ ganglionlar |
| Noradrenalin | noradrenalinum | Simpatik postganglion neyronlar |
| Dofamin | dopaminum | Nigrostriate, mezolimbik va mezokortikol yo‘llar |
| Serotonin | serotoninum | Miya so‘zasining rafe yadrosi neyronlari |
| GABA | acidum γ-aminobutyricum | MNSning asosiy tormozlovchi mediatori (hamma joyda) |
| Glutamat | glutamatum | MNSning asosiy qo‘zg‘atuvchi mediatori (hamma joyda) |
Odatda bitta neyron bitta asosiy mediator ajratadi — Deyl tamoyili. Ko‘pincha bunda neyropeptid-kotransmitterlar ham birga ajraladi.
Retseptorlar bilan ta’sirlashgandan so‘ng neyromediator inaktivatsiyalanadi: 1) yoriqda fermentativ parchalanish (atsetilxolin → xolin + asetat, atsetilxolinesteraza ta’sirida); 2) akson terminali yoki astrotsitlar tomonidan qayta qabul qilish (reuptake, monoaminlar va glutamat uchun xos); 3) yoriqdan diffuziya yo‘li bilan ketish. Inaktivatsiya tezligi postsinaptik javobning davomiyligini belgilaydi va ko‘plab dori preparatlarning ta’sir nishoniga aylanadi (xolinesteraza inhibitorlari, serotonin qayta qabul qilish bloklari va boshqalar).
6. Refleks yoyi

3-rasm. Refleks yoyi: beshta ketma-ket bo'g'in — retseptordan nerv markazi orqali effektorgacha AIVITA sxemasi.
Nerv tizimi refleks asosida ishlaydi — ta’sirlarga standart javob. Refleksning morfologik asosi refleks yoyi (arcus reflexus) bo‘lib, u besh bo‘g‘indan iborat:
- Retseptor — ta’sirni qabul qiluvchi nerv uchlanishi yoki ixtisoslashgan hujayra.
- Afferent (sentripetal) yo‘l — impulsni MNSga olib boruvchi sezuvchi nerv tolasi.
- Nerv markazi — axborotni qayta ishlovchi va javob ko‘rsatmasini shakllantiruvchi MNSning bir yoki bir nechta neyroni.
- Efferent (sentrifugal) yo‘l — efferktorga ko‘rsatma olib boruvchi harakat nerv tolasi.
- Effektor — javob reaktsiyasini bajaruvchi a’zo (mushak, bez).
7. Nerv uchlari
Nerv uchlari (terminationes nervorum) retseptor (sezuvchi) va effektor (harakat, sekretor) uchlarga bo‘linadi.
7.1 Retseptor uchlari
Erkin nerv uchlari — yordamchi tuzilmalarsiz dendrit uchlari; og‘riq va haroratni qabul qiladi; teri, shox pardada keng tarqalgan.
Kapsulyar (inkapsulatsiyalangan) uchlari biriktiruvchi to‘qima kapsulasiiga o‘ralgan:
- Plastinkali tanachalar (corpusculum lamellosum, Pachini tanachalari) — yirik piyoz shaklidagi tuzilmalar; bosim va vibratsiyani qabul qiladi; terining chuqur qatlamlari, chov pardada joylashgan.
- Taktil tanachalar (corpusculum tactus, Meysner tanachalari) — barmoqlar, lablar dermisining so‘rg‘ichlarida; engil teginishni qabul qiladi.
- Ruffini uchlari (corpusculum fusiforme) — terining chuqur qatlamlari, bo‘g‘im kapsulalarida; cho‘zilish va barqaror bosimni qabul qiladi.
- Merkel disklari (discus tactus) — epidermisdagi Merkel hujayralari bilan yuzaki kontakt; barqaror bosim va to‘qima strukturasini qabul qiladi.
- Mushak dukchasi (fusus neuromuscularis) — intrafuzal mushak tolalarida joylashgan; mushak cho‘zilishini qabul qiladi (proprioretseptsiya).
- Gol’dji pay organi (organum tendineum) — mushak va pay chegarasida; pay kuchlanishini qabul qiladi.
7.2 Effektor uchlari
Neyromushak tutashmasi (junctio neuromuscularis, motor yassi) — harakat neyronining aksoni va ko‘ndalang-targ‘il mushak tolasi orasidagi kontakt (11-bobga qarang). Akson terminali mushak tolasiga botirilib, sinaptik yassi hosil qiladi; unda atsetilxolin saqlagan ko‘p sonli sinaptik vezikula mavjud. Mushak tolasining postsinaptik membranasi — subneyral apparat — kontakt yuzasini oshiruvchi va nikotinik atsetilxolin retseptorlarini to‘plovchi chuqur burmalar hosil qiladi.
8. Nerv tugunlari
Nerv tuguni yoki ganglion (ganglion) — MNSdan tashqarida, mantiyali hujayralar bilan o‘ralgan va biriktiruvchi to‘qima kapsulasiiga joylashgan neyron tanalarining to‘plami.
Funksiyasiga ko‘ra farqlanadi:
- Sezuvchi (orqa miya) tugunlari (ganglion spinale) — psevdounipolyar afferent neyronlar tanasini saqlaydi; orqa miya nerv orqa ildizlarida joylashgan; har bir neyron satellit mantiyali hujayralar va kollagen tolalar kapsulasiига o‘ralgan.
- Vegetativ tugunlar (ganglion autonomicum) — simpatik va parasimpatik nerv tizimi tarkibiga kiradi; multipolyar neyronlar saqlaydi; bu neyronlar MNSdan preganglion tolalar oladi va a’zolarga postganglion shoxchalar uzatadi.
Bosh miya nervlari tugunlari (uchburchak, tizgich, adashgan nervning pastki tuguni va boshqalar) orqa miya tugunlariga o‘xshab tuzilgan va psevdounipolyar yoki bipolyar sezuvchi neyronlarni saqlaydi.
9. Nerv magistrali tuzilishi
Nerv magistrali (nervus) — biriktiruvchi to‘qima pardalari ichidagi nerv tolalari to‘plami:
- Endonеvriy (endoneurium) — har bir tola atrofidagi bo‘sh biriktiruvchi to‘qima; kapillyarlar va fibroblastlar saqlaydi.
- Perinеvriy (perineurium) — tola tutamini o‘ragan zich konsentrik to‘qima; hujayralari sich kontaktlar bilan bog‘langan va gemato-neyral to‘siq hosil qiladi.
- Epinеvriy (epineurium) — nervni tashqaridan qoplovchi zich biriktiruvchi to‘qima; ozuqa qon va limfa tomirlarini o‘z ichiga oladi.
10. Nerv to‘qimasining regeneratsiyasi
MNSda regeneratsiya juda cheklangan: shikastlangan aksonlar reaktiv astrotsitlar hosil qilgan chandiq (glial chandiq) oldida to‘xtaydi, miyelin esa akson o‘sishining inhibitorlarini o‘z ichiga oladi.
PNTda regeneratsiya mumkin. Akson shikastlangandan so‘ng uning distal segmenti Valler degeneratsiyasiga uchraydi: akson va miyelin parchalanib, lemmotsitlar va makrofaglar tomonidan fagotsitozlanadi. Qolgan lemmotsitlar ko‘payadi va tublar hosil qilib tiziladi — Byunger lentalar, — ular taxminan 1–3 mm/sutka tezlikda o‘sib kelayotgan regeneratsion akson uchun yo‘llanma vazifasini bajaradi. Funksiyaning tiklanishi endoneyral naychaning saqlanganligiga va maqsad organgacha bo‘lgan masofaga bog‘liq.
Klinik ahamiyati
- Demiyelinlovchi kasalliklar. Ko‘p skleroz — MNS oligodendrotsit myeliniga avtoimmun hujum: miyelin buzilishi impuls o‘tkazishini sekinlashtiradi yoki to‘xtatadi, bu esa tobora kuchayib boruvchi nevrologik buzilishlarda namoyon bo‘ladi. Giyen–Barre sindromi — PNT avtoimmun demiyelinizatsiyasi bilan keskin falaj; akson silindrining saqlanishi holida regeneratsiya mumkin.
- Neyromediator buzilishi. Parkinson kasalligi — qora substantsiyaning dopaminergik neyronlari yo‘qolishi → striatum dopamin kamchiligi → harakat nazoratining buzilishi. Altsgeimer kasalligi xolinergik neyronlarning erta yo‘qolishi bilan kechadi. Depressiya va tashvishli buzilishlar serotonin-, noradrenergik va dopaminergik tizimlar ishining buzilishi bilan bog‘liq.
- Miasteniya gravis — neyromushak tutashmasidagi nikotinik atsetilxolin retseptorlariga qarshi autoantikorlar neyromushak o‘tkazmasini buzadi, bu esa mushaklar progressiv zaifligi sifatida namoyon bo‘ladi.
- Mahalliy anesteziya Ranvye bo‘g‘imlarida potentsialga bog‘liq Na⁺-kanallarni bloklashga asoslangan: potentsial aksiya tarqalishi uziladi, og‘riq impulsi o‘tkazilmaydi.
- Diabetik neyropatiya — surunkali giperglikemiya natijasida nerv tolalarining shikastlanishi: birinchi navbatda uzun aksonlar aziyat ko‘radi, bu klinik jihatdan oyoq-qo‘llarning distal qismlarida sezuvchanlik buzilishi («paypoq va qo‘lqop» ko‘rinishida) sifatida namoyon bo‘ladi.
- Jarohatdan so‘ng regeneratsiya. Periferik nerv shikastlanganda prognoz shikast darajasiga bog‘liq. Nervni mikrоjarrohlik bilan tikish yoki nerv konduitleri qo‘llash neyronlarni maqsad organga yo‘naltirish orqali natijani yaxshilaydi.
O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar
- Nerv to‘qimasi qaysi embrional manbalardan rivojlanadi?
- Dendritlar aksondan tuzilishi va impuls o‘tkazish yo‘nalishi bo‘yicha qanday farq qiladi?
- Nissl moddasi nima, u qayerda joylashgan va akson shikastlanganda u bilan nima sodir bo‘ladi?
- Psevdounipolyar neyronni tasvirlab bering: u qayerda uchraydi va uning o‘ziga xos xususiyatlari qanday?
- MNS makroglia turlarini sanab, ularning har birining asosiy vazifasini ko‘rsating.
- Ranvye bo‘g‘imlarining nerv impulsini o‘tkazishdagi roli nima va nima uchun saltator o‘tkazish uzluksiz o‘tkazishdan afzalroq?
- Kimyoviy sinaps tuzilishi va signal uzatishdagi voqealar ketma-ketligini tavsiflang.
- Asosiy neyromediatorlarni ayting va ularning har biri asosan qayerda ajralishini ko‘rsating.
- Refleks yoyi qanday bo‘g‘inlardan iborat?
- Nima uchun MNSdagi regeneratsiya PNTga nisbatan sezilarli darajada yomonroq?
- Miyelin sintezi buzilishi klinik jihatdan qanday namoyon bo‘ladi?
- Mahalliy anesteziyani qo‘llash nerv tolasi darajasida og‘riq impulsini qanday bloklashini tushuntiring.
Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.