Tibbiyot mutaxassislari uchun

Gistologiya, sitologiya va embriologiya

13-bob. Yurak-qon tomir tizimi

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

O'zbek tibbiyot talabalari o'qituvchi bilan anatomiya darsida tomirlar sxemasini o'rganmoqda

Yurak-qon tomir tizimi organizmdagi yopiq transport tarmog‘i bo‘lib, qon bu tarmog‘da to‘xtovsiz harakatlanib, kislorod va oziq moddalarni har bir hujayraga yetkazib beradi, moddalar almashinuvi mahsulotlarini esa olib ketadi. Gistologik nuqtai nazardan bu tizim to‘rtta asosiy tuzilma turidan iborat: markaziy nasos vazifasini bajaruvchi yurak, qonni yurakdan olib ketuvchi arteriyalar, qonni yurakka qaytaruvchi venalar va qon hamda to‘qimalar orasida moddalar almashinuvi sodir bo‘ladigan eng ingichka naychalar — kapillyarlar. Limfa tomirlari ham qon-tomir tizimi bilan birga ko‘rib chiqiladi, garchi ulardagi suyuqlik — limfa — faqat bir yo‘nalishda harakatlansa-da.

1. Qon tomiri devorining umumiy tuzilishi

1-rasm. Qon tomiri devorining uchta konsentrik qavati

1-rasm. Qon tomiri devorining uchta konsentrik qavati AIVITA sxemasi.

Kapillyarlardan tashqari barcha qon tomirlarining devori uchta konsentrik qavat — qavatdan iborat.

Ichki qavat (tunica intima) — eng ingichkasi. Bazal membrana ustida joylashgan bir qatlam yassi hujayralar — endoteliy (endothelium) va endoteliy osti bo‘sh biriktiruvchi to‘qima qatlamidan tashkil topgan. Arteriyalarda tunica intima va tunica media orasida elastindan iborat ichki elastik membrana (membrana elastica interna) joylashadi.

O‘rta qavat (tunica media) — arteriyalarda eng qalin. Tomir turiga qarab turli nisbatda silliq mushak hujayralari, elastik tolalar va kollagen tolalardan iborat.

Tashqi qavat (tunica adventitia) — kollagen va elastik tolalar, fibroblastlar, nervlar va tomir devorining o‘z tomirlarini (vasa vasorum) o‘z ichiga olgan bo‘sh biriktiruvchi to‘qimadan iborat. U tomirni atrofdagi to‘qimalarga bog‘lab turadi va uning to‘qilanishini ta’minlaydi.

Endoteliy — faqat qoplama emas. Bu metabolik jihatdan faol to‘qima: endoteliositlar azot oksidini (vazodilatatator), endotelinni (vazokonstriktor), prostatsiklinni, ivish faktorlarini, adgeziya molekulalari va sitokinlarni sintez qiladi. Endoteliy funksiyasining buzilishi ateroskleroz va arterial gipertenziya rivojlanishining dastlabki qadamlaridan biridir.

2. Arteriyalar

Mushak va elastik komponentlar nisbatiga ko‘ra arteriyalar uch turga bo‘linadi.

2.1. Elastik turdagi arteriyalar

Bularga aorta (aorta) va o‘pka arteriyasi (truncus pulmonalis) kiradi — yurak qorinchalaridan bevosita yuqori bosim ostida qon qabul qiluvchi tomirlar.

Devor tuzilishi. Tunica intima endoteliy va silliq mushak hujayralari hamda tolalar bo‘lgan endoteliy osti qatlamini o‘z ichiga oladi. Tunica media juda qalin: unda 40–70 ta konsentrik teshikli elastik membrana (membranae elasticae fenestratae) joylashgan bo‘lib, ular orasida silliq mushak hujayralari va kollagen tolalar bor. Elastinning yuqori miqdori Vindkessel ta’sirining tuzilish asosi hisoblanadi: sistola paytida devor cho‘zilib energiya to‘playdi, diastolada esa qaytib, qonning uzluksiz oqimini ta’minlaydi. Tunica adventitia nisbatan ingichka; vasa vasorum va nerv tolalari mavjud.

2.2. Mushak turdagi arteriyalar

O‘rta va kichik o‘lchamdagi arteriyalarning aksariyati mushak turiga (arteriae de genere musculoso) kiradi: yelka, son, buyrak, mezenteriyal va ko‘plab boshqa arteriyalar. Aynan ular qonning a’zolar bo‘ylab taqsimlanishini boshqaradi.

Devor tuzilishi. Tunica intima endoteliy, ingichka endoteliy osti qatlami va yaqqol ko‘rinadigan ichki elastik membranadan iborat. Tunica media asosan spiralsimon joylashgan silliq mushak hujayralaridan tashkil topgan; ular orasida yakka-yakka elastik tolalar bor. Bu hujayralarkining qisqarishi yoki bo‘shashishi tomir yorig‘ini va mahalliy qon oqimi qarshiligini o‘zgartiradi — shu tarzda mushak turdagi arteriyalar neyrogumoral boshqaruvning asosiy ijrochisi bo‘ladi. Tunica media tashqi tomonida ko‘pincha tashqi elastik membrana (membrana elastica externa) ko‘rinadi; tunica adventitia yaxshi rivojlangan.

2.3. Aralash turdagi arteriyalar

Uyqu (aa. carotides), o‘mrov osti (aa. subclaviae) va chanoq (aa. iliacae) arteriyalari oraliq tuzilishga ega: tunica mediada mushak hujayralari va elastik elementlar taxminan teng nisbatda bo‘ladi. Bu ularga amortizatsiya qilish va tartibga solish vazifalarini bir vaqtda bajarish imkonini beradi.

3. Venalar

Venalar bir xil o‘lchamdagi arteriyalarga nisbatan ingichka devorli, zaif rivojlangan tunica mediaga va ko‘pincha kengrog‘u notekis yorig‘ga ega. Venalar tasnifi mushak elementlarining rivojlanish darajasiga ko‘ra amalga oshiriladi.

3.1. Mushaksiz (tolali) turdagi venalar

Tashqi bosim yuqori bo‘lgan to‘qimalarda — qattiq miya pardada, to‘r pardada, suyaklarda va yo‘ldoshda — uchraydi. Devor amalda faqat endoteliy va biriktiruvchi to‘qima qatlamidan iborat; mushak hujayralari deyarli yo‘q. Bu yerda «nasos» rolini atrofdagi to‘qimalar o‘z zimmasiga oladi.

3.2. Mushak elementlari zaif rivojlangan venalar

Tananing yuqori qismidagi kichik va o‘rta venalar — yuz, bosh, bo‘yin venalari — shunday tuzilgan. Qon bu yerda tortishish kuchi ta’sirida yuqoridan pastga oqadi; tunica mediada faqat bir necha qatlam silliq mushak hujayralari mavjud.

3.3. Mushak elementlari kuchli rivojlangan venalar

Pastki oyoqlar va pastki kovak venasi (vena cava inferior) ning yirik venalari tortishish kuchiga qarshi qonni qaytarishni ta’minlaydi. Ularning tunica mediasi kuchli — bir necha qatlam silliq mushak hujayralari bilan; tunica adventitiada ham bo‘ylama yo‘nalishda silliq mushak hujayralari tutamlari mavjud. Bu venalarning o‘ziga xos belgisi — venoz klapanlar (valvulae venosae): tunica intimaning juft yarim oysimon burmachalari bo‘lib, qonning teskari oqishiga to‘sqinlik qiladi.

4. Mikrosirkulyator o‘zan

Mikrosirkulyator o‘zan (microvasculum) — qon va to‘qimalar orasida moddalar almashinuvi sodir bo‘ladigan yurak-qon tomir tizimining funksional birligi. Uning tarkibiga oltita zveno kiradi.

Arteriolalar (arteriolae) — diametri taxminan 50–100 mkm bo‘lgan eng kichik arteriyalar; devorda bir-ikki qatlam silliq mushak hujayralari mavjud. Arteriolalar periferik qon oqimi qarshiligi va arterial bosimning asosiy boshqaruvchilari hisoblanadi.

Kapillyar oldi arteriolalari (prekapillyarlar) — arteriolalar va kapillyarlar orasidagi o‘tish zvenolari; alohida silliq mushak hujayralari prekapillyar sfinkterlari hosil qilib, har bir kapillyarga qon kirishini tartibga soladi.

Gemokappillyarlar (haemocapillaria) — qon va to‘qimalar orasidagi moddalar almashinuvining asosiy joyi.

Kapillyar so‘nggi venulalari (venulae postcapillares) — birinchi yig‘uvchi zvenolar; ularning devori orqali leykotsitlarning to‘qimalarga o‘tishi — diapedez — sodir bo‘ladi.

Venulalar (venulae) — bir necha kapillyar so‘nggi venulalaridan qon yig‘adi.

Arteriolovenulyal anastomozlar (anastomoses arteriolovenulares) — arteriolalar va venulalarni kapillyarlarni aylab o‘tib to‘g‘ridan-to‘g‘ri tutashtiradigan yo‘llar; tana haroratini va a’zolarning qon bilan to‘lishini tartibga soladi (ayniqsa teridagi va barmoq uchlaridagi muhim).

5. Kapillyarlar

Kapillyarlar eng ingichka devorli tomirlar bo‘lib, yoriq diametri o‘rtacha 5–10 mkm ni tashkil etadi — eritrotsit deformatsiyalangan holda o‘tib olishi uchun aynan yetarli. Kapillyar devori quyidagilardan iborat:

  • bazal membrana ustidagi endoteliositlar;
  • peritsitlar (pericyti) — bazal membrana ustida tashqarida joylashgan o‘simtali shakldagi hujayralar; tomir yorig‘ini tartibga solish va regeneratsiyada ishtirok etadi.

Endoteliyning ultrastrukturasi va bazal membraning tuzilishiga ko‘ra kapillyarlarning uch turi farqlanadi.

5.1. Somatik turdagi kapillyarlar (uzluksiz)

Endoteliy uzluksiz; sitoplazmada transport uchun asosiy yo‘l bo‘lgan ko‘plab pinositoz pufakchalar (vesiculae pinocytoticae) mavjud. Bazal membrana to‘liq. Skelet mushaklari, miokard, o‘pkalar va nerv tizimida uchraydi. Gematoensefalik to‘siq (paries haematoencephalicus) aynan endoteliositlar orasidagi zichroq kontaktlarga asoslangan uzluksiz kapillyarlar asosida quriladi.

5.2. Fenestrali turdagi kapillyarlar

Endoteliosit sitoplazmalarida diafragmali fenestralar (fenestrae) — suv va kichik molekulalar tez filtrlanadigan yupqalashgan joylar — mavjud. Bazal membrana to‘liq. Buyrak koptokchalarida, ichak shilliq qavatida va ichki sekretsiya bezlarida xarakterli.

5.3. Sinusoidal kapillyarlar (uzluksiz emas)

Keng notekis yoriq (20–40 mkm gacha); endoteliositlar orasida tirqishlar bor; bazal membranada uzilishlar ko‘p yoki umuman yo‘q. Bu yirik molekulalar (oqsillar, qon hujayralari)ning devor orqali erkin o‘tishiga imkon beradi. Jigar, taloq, qizil ilik va buyrak usti bezlarida uchraydi (qon hosil bo‘lishi haqida 10-bobga, endokrin a’zolar haqida 15-bobga qarang).

6. Yurak tuzilishi

Yurak devori uch qavatdan iborat: endokard, miokard va epikard. Tashqaridan yurak perikard (pericardium) bilan o‘ralgan.

6.1. Endokard

Endokard (endocardium) yurak bo‘shliqlari va klapanlarining ichki yuzasini qoplaydi. Tuzilishi jihatdan tomir tunica intimasiga o‘xshab, to‘rtta qatlamdan iborat:

  • ichki qatlam: bazal membrana ustidagi endoteliy;
  • endoteliy osti qatlami: silliq mushak hujayralari bo‘lgan bo‘sh biriktiruvchi to‘qima;
  • mushak-elastik qatlam: silliq mushak hujayralari va elastik tolalar;
  • tashqi biriktiruvchi to‘qima qatlami: miokardning biriktiruvchi to‘qimasiga o‘tib ketadi.

Yurak klapanlari — biriktiruvchi to‘qima stromasida kollagen va elastik tolalar bo‘lgan endokard burmachalari. Klapan tabaqlari hujayralari oz; ular qon va endokard tomonidan diffuziya yo‘li bilan oziqlanadi. Klapanlarda o‘z tomirlari yo‘q.

6.2. Miokard

3-rasm. Yurak o'tkazuvchi tizimi: sinoatrial tugundan Purkine tolalarigacha

3-rasm. Yurak o'tkazuvchi tizimi: sinoatrial tugundan Purkine tolalarigacha AIVITA sxemasi.

Miokard (myocardium) — o‘rta va eng kuchli qavat; kardiomiositlardan (cardiomyocyti) iborat. Kardiomiositlarning uch xili farqlanadi.

Ishchi (qisqaruvchi) kardiomiositlar bo‘lmalar va qorinchalar devoridagi asosiy massani tashkil etadi. Ular uzunligi taxminan 50–120 mkm, diametri 10–20 mkm bo‘lgan silindrsimon hujayralar bo‘lib, markaziy joylashgan bir (ba’zan ikki) yadrodan iborat. Qo‘shni hujayralar uchidan-uchiga qo‘shma disklar (disci intercalares) orqali birikadi: ularda mexanik tutashish uchun fasciae adherentes va elektr o‘zaro ta’siri uchun neksuslar (nexus, tirqishli kontaktlar) mavjud. Neksuslar tufayli miokard funksional sintsitiy sifatida ishlaydi: istalgan joyda yuzaga kelgan qo‘zg‘alish bo‘lmalar yoki qorinchalarning barcha ishchi kardiomiositlariga tezda tarqaladi.

Miofibrilllar hujayra pereferiyasida, uzoq o‘q bo‘ylab joylashgan; markazni esa mitoxondriyalar (mitochondria) egallaydi. Kardiomiositlardagi mitoxondriyalar skelet mushaklari hujayralariga nisbatan ancha ko‘p — hujayra hajmining 35% gacha: yurak to‘xtovsiz aerob rejimda ishlaydi va kislorod qarzini to‘play olmaydi.

O‘tkazuvchi (notiypik) kardiomiositlar yurak o‘tkazuvchi tizimini (systema conducens cardis) hosil qiladi. Ular ishchi kardiomisitlardan kattas, miofibrilllari kam, glikogenge boy, och bo‘yalib ko‘rinadi. Quyidagilar ajratiladi:

  • sinoatrial tugun hujayralari (nodus sinuatrialis) — ritm boshlovchilari, peysmeykerlar; tinch holatda minutiga taxminan 60–80 impuls hosil qiladi;
  • atrioventrikulyar tugun hujayralari (nodus atrioventricularis) — o‘tkazishni sekinlashtiradi: bo‘lmalar qisqarishni tugatgach, impulsni qorinchalariga uzatadi;
  • Gis tutami (fasciculus atrioventricularis) va uning oyoqchalari hujayralari — impulsni qorinchalariga o‘tkazadi;
  • Purkine tolalari (fibrae Purkinjei) — eng yirik o‘tkazuvchi hujayralar; subendokardial qatlamda joylashgan bo‘lib, qorinchalar miokardining butun hajmini pastdan yuqoriga, cho‘qqisidan asosga qarab sinxron qo‘zg‘atishni ta’minlaydi.

Sekretor kardiomiositlar asosan bo‘lmalarda joylashgan. Ular maxsus granulalar saqlab bo‘lma natriyuretik peptid (peptidium natriureticum atriale, ANP) ni sekretsiya qiladi; bu peptid arterial bosimni pasaytiradi, buyraklar orqali natriy va suv ajralishini kuchaytiradi hamda aylanuvchi qon hajmining gormonal boshqaruvchilaridan biri hisoblanadi.

6.3. Epikard va perikard

Epikard (epicardium) — yurak tashqi qavati; seroz perikardning visseral varaqchasini tashkil etadi. Yog' to‘qimasi, tomirlar va nervlar bo‘lgan biriktiruvchi to‘qima plastinkasi ustidagi yassi mezoteliy (mesothelium) dan iborat.

Perikard (pericardium) — yurak atrofidagi tolali-seroz xalta. Ikki varaqdan iborat: tashqi tolali va ichki seroz. Seroz varaqca o‘z navbatida parietal (tolali perikardning ichki yuzasini qoplaydi) va visseral (epikard) varaqchalarga bo‘linadi. Ular orasida — yurak qisqarishlari paytida ishqalanishni kamaytiradigan oz miqdor seroz suyuqlik bo‘lgan perikard bo‘shlig‘i joylashgan.

7. Limfa tomirlari

Limfa tomirlari to‘qima suyuqligini qon oqimiga qaytaradigan parallel drenaj tizimini hosil qiladi. Tuzilishi jihatdan venalarga o‘xshaydi, lekin bir qancha farqlari bor:

  • bir xil yoriq diametrida devori ancha ingichka;
  • limfa kapillyarlari (vasa lymphocapillaria) hujayralararo bo‘shliqda ko‘r uchlar bilan boshlanadi; ularning endoteliysi bazal membranasiz yoki uzilishlari bo‘lgan membrana bilan yotadi — bu oqsillar va yirik zarrachalar uchun yuqori o‘tkazuvchanlikni ta’minlaydi;
  • limfa tomirlari bo‘ylab limfa tugunlari (nodi lymphatici) joylashgan bo‘lib, to‘siq-filtrlash va immun vazifalarini bajaradi (14-bobga qarang);
  • limfa tomirlarida klapanlar venalarga nisbatan ancha tez-tez uchraydi.

8. Regeneratsiya va plastiklik

Endoteliy regeneratsiya qilish qobiliyatiga ega: endoteliositlar bo‘linib va ko‘chib, kichik nuqsonlarni yopa oladi. Yangi tomirlar hosil bo‘lishi — angiogenez (angiogenesis) — kapillyarlarning kurtaklanishi yo‘li bilan sodir bo‘ladi va o‘sish faktorlari (VEGF, FGF) tomonidan aktivlanadi. Angiogenez yaralarning bitishida, o‘simta o‘sishida va kolateral qon aylanishining shakllanishida zarur.

Kardiomiositlar — bo‘linish qobiliyati juda cheklangan yuqori darajada differensiallashgan hujayralar. Miokard infarkti so‘ng nobud bo‘lgan kardiomiositlar biriktiruvchi to‘qima chandiqchasi bilan almashtiriladi; miokardning funksional tiklanishi cheklangan. Kardiomisitlarning ko‘payishini rag‘batlantirishning yangi usullarini izlash zamonaviy regenerativ tibbiyotning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.

2-rasm. Mikrosirkulyator o'zan zvenolari va arteriolovenulyal anastomoz

2-rasm. Mikrosirkulyator o'zan zvenolari va arteriolovenulyal anastomoz AIVITA sxemasi.

Klinik ahamiyati

Ateroskleroz (atherosclerosis) endoteliyning shikastlanishi va past zichlikdagi lipoproteinlarning mushak va aralash turdagi arteriyalarning tunica intimasida to‘planishidan boshlanadi. Makrofaglar oksidlangan lipoproteinlarni o‘ziga singdirib, ko‘pikli hujayralarga (cellulae spumosae) aylanadi. Jarayonning rivojlanishi aterosklerotik katta bosimli plok hosil bo‘lishiga, yoriq torayishiga va qon oqimining kamayishiga olib keladi. Plok yorilib ketganda tromb hosil bo‘ladi — miokard infarkti va ishemik insultning asosi.

Gipertonik kasallik mushak turdagi arteriyalarning tunica mediasi gipertrofiyasi, arteriolalar devorlari qalinlashuvi va ularning yorig‘i torayishi bilan kechadi — bu periferik qarshilikni yanada oshiradi va yomon doira hosil qiladi.

Miokard infarkti (infarctus myocardii) — koronar arteriya tiqilib qolishi natijasida yurak mushakning bir qismining ishemik nekrozi. Gistologik preparatlarda infarkt zonasida ketma-ket quyidagilar kuzatiladi: kardiomiositlarning koagulyatsion nekrozi, yallig‘lanish infiltratsiyasi, nekrotik massalarning so‘rilishi va nihoyat organizatsiya — biriktiruvchi to‘qima chandiqchasi shakllanishi.

Klapan nuqsonlari klapanlar biriktiruvchi to‘qima stromasining deformatsiyalanishi (revmatizm, degeneratsiya) natijasida yuzaga keladi — stenoz (tabaqqalar qo‘shilishi) yoki yetishmovchilik (tabaqqalar to‘liq yopilmasligi). Bu bir tomonlama qon oqimini buzib, yurak tegishli bo‘limlariga ortiqcha yuk soladi.

Variköz venalar kengayishi (varices) vena devori zaifligi va klapan apparati ishdan chiqishi tufayli yuzaga keladi — qon dimlanishiga va yoriqning patologik kengayishiga olib keladi, ayniqsa pastki oyoqlarda.

Sepsis va tizimli yallig‘lanish javobi sindromi endoteliyning umumlashgan shikastlanishi, mikrosirkulyatsiya buzilishi va ko‘p a’zo yetishmovchiligi bilan kechadi — mikrosirkulyator o‘zanning gomeostatik mustahkamlab turishdagi hal qiluvchi ahamiyatini yorqin namoyon etadi.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Qon tomiri devorining uch qavatini va ularning asosiy hujayra hamda tolali komponentlarini ayting.
  2. Elastik turdagi arteriyaning tunica media tuzilishi mushak turdagi arteriyadan qanday farq qiladi? Har bir turdagi tomirga misol keltiring.
  3. Mushak turdagi arteriyada ichki va tashqi elastik membranalarning vazifasi nimadan iborat?
  4. Gistologik kesmada venani arteriyadan qanday belgilar bo‘yicha ajratish mumkin?
  5. Mikrosirkulyator o‘zanning tarkibini tasvirlab bering va qon bilan to‘qimalar orasidagi moddalar almashinuvi qaysi zvenoda sodir bo‘lishini ko‘rsating.
  6. Gemokappillyarlarning uch turini ayting va har bir tur ustun bo‘lgan a’zolarni ko‘rsating.
  7. Kardiomiositlarning uch xilini sanab, ularning tuzilishi va vazifasini tasvirlab bering.
  8. Qo‘shma disk nima va u yurak ishi uchun nima uchun muhim?
  9. Nima uchun kardiomiositlarda skelet mushaklari hujayralariga nisbatan mitoxondriyalar ancha ko‘proq?
  10. Endokardning tuzilishini va tomir tunica intimasidan farqini tasvirlab bering.
  11. Bo‘lmalar sekretor kardiomiositlarining roli nimadan iborat?
  12. Aterosklerozning gistologik asosini tushuntiring va sepsisda qaysi kapillyar turi shikastlanishini ko‘rsating.

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.