Gistologiya, sitologiya va embriologiya
11-bob. Mushak to‘qimalari
Muallif: AIVITA
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
103Shoshilinch holat
Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.
Mushak to‘qimalari (textus muscularis) — asosiy xossasi faol qisqarish qobiliyati bo‘lgan ixtisoslashgan to‘qimalardir. Ular tufayli tana ixtiyoriy harakatlar bajaradi, yurak ishlaydi, ovqat hazm yo‘li bo‘ylab harakatlanadi, qon tomirlari yorig‘i o‘zgaradi. Mushak to‘qimalari turli manbalardan rivojlanganligi uchun kelib chiqishi, tuzilishi va boshqaruv mexanizmi bo‘yicha bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi.
1. Tasnif va rivojlanish manbalari
Mushak to‘qimalarining uch turi ajratiladi:
- Ko‘ndalang-yo‘laksimón skelet mushak to‘qimasi (textus muscularis striatus skeletalis) — skelet mushaklarini tashkil qiladi, tananing ixtiyoriy harakatlari, mimika, nafas olish, chaynashni ta’minlaydi.
- Ko‘ndalang-yo‘laksimón yurak mushak to‘qimasi (textus muscularis striatus cardiacus) — miokardni — yurak devori ishchi qavatini hosil qiladi.
- Silliq mushak to‘qimasi (textus muscularis nonstriatus seu levis) — ichki a’zolar devoriga (oshqozon, ichaklar, siydik pufagi), qon va limfa tomirlari, nafas yo‘llari, siydik yo‘llari, jinsiy a’zolar, shuningdek ko‘z rangdor pardasiga kiradi.
| Belgi | Skelet | Yurak | Silliq |
|---|---|---|---|
| Ko‘ndalang yo‘laklari | bor | bor | yo‘q |
| Boshqaruv | ixtiyoriy | ixtiyorsiz | ixtiyorsiz |
| Yadro soni | ko‘p (yuztagacha) | 1–2, markazda | 1, markazda |
| Qisqarish tezligi | yuqori | o‘rta | past |
| Rivojlanish manbai | somitlarning miotomi (mezoderm) | splanknotomaning visseral varag‘i | asosan mezenxima |
Skelet mushak to‘qimasi mezoderm somitlarining dorsal qismlari — miotomlari dan rivojlanadi (6-bobga qarang). Yurak mushak to‘qimasi shakllanayotgan yurak sohasidagi splanknotomaning visseral varag‘idan hosil bo‘ladi. Ko‘pchilik a’zolarning silliq mushak to‘qimasi mezenximadan rivojlanadi; ko‘z rangdor pardasi va kiprik tanasi silliq mushaklari bundan mustasno — ular neyral kelib chiqishga ega (neyral qirrasi).
2. Ko‘ndalang-yo‘laksimón skelet mushak to‘qimasi
2.1. Mushak tolasining tuzilishi
Skelet mushak to‘qimasining tarkibiy birligi — mushak tolasi (fibra muscularis skeletalis). Bu uchli uchlari bo‘lgan silindrsimon hujayra bo‘lib, uzunligi bir necha millimetrdan 10–15 santimetrgacha, diametri taxminan 10–100 mkm. Uning asosiy xususiyati — simplastik tuzilishi: mushak tolasi bitta emas, balki o‘nlab va yuzlab yadrolar ni o‘z ichiga oladi; ular plazmaktik membrana — sarkolamma (sarcolemma) — ostida joylashgan. Ko‘p yadrolar embrional rivojlanish davomida prekursor hujayralar — mioblastlar — qo‘shilishi natijasida paydo bo‘ladi.
Sarkolamma tashqaridan bazal membrana bilan qoplangan. Sarkolamma va bazal membrana orasida maxsus joylarda satellit hujayralar (cellulae satellitae) — mushak ildiz (stem) hujayralari joylashadi; ular regeneratsiyani ta’minlaydi (2.5-bo‘limga qarang).
Mushak tolasining sitoplazmasini sarkoplazma (sarcoplasma) deb atashadi. Undagi asosiy tuzilmalar:
- Miofibrillar (myofibrillae) — sarkoplazma hajmining katta qismini egallagan ipsimon kontraktil organellalar.
- Sarkoplazmatik retikulum (reticulum sarcoplasmaticum) — har bir miofibrilla atrofida murakkab naychalar va oxirgi tsisternalar tarmog‘ini hosil qiluvchi ixtisoslashgan granulasiz endoplazmatik to‘r. U kaltsiy ionlarining ombori vazifasini bajaradi.
- T-naychalar (tubuli transversales) — sarkolammaning ichkariga cho‘zilgan trubkachali botiq joylari. Ular qo‘zg‘alish signalini tola yuzasidan miofibrillar ga uzatadi.
- Miofibrillar bo‘ylab zanjir hosil qiluvchi va tolani energiya bilan ta’minlaydigan ko‘plab mitoxondriyalar (mitochondria).
2.2. Miofibrillar va sarkomer
Har bir miofibrilla takrorlanuvchi birliklardan — sarkomerlar (sarcomera) dan tashkil topgan. Sarkomer — bir Z-plastinkasi (discus Z) dan keyingisigacha bo‘lgan miofibrilla qismidir. Sarkomer ichidagi oqsil iplarining muntazam almashinuvi yorug‘lik mikroskopida yaxshi ko‘rinadigan mushak tolasining xarakterli ko‘ndalang yo‘laklanishini hosil qiladi.
Sarkomerda quyidagi tuzilmalar ajratiladi:
- Ingichka (aktin) iplar (filamentum actini) — Z-plastinkasiga birikkan va sarkomer markaziga yo‘nalgan.
- Yo‘g‘on (miozin) iplar (filamentum myosini) — sarkomer markazida joylashgan.
- A-disk (discus anisotropus) — yo‘g‘on iplar joylashgan qoramtir chiziq.
- I-disk (discus isotropus) — Z-plastinkasi ikki tomonidagi faqat ingichka iplardan tashkil topgan och chiziq.
- H-zona (zona H) — ingichka iplar kirmagan A-disk markazidagi och qism.
- M-liniya (linea M) — miozin iplarining tayanch tuzilmalariga birikadigan H-zona markazidagi qoramtir chiziqcha.
Aktin va miozindan tashqari sarkomerda regulyator oqsillar ham bor: troponin va tropomiozin (ingichka ip tarkibiga kiradi va miozin boshchalarining aktin bilan bog‘lanishini boshqaradi), shuningdek taytin (titina) — miozin iplarini sarkomer markazida ushlab turadigan va mushak passiv elastikligini ta’minlaydigan ulkan elastik oqsil.
2.3. Qisqarish mexanizmi
Umume’tirof etilgan model — sirpanuvchi iplar modeli (Hyu Haksli va Endryu Haksli, 1954). Uning mohiyati:
- Nerv impulsi neyromushak sinapsiga (junctio neuromuscularis) yetib keladi, mediator atsetilxolin ajraladi va sarkolamma depolarizatsiyasini keltirib chiqaradi.
- Depolarizatsiya T-naychalar bo‘ylab tarqaladi va sarkoplazmatik retikulumdan sarkoplazmaga Ca²⁺ ionlarini chiqaradi.
- Ca²⁺ ingichka ipdagi troponiniga birikadi. Troponin konfiguratsiyasini o‘zgartiradi va tropomiozinni siljitib, miozin boshchalarining aktin bilan bog‘lanish joylarini ochadi.
- Ko‘ndalang ko‘priklar — miozin boshchalari — aktin iplarga birikadi va eshkak urish harakati ni bajarib, ingichka iplarni sarkomer markaziga (M-liniyasiga) siljitadi. Bunda I-disklar va H-zona torayadi, A-disk uzunligi o‘zgarmaydi. Iplarning o‘zi qisqarmaydi — ular sirpanadi, Z-plastinkalarni bir-biriga yaqinlashtiradi.
- Miozin boshchasining aktindan ajralishi uchun ATF molekulasi zarur. ATF bo‘lmasa ko‘priklar yopiq qoladi — o‘lik qotishi (rigor mortis) paydo bo‘ladi.
- Nerv impulslari to‘xtaganidan so‘ng Ca²⁺ nasoslar yordamida sarkoplazmatik retikulumga qaytariladi, tropomiozin yana aktindagi bog‘lanish joylarini yopadi va tola bo‘shashadi.
2.4. Mushak tolalari turlari
Skelet mushak tolalari bir xil emas. Qisqarish tezligi va ustun metabolizm bo‘yicha uch asosiy tur ajratiladi:
- Sekin oksidlanuvchi tolalar (I tur) — mioglobin va mitoxondriyalarga boy (qizg‘ish rang), sekin qisqaradi va sekin charchaydi. Uzoq davomli turg‘unlik yuklamasini ta’minlaydigan mushaklarda ko‘proq (orqa mushaklari, kambalasimon mushak).
- Tez oksidlanuvchi-glikolitik tolalar (IIa tur) — oraliq tur; tezlik va o‘rtacha chidamlilikni birlashtiradi.
- Tez glikolitik tolalar (IIb tur) — mioglobin va mitoxondriyalarga kambag‘al (oqimtir, «oq»), tez qisqaradi va tez charchaydi. Qisqa muddatli intensiv kuchlanishlarni ta’minlaydi.
Ma’lum mushakdagi turli tolalar nisbati uning vazifasi va qisman irsiyat bilan belgilanadi.
2.5. Skelet mushak to‘qimasining regeneratsiyasi
Kichik shikastlanishlarda skelet mushak to‘qimasi yaxshi tiklanadi. Asosiy mexanizm — satellit hujayralarni faollashtirish: shikastlanganda ular tinch holatdan chiqadi, ko‘payadi va yangi mioblastlarga differenslanadi; mioblastlar o‘zaro yoki shikastlangan tola bilan qo‘shilib, uni tiklaydi. Keng nekrozda regeneratsion salohiyat tugaydi va nuqson biriktiruvchi to‘qima (chandiq) bilan almashtiriladi.
3. Ko‘ndalang-yo‘laksimón yurak mushak to‘qimasi
3.1. Kardiomiosit
Yurak mushak to‘qimasining tarkibiy birligi — kardiomiosit (cardiomyocytus). Skelet mushak to‘qimasidan farqli ravishda, yurak to‘qimasi simplastlardan emas, balki o‘zaro bog‘langan alohida hujayralardan tashkil topgan. Kardiomiosit — uzunligi taxminan 80–120 mkm, diametri taxminan 15–20 mkm bo‘lgan silindrsimon hujayra; unda odatda bitta (kamdan-kam ikki) yadro hujayra markazida joylashgan. Sarkoplazma mitoxondriyalarga juda boy (hujayra hajmining taxminan 25–35% ini tashkil qiladi) — bu yurak ning doimiy va yuqori energiya ehtiyojini aks ettiradi. Kardiomiositlardagi T-naychalar skelet tolalaridagiga qaraganda kengroq bo‘lib, Z-plastinkalari darajasida joylashadi.
Kardiomiositlarda miofibrillarning tashkil topishi va sirpanuvchi iplar mexanizmi skelet tolasiga o‘xshash — shuning uchun ko‘ndalang yo‘laklari ham bor. Lekin yurak mushagi to‘xtovsiz qisqaradi, ixtiyoriy boshqaruvda bo‘lmaydi va charchoqqa chidamli.
3.2. Qo‘shilish disklari
Kardiomiosit lar o‘zaro qo‘shilish disklari (disci intercalares) orqali birikadi — bu hujayralarning uchma-uch yuzalarida joylashgan ixtisoslashgan kontaktlar. Qo‘shilish diskida uch turdagi tuzilma bor:
- Desmosomalar (desmosomata) va fascia adherens — hujayralarni birgalikda ushlab turadigan va qisqarish kuchini uzatadigan mexanik kontaktlar.
- Tirqish kontaktlari (neksuslar) (nexus) — kardiomiosit lar orasida elektr aloqasini ta’minlaydi: Ca²⁺ ionlari va elektr potensiali hujayradan hujayraga erkin o‘tadi. Shu tufayli yurak mushagi funksional sinsitsiy (syncytium functionale) sifatida ishlaydi: bitta joyda paydo bo‘lgan qo‘zg‘alish butun miokardni yaxlit bir butun sifatida qamrab oladi.
Qo‘shilish disklari preparatlarda qoramtir ko‘ndalang chiziqlar shaklida yaxshi ko‘rinadi.
3.3. Atipik kardiomiosit lar va yurak o‘tkazuv tizimi
Ishchi (tipik) kardiomiosit lardan tashqari, yurakda atipik kardiomiosit lar ham bor — ular yurak o‘tkazuv tizimini (systema conducens cordis) hosil qiladi. Ular kamroq miofibrilla, kattaroq sarkoplazma hajmi va avtomatizm qobiliyati — mustaqil ravishda elektr impulslar hosil qilish qobiliyati — bilan farqlanadi. Quyidagi turlar ajratiladi:
- Peysmekerlar (sino-atrial tugun hujayralari) — yurak qisqarish chastotasini belgilovchi ritmik impulslar hosil qiladi.
- O‘tish hujayralari — impulsni uzatadi.
- Purkine hujayralari (cellulae Purkinje) — kam miofibrillali yirik hujayralar; impulsni ishchi kardiomiosit larga tez o‘tkazadi.
Yurak va uning o‘tkazuv tizimining tuzilishi 13-bobda batafsil ko‘rib chiqiladi.
3.4. Yurak mushak to‘qimasining regeneratsiyasi
Katta yoshli odamda yurak mushak to‘qimasining regeneratsion salohiyati juda past. Kardiomiosit lar halok bo‘lganda (masalan, miokard infarktida) nekroz qismi biriktiruvchi to‘qima bilan almashtiriladi — qisqarish funksiyasiga ega bo‘lmagan chandiq hosil bo‘ladi. Aynan shuning uchun miokard infarkti yurak yetishmovchiligiga olib kelishi mumkin. Kardiomiosit larning regeneratsiyasi imkoniyati zamonaviy tibbiyotdagi faol tadqiqotlar predmeti hisoblanadi.
4. Silliq mushak to‘qimasi
4.1. Silliq miositning tuzilishi
Silliq mushak to‘qimasining tarkibiy birligi — silliq miosit (myocytus nonstriatus). Bu uzunligi taxminan 50–400 mkm (bachadonda homiladorlik vaqtida 500 mkm gacha) bo‘lgan duksimon hujayra bo‘lib, markazida bitta cho‘zinchoq yadro joylashgan. Ko‘ndalang-yo‘laksimón mushak to‘qimalaridan farqli ravishda silliq miositlarda ko‘rinadigan ko‘ndalang yo‘laklar yo‘q: aktin va miozin iplari qiya va tartibsiz joylashib, to‘g‘ri sarkomer emas, balki uch o‘lchamli to‘r hosil qiladi.
Silliq miositda Z-plastinkalari o‘rnida zichlik tanachalari (corpora densa) bor — sarkolamma ichki yuzasida va sarkoplazmada joylashgan, aktin iplari birikhgan oqsil tuzilmalar. T-naychalar alohida yo‘q; ularning vazifasini qisman kaveolyarlar (caveolae) — sarkolammaning kichik botiq joylari — bajaradi.
4.2. Qisqarish mexanizmi va tartibga solish
Silliq miositda ham iplarning sirpanish mexanizmi aktin va miozin ishtirokida ishlaydi, lekin regulyator tizim ko‘ndalang-yo‘laksimón to‘qimadan tubdan farq qiladi. Asosiy rolni kalmodulin (calmodulina) oqsili o‘ynaydi: Ca²⁺ bilan bog‘langandan so‘ng u miozin yengil zanjiri kinazasini (myosin light-chain kinase, MLCK) faollashtiradi; bu kinaza miozinni fosforilab, uning aktin bilan o‘zaro ta’siriga imkon beradi va qisqarishni boshlaydi.
Silliq mushak to‘qimasi vegetativ nerv tizimi (pars autonomica systematis nervosi peripherici) tomonidan innervatsiya qilinadi. Simpatik tolalar, odatda, a’zo va retseptor turiga qarab silliq mushaklarni bo‘shashtiradi yoki qisqartiradi; parasimpatik tolalar ko‘pincha ichi bo‘sh a’zolarning qisqarishini keltirib chiqaradi. Nerv boshqaruvidan tashqari silliq mushak to‘qimasi gormonlarga (adrenalin, noradrenalin, oksitotsin, angiotenzin), mahalliy mediatorlarga (gistamin, prostaglandinlar) va mexanik cho‘zilishga (miogen avtoregulyatsiya) ham munosabat bildiradi.
A’zolarda silliq mushak hujayralari guruhlarda joylashib, qavat yoki tutamlar hosil qiladi va o‘zaro neksuslar — tirqish kontaktlari — orqali bog‘lanib, muvofiqlashtirilgan qisqarishni ta’minlaydi.
4.3. Silliq mushak to‘qimasining regeneratsiyasi
Silliq mushak to‘qimasi yuqori regeneratsion qobiliyatga ega: silliq miositlar mitoz yo‘li bilan bo‘linishi mumkin. Bundan tashqari, yangi silliq miositlarning differensiatsiyasi kambial hujayralar va tomir peritsitlaridan ham mumkin (13-bobga qarang).
5. Mushak to‘qimalarining qiyosiy tavsifi
| Ko‘rsatkich | Skelet | Yurak | Silliq |
|---|---|---|---|
| Tarkibiy birlik | mushak tolasi (simplast) | kardiomiosit (hujayra) | silliq miosit (hujayra) |
| Yadrolar | ko‘p, sarkolamma ostida | 1–2, markazda | 1, markazda |
| Ko‘ndalang yo‘laklari | aniq | aniq | yo‘q |
| Qo‘shilish disklari | yo‘q | bor | yo‘q |
| T-naychalar | aniq | aniq | kaveolalar bilan almashtirilgan |
| Innervatsiya | somatik (ixtiyoriy) | vegetativ (ixtiyorsiz) | vegetativ (ixtiyorsiz) |
| Ca²⁺ tartibga solish | troponin-tropomiozin | troponin-tropomiozin | kalmodulin — MLCK |
| Qisqarish tezligi | yuqori | o‘rta | past |
| Charchoqqa chidamlilik | IIb tur — yuqori; I tur — past | juda past | juda past |
| Regeneratsiya | o‘rta (satellit hujayralar) | juda past | yuqori (mitoz) |
| Rivojlanish manbai | somit miotomi | splanknotoma visseral varag‘i | mezenxima |
Klinik ahamiyati
Mushak distrofiyalari (dystrophia muscularis) — mushak tolasi oqsillarining tuzilishi buzilgan irsiy kasalliklar guruhi. Ko‘pincha distrofin (dystrophinum) oqsilining yetishmovligi sabab bo‘ladi. Distrofin miositning sitoskeletonini sarkolamma va bazal membrana oqsillariga bog‘laydi. Dyushen mushak distrofiyasida distrofin yo‘q, bu mushak tolalarining progressiv yo‘q qilinishiga olib keladi. Gistologiyada tolalar nekrozi, yog' va biriktiruvchi to‘qima bilan almashinuvi kuzatiladi.
Miokard infarkti (infarctus myocardii) — kardiomiosit larning ischemik nekrozi. O‘tkir bosqichda gistologiyada ko‘ndalang yo‘laklarning yo‘qolishi va karioliz kuzatiladi; so‘ngra neytrofil infiltratsiyasi, keyinroq — granulatsion, so‘ngra chandiqli biriktiruvchi to‘qima bilan almashinuvi yuz beradi. Chandiq qisqarmaydi, shuning uchun yurak nasos funksiyasi pasayadi.
Mushaklar gipertrofiyasi va atrofiyasi. Muntazam jismoniy mashqlar paytida skelet mushak tolalari hajm jihatidan kattalashadi (ish gipertrofiyasi) — bu hujayra soni emas, balki miofibrillar va mitoxondriyalar soni ortishi hisobiga yuz beradi. Immobilizatsiya yoki denervatsiyada esa atrofiya rivojlanadi — tolalar diametri kichrayadi va biriktiruvchi to‘qima bilan almashadi.
Silliq mushak o‘smalari. Xavfsiz — leyomiomalar (leiomyoma) — ko‘proq bachadonda paydo bo‘ladi; xavfli — leyomiosarkomalar (leiomyosarcoma). Gistologiyada leyomioma sigar shaklidagi yadroli duksimon hujayralarning tartibsiz to‘planuvchi tutamlari ko‘rinishida namoyon bo‘ladi.
Neyromushak sinapsiga farmakologik ta’sir. Narkozda qo‘llaniladigan miorelaksantlar sarkolammadagi nikotinli xolineretseptorlarni bloklaydi va skelet mushaklarining vaqtinchalik qisqarishini to‘xtatadi. Antixolinesteraz vositalar atsetilxolinning ta’sirini uzaytiradi va miasteniyada (myasthenia gravis) — neyromushak sinapsidagi nikotinli retseptorlarni antikorlar yo‘q qiladigan autoimmun kasallikda — qo‘llaniladi.
Kardiomiopatiyalar (cardiomyopathia) — miokard kasalliklari guruhi. Dilatatsion kardiomiopatiya kameralarning kengayishi va devor inchalishi bilan tavsiflanadi; gipertrofik kardiomiopatiya — qorincha devori qalinlashishi va gistologik kesimlarda kardiomiosit larning tartibsiz joylashuvi («tolalarning xaotik holati») bilan. Ikkala tur ham yurak nasos funksiyasini buzadi. Yurak tuzilishi 13-bobda batafsil ko‘rib chiqiladi.
Vazospazm. Qon tomiri devori silliq mushak hujayralarining patologik qisqarishi bir qator ischemik holatlar (Prinsmetal stenokardiyasi, migren, Reyno sindromi) asosida yotadi. Kaltsiy antagonistlari (kaltsiy kanali blokatorlari) silliq miositga Ca²⁺ kirishini kamaytiradi va spazmni bartaraf etadi.
O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar
- Mushak to‘qimalarining uch turini ayting va embrional rivojlanishdagi manbalarini ko‘rsating.
- Mushak tolasi nima? Nima uchun uni simplast deb hisoblashadi, bitta hujayra deb emas?
- Sarkomerni tasvirlab bering: chegara, tarkibiy iplar, asosiy chiziqlar va zonalarni ayting.
- Sirpanuvchi iplar modelining mohiyati nimada? Kaltsiy ionlari, troponin va tropomiozin oqsillarining roli qanday?
- Sekin oksidlanuvchi tolalar tez glikolitik tolalardan metabolizm va funksiyasi jihatidan nimasi bilan farq qiladi?
- Skelet mushak to‘qimasida satellit hujayralarning roli nima?
- Kardiomiosit skelet mushak tolasidan tuzilishi jihatidan nimasi bilan farq qiladi? Nima uchun yurak mushagi «funksional sinsitsiy» hisoblanishini tushuntiring.
- Qo‘shilish diski nima? Uning tarkibiga kiruvchi tuzilmalar va ularning funksiyalarini sanab o‘ting.
- Silliq miositning tuzilishini tasvirlab bering. Nima uchun silliq mushak to‘qimasida ko‘ndalang yo‘laklar yo‘q?
- Silliq mushak to‘qimasining qisqarish tartibga solinishi skelet mushakidan nimasi bilan farq qiladi?
- Miokard infarktida kardiomiosit larning halok bo‘lishi nima uchun qaytarib bo‘lmaydigan funksional buzilishlarga olib keladi, skelet mushagi jarohati esa tiklanishi mumkin?
- Distrofin qanday rol o‘ynaydi va uning yetishmovchiligida nima ro‘y beradi?
Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.