Tibbiyot mutaxassislari uchun

Gistologiya, sitologiya va embriologiya

10-bob. Qon, limfa va qon hosil bo‘lishi

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Qon — organizmda doimiy harakatda bo‘ladigan kamdan-kam to‘qimalardan biri. U kislorod va oziq moddalarni har bir hujayraga yetkazib beradi, almashinuv mahsulotlarini olib ketadi, gormonlarni tashiydi, kasallik qo‘zg‘atuvchilaridan himoya qiladi va ichki muhitning doimiyligini ta’minlaydi. Ushbu bobda qon tarkibi va hujayraviy elementlari, limfaning tuzilishi va vazifalari, shuningdek, embrionogenezda hamda katta yoshli organizmda qon hujayralarining hosil bo‘lish jarayonlari ko‘rib chiqiladi.

1. To‘qima sifatida qon. Umumiy xarakteristika

Qon — biriktiruvchi to‘qimaning bir turi (8-bobga qarang): uning hujayralari bir-biridan ajralgan va suyuq hujayralararo moddada — plazmada (plasma sanguinis) joylashgan. Katta yoshli odamning umumiy qon hajmi o‘rtacha 4–6 litrni tashkil etadi, bu tana massasining taxminan 7 foiziga to‘g‘ri keladi.

Qonning vazifalari:

  • Transport — gazlarni (O₂ va CO₂), oziq moddalar, gormonlar, almashinuv mahsulotlarini tashish.
  • Himoya — leykotsitlar tomonidan mikroorganizmlarni fagotsitozlash, antitelolar ishlab chiqarish, yallig‘lanishda ishtirok etish.
  • Gemostaz — tomir shikastlanganda qon ketishini to‘xtatish.
  • Regulyatorlik — gormonlar va biologik faol moddalarni maqsadli a’zolarga yetkazish.
  • Issiqlik boshqaruvi — a’zolar va teri o‘rtasida issiqlikni qayta taqsimlash.
  • Ichki muhit doimiyligini saqlash — qonning bufer tizimlari pH ni 7,35–7,45 doirasida ushlab turadi.

Qonni sentrifugalashda u ikki qismga bo‘linadi: ustki qism — och sariq suyuqlik, ya’ni plazma (hajmning taxminan 55 foizi) va pastki qism — hujayraviy elementlardan iborat cho‘kma. Umumiy qon hajmiga nisbatan hujayraviy elementlarning ulushi gematokrit (haematocrit) deyiladi: me’yorda u taxminan 38–48 foizni tashkil etadi.

Qon plazmasi

Plazma 90 foiz suvdan iborat; qolgan qismi — erigan moddalar:

  • Plazma oqsillari — albuminlar (onkotik bosimni ta’minlaydi, erimaydigan moddalarni tashiydi), globulinlar (jumladan, immunoglobulinlar — antitelolar), fibrinogen (fibrinogenum) — trombus asosiy oqsili fibrinning eruvchi o‘tmishdoshi;
  • mineral ionlar (natriy, kaliy, kalsiy, xlor va boshq.) — osmotik bosimni ta’minlaydi;
  • glyukoza, aminokislotalar, yog' kislotalar — oziq moddalar;
  • gormonlar, vitaminlar, fermentlar, gazlar, almashinuv mahsulotlari (mochevina, kreatinin, bilirubin).

Fibrinogensiz plazma (qon ivigandan keyin) zardob (serum sanguinis) deyiladi.

2. Eritrotsitlar

Eritrotsit (erythrocytus, yunoncha erythros — qizil) — qonning eng ko‘p uchraydigan hujayras: 1 mkl qonda erkaklarda taxminan 4,5–5,5 × 10⁶, ayollarda esa 3,5–4,5 × 10⁶ ta eritrotsit bo‘ladi.

Eritrotsit tuzilishi

Yetuk odam eritrotsiti yadro va ko‘pchilik organellarga ega emas — ular pishib yetilish jarayonida yo‘qoladi. Bu esa kislorodning asosiy tashuvchi oqsili — gemoglobin (haemoglobinum)ning maksimal miqdorini sig‘dirishga imkon beradi.

Eritrotsit shakli — diametri taxminan 7–8 mkm va qalinligi markazida taxminan 2 mkm, chetida 3 mkm bo‘lgan ikki tomonlama botiq disk. Bu shakl yuzasi (bir xil hajmli shar bilan solishtirganda) ni kattalashtiradi va yuzadan hujayra markazigacha bo‘lgan masofani qisqartiradi, bu esa gazlar diffuziyasini tezlashtiradi. Eritrotsit deformatsiyalana oladi va diametri 3 mkm dan kichik kapillyarlardan o‘ta oladi.

Eritrotsit plazmatik membranasida ABO va Rh (rezus omil) tizimlari bo‘yicha qon guruhini belgilovchi glikoproteinlar mavjud.

Gemoglobin molekulasi to‘rtta polipeptid zanjirdan (globin) va to‘rtta gem guruhidan iborat; har bir gemda kislorodni qaytarib bog‘laydigan temir atomi bor. Kislorod bilan to‘yganda gemoglobin oksigemoglobin (oxyhaemoglobinum)ga aylanadi (qizg‘ish qizil rang); to‘qimalarga kislorod berib, dezoksigemoglobinga aylanadi (to‘q gilos rang). CO₂ asosan eritgan holda va karbaminogemoglobin ko‘rinishida tashiladi.

Eritrotsitning yashash muddati taxminan 120 kunni tashkil etadi. Eski eritrotsitlar taloq, qizil ko‘mik va jigarda makrofaglar tomonidan parchalanadi: temir yangi eritrotsitlar uchun qaytariladi, globin aminokislotalargacha parchalanadi, porfirin qismi o‘t bilan chiqariladigan sariq pigment — bilirubin (bilirubinum)ga aylanadi.

Retikulotsitlar

Ribosomal to‘r qoldiqlariga ega bo‘lgan yetilmagan eritrotsitlar retikulotsitlar (reticulocytus) deyiladi. Me’yorda ular barcha eritrotsitlarning taxminan 0,5–2 foizini tashkil etadi va ko‘mikdan qonga chiqib, 1–2 kunda yetuk shaklga yetiladi. Retikulotsitlar ulushining oshishi (retikulotsitoz) eritropoezing kuchayganligidan dalolat beradi.

3. Leykotsitlar

Leykotsit (leucocytus, yunoncha leukos — oq) — immunologik himoyani ta’minlovchi qon hujayralari. Me’yorda 1 mkl qonda 4 000–9 000 ta leykotsit bo‘ladi. Turli leykotsit turlarining nisbati leykotsitar formula (formula leucocytaria) deyiladi.

Sitoplazmadagi maxsus granulalar mavjudligiga ko‘ra leykotsitlar ikki guruhga bo‘linadi:

GuruhTurlariFormuladagi ulushi
Granulotsitlar (granulocytus)Neytrofillar, eozinofillar, bazofillartaxminan 65–75 %
Agranulotsitlar (agranulocytus)Limfotsitlar, monotsitlartaxminan 25–35 %

Neytrofillar

Neytrofil (neutrophilus) — eng ko‘p uchraydigan leykotsit: leykotsitar formulaning 50–70 foizi. Yadrosi 3–5 bo‘lakdan iborat bo‘lib, ingichka to‘siqchalar bilan bog‘langan — shuning uchun ikkinchi nomi: segmentyadroli neytrofil. Granulalari kichik bo‘lib, neytral ham, kislotali bo‘yoqlar bilan ham bo‘yaladi (shuning uchun «neytro-fil»).

Granulalar fermentlarni — mieloperoksidaza, lizosim, katepsinlar va boshqa bakteritsid moddalarni o‘z ichiga oladi. Neytrofil — yallig‘lanishning o‘tkir fazasidagi asosiy fagotsit: u infektsiya o‘chog‘iga 6–12 soat ichida migratsiya qiladi, bakteriyalarni yutib yo‘q qiladi. Qondagi yashash muddati — 6–12 soat, to‘qimalarda — 2–3 kun.

Tayoqchayadroli neytrofillar — yadrosi segmentlanmagan, S-shaklidagi yetilmagan hujayralar; formulaning 1–5 foizini tashkil etadi. Ularning ulushi o‘tkir bakterial infektsiyalarda oshadi («formulaning chapga siljishi» — granulopoezing faollashishi belgisi).

Eozinofillar

Eozinofil (eosinophilus) — leykotsitar formulaning 2–4 foizi. Yadrosi ikki bo‘lakli. Granulalari yirik, yorqin qizg‘ish rang (kislotali bo‘yoq eozin bilan bo‘yaladi); asosiy asosli oqsil (major basic protein) va boshqa sitotoksik moddalarni o‘z ichiga oladi.

Eozinofillar parazitlarga qarshi himoyada (ayniqsa gelmintlarga qarshi) va allergik reaktsiyalarda (I tur giperuyg‘unlik) ishtirok etadi. Ularning soni gijjali invaziyalar va atopik kasalliklarda oshadi.

Bazofillar

Bazofil (basophilus) — eng kam uchraydigan granulotsit: formulaning 0–1 foizi. Yadrosi S- yoki Z-shaklida, ba’zan yirik to‘q ko‘k granulalar tomonidan yashiriladi. Granulalar gistamin va geparin ni o‘z ichiga oladi.

Bazofillar tez turdagi allergik reaktsiyalarda ishtirok etadi; ularning yuzasida IgE ga retseptorlar bor. Vazifasi jihatidan ular biriktiruvchi to‘qimaning mast hujayralari bilan o‘xshash (8-bobga qarang), ammo kelib chiqishi boshqacha.

Limfotsitlar

Limfotsit (lymphocytus) — immunitet tizimining asosiy hujayras — leykotsitar formulaning 25–35 foizini tashkil etadi. Yadrosi yirik, dumaloq, hujayraning katta qismini egallaydi; sitoplazma — tor halqa.

Vazifasi va yuzaviy markerlariga ko‘ra ajratiladi:

  • T-limfotsitlar (timus-bog‘liq) — timusda yetiladi; hujayraviy immunitetni ta’minlaydi. Ular orasida CD4⁺ T-yordamchilar va CD8⁺ sitotoksik T-hujayralar mavjud.
  • B-limfotsitlar (bursa-bog‘liq) — qizil ko‘mikda yetiladi; gumoral immunitetni ta’minlaydi; faollashganda antitelolar ishlab chiqaruvchi plazmatik hujayralarga aylanadi.
  • Tabiiy qotillar (Natural Killer cells, NK-hujayralar) — avvaldan sezgirlashtirilmasdan viruslar bilan zararlangan va o‘smoq hujayralarini yo‘q qiladi.

Immunitet a’zolari va limfotsitlar differentsiatsiyasi 14-bobda batafsil ko‘rib chiqiladi.

Monotsitlar

Monotsit (monocytus) — eng yirik leykotsit (15–20 mkm), formulaning 2–8 foizini tashkil etadi. Yadrosi pona yoki buyrak shaklida. Sitoplazmasi mo‘l, kuchsiz bazofilik, kichik azurofilik granulalar (lizosom) ni o‘z ichiga oladi.

Monotsitlar — makrofaglar (macrophagus)ning o‘tmishdoshi: qondan chiqib, to‘qimalarga migratsiya qilib, to‘qima makrofaglariga (alveolalar makrofaglari, jigarning Kupfer hujayralari, osteoklastlar va boshq.) aylanadi. Fagotsitozni, antigenlarni limfotsitlarga prezentatsiyani va sitokinlar ishlab chiqarishni ta’minlaydi.

4. Trombotsitlar

Trombotsit (thrombocytus), yoki qon plastinkasi (thromboplastida), — qizil ko‘mikdagi megakariotsitdan ajralib chiqqan yadrousiz tsitoplazma parchasi. O‘lchami — taxminan 2–4 mkm; qonda taxminan 150 000–400 000 ta/mkl bo‘ladi. Yashash muddati — 7–10 kun, shundan so‘ng trombotsitlar taloq va jigarida parchalanadi.

Trombotsitda farqlanadi:

  • gialomer — granulyasiz yorug' periferik zona;
  • granulomer — granulalar bilan markaziy zona: α-granulalar ivish faktorlari, fibrinogen, o‘sish faktorlarini o‘z ichiga oladi; zich granulalar — ADP, serotonin, kalsiyni o‘z ichiga oladi.

Tomir devori shikastlanganda trombotsitlar faollashadi, shaklini o‘zgartiradi (psevdopodiyalar chiqaradi), subendoteliy kollageniga yopishadi (adgeziya), bir-biriga yopishadi (agregatsiya) va birlamchi trombotsitar trombus hosil qiladi. Bir vaqtning o‘zida fibrin hosil bo‘lishi bilan plazma ivish kaskadi ishga tushadi. Gemostaz mexanizmi fiziologiyada batafsil o‘rganiladi.

5. Limfa

Limfa (lympha) — limfatik kapillyarlar va tomirlar ichida aylanadigan suyuqlik. Tarkibi qon plazmasiga yaqin, ammo bir qator xususiyatlari bilan farqlanadi:

Ko‘rsatkichQon plazmasiLimfa
Eritrotsitlar+++++Mavjud emas
Trombotsitlar+++Kam uchraydi
Limfotsitlar++++++
Oqsil konsentratsiyasitaxminan 70 g/ltaxminan 20 g/l
Fibrinogen++Iz miqdori

Limfa to‘qima suyuqligining limfatik kapillyarlarga filtratsiyasi natijasida hosil bo‘ladi. Yirik limfatik magistral tomirlarga yig‘ilib, ko‘krak yo‘li (ductus thoracicus) va o‘ng limfatik yo‘l orqali vena burchagiga — ichki bo‘yinturuq venasi va o‘mrov osti venasining qo‘shilish joyiga quyiladi. Shunday qilib limfa qon aylanishiga qaytadi.

Limfa ichakdan so‘rilgan yog‘larni (xilomikronlar) tashiydi, to‘qima suyuqligini va oqsillarni qonga qaytaradi. Limfa tugunlaridan o‘tib antigenlardan tozalanadi va limfotsitlar bilan boyiydi. Limfa tugunlari va boshqa limfoid a’zolar 14-bobda ko‘rib chiqiladi.

6. Qon hosil bo‘lishi (gemopoez)

Gemopoez (haemopoesis) — qon hujayralarining hosil bo‘lishi, differentsiatsiyasi va yetilishi jarayoni. U uzluksiz davom etadi: qon hujayralari bir necha soatdan (neytrofillar) bir necha oygacha (eritrotsitlar) yashaydi va qizil ko‘mikdan doimiy to‘ldirib turiladi.

Embrional qon hosil bo‘lishi

Qon hosil bo‘lishi rivojlanishida bir necha ketma-ket bosqichlar farqlanadi:

  1. Mezoblastik bosqich (rivojlanishning 3–9-haftalari) — birinchi qon hujayralari («qon orollari») sariq qop devorida paydo bo‘ladi. Ular primitiv yadroli eritrotsitlar va birlamchi o‘tmishdosh hujayralarga asos bo‘ladi (5-bobga qarang).

  2. Gepatolienal bosqich (homilaning 2-oyidan boshlab) — qon hosil bo‘lishi jigar va taloqga ko‘chib, embrional davrning oxirigacha asosiy qon hosil bo‘lish a’zolariga aylanadi. Jigar deyarli barcha qon hujayralarini ishlab chiqaradi.

  3. Medüllar (suyak ko‘migi) bosqich (5–6-oydan boshlab) — qon hosil bo‘lish asta-sekin qizil suyak ko‘migiga (medulla ossium rubra) o‘tadi, u embrionogenez oxiriga kelib asosiy qon hosil qiluvchi a’zoga aylanadi va butun umr shu holatda qoladi. Bir vaqtning o‘zida timus va limfoid a’zolarda limfotsitlar hosil bo‘la boshlaydi (14-bobga qarang).

Qon hosil bo‘lishi nazariyasi. Stvol hujayra

Zamonaviy qon hosil bo‘lish nazariyasiga ko‘ra, barcha qon hujayralari yagona ko‘p quvvatli gemopoetik stvol hujayradan (cellula haematopoietica multipotentialis) kelib chiqadi. U ikkita asosiy xususiyatga ega: o‘z-o‘zini yangilash (stvol populyatsiyasini saqlash) va qon hosil bo‘lishining ixtiyoriy novdasiga differentsiyalanish qobiliyati.

Stvol hujayra ikki asosiy o‘tmishdosh sinfga bo‘linadi:

  • Umumiy mieloid o‘tmishdosh (progenitor myeloideus communis) — eritrotsitlar, granulotsitlar, monotsitlar va megakariotsitlarga asos bo‘ladi.
  • Umumiy limfoid o‘tmishdosh (progenitor lymphoideus communis) — T- va B-limfotsitlar va NK-hujayralarga asos bo‘ladi.

Har bir o‘tmishdosh bir qator oraliq bosqichlardan o‘tib, potentsialligini kamaytiradi va yetuk hujayraning xarakteristikalariga ega bo‘ladi.

Eritropoez

Eritropoez — eritrotsitlar hosil bo‘lishi. Kislorodning parsial bosimi pasayganda buyrak hujayralari tomonidan ishlab chiqariladigan eritropoetin (erythropoietinum) gormoni tomonidan tartiblanadi.

Bosqichlar ketma-ketligi:

Proeritroblas (proerythroblastus) → bazofilik eritroblas (faol gemoglobin sintez qiladi) → polixromatofilik eritroblas (gemoglobin to‘playdi, yadro kichrayadi) → oksifilик (ortxromatik) eritroblas (yadro piknotik, deyarli to‘liq gemoglobin bilan to‘lgan) → retikulotsit (yadro chiqarib yuborilgan yoki erib ketgan, ribosom qoldiqlari) → yetuk eritrotsit.

Me’yorda yadroli shakllar (eritroblastlar) periferik qonda bo‘lmaydi.

Granulopoez

Granulotsitlar (neytrofillar, eozinofillar, bazofillar) hosil bo‘lishi quyidagi bosqichlardan o‘tadi:

Mieloblast (myeloblastus) → promielotsit (azurofilik, ya’ni birlamchi granulalar paydo bo‘ladi) → mielotsit (neytrofil, eozinofil yoki bazofil qatoriga mansublığini belgilovchi ikkilamchi maxsus granulalar paydo bo‘ladi) → metamielotsit (yadro loviyasimon) → tayoqchayadroli hujayra → segmentyadroli hujayra.

Neytrofilning suyak ko‘migida yetilishining umumiy vaqti taxminan 10–14 kun; periferik qonda u atigi 6–12 soat aylanadi.

Monotsitopoez

Monoblast (monoblastus) → promonotsit → monotsit qonda → makrofag to‘qimalarda.

Trombositopoez

Trombotsitlar suyak ko‘migidagi megakariotsitlar (megakaryocytus)dan — diametri 50–100 mkm bo‘lgan ko‘p bo‘lakli yadroga ega gigant hujayralardan hosil bo‘ladi. Megakariotsit endomitoz (hujayra bo‘linmasidan DNK replikatsiyasi) orqali hosil bo‘ladi va sinusoidlar bo‘shlig‘iga uzun sitoplazmatik o‘simtalar (protrombotsitlar) chiqaradi, ulardan trombotsitlar ajralib chiqadi. Bitta megakariotsit o‘z hayoti davomida o‘rtacha taxminan 2 000–3 000 trombotsit ishlab chiqaradi. Jarayon asosan jigar tomonidan ishlab chiqariladigan trombopoietin (thrombopoietinum) tomonidan tartiblanadi.

Klinik ahamiyati

Umumiy qon tahlili (analysis sanguinis generalis) — tibbiyotdagi eng keng tarqalgan laboratoriya tekshiruvi. U eritrotsitlar sanashini, gemoglobin konsentratsiyasini, gematokrit, eritrotsit indekslari (MCV, MCH, MCHC), leykotsitlar soni va leykotsitar formulani, trombotsitlar sonini o‘z ichiga oladi.

Anemiya (anaemia) — erkaklarda 130 g/l dan, ayollarda esa 120 g/l dan past gemoglobin konsentratsiyasi. Temir tanqisligi anemiyasida mikrotsitar gipoxrom eritrotsitlar aniqlanadi; B₁₂ va folat tanqisligidagi anemiyalarda suyak ko‘migida megaloblastlar va qonda makrotsitar eritrotsitlar paydo bo‘ladi.

Leykotsitoz (leucocytosis) — 1 mkl da 9 000 dan yuqori leykotsit soni — bakterial infektsiyalar, yallig‘lanish, stress uchun xarakterli. Leykopeniya (leucopenia) — 4 000 dan past — virusli infektsiyalarda, autoimmun kasalliklarda, ko‘mik ishi bostirilganda uchraydi.

Formulaning chapga siljishi — tayoqchayadroli va yosh neytrofillar ulushining oshishi — o‘tkir infektsiyalar va yallig‘lanishlarda granulopoezing faollashishi belgisi. Qonda mielotsitlar va promielotsitlar paydo bo‘lishi belgilangan «siljish»ni anglatadi va leykozni istisno qilishni talab qiladi.

Leykoz (leucaemia) — qon hosil qiluvchi hujayralarning yomon sifatli klonal ko‘payishi. O‘tkir leykozlarda qon va suyak ko‘migida ko‘p miqdorda yetilmagan blast hujayralar aniqlanadi; surunkali leykozlarda esa yetilayotgan, ammo g‘ayritabiiy hujayralar.

Trombositopeniya (thrombocytopenia) — 1 mkl da 150 000 dan past trombotsit soni — qon ketishiga moyillik oshishiga olib keladi. Sabablari autoimmun yo‘q qilish (immun trombositopenik purpura), ko‘mik ishi bostirilishi, gipersplenizm bo‘lishi mumkin.

ABO va Rh tizimlari bo‘yicha qon guruhini aniqlash — qon quyish va a’zo ko‘chirishdan oldin, shuningdek ona va homila rezus omillari mos kelmaganda akusherlikda (yangi tug‘ilgan bolaning gemolitik kasalligi) majburiy shart.

Suyak ko‘migi punktati (sternal punktsiya yoki trepanobiopsiya) — hujayra tarkibini va qon hosil bo‘lish novdalarining nisbatini baholash imkonini beruvchi tekshiruv; qon kasalliklarini tashxislashda o‘rnini bosuvchi yo‘q.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Qon qanday vazifalarni bajaradi? Nima uchun uni biriktiruvchi to‘qimalarga mansub deyishadi?
  2. Qon plazmasining asosiy komponentlarini sanab bering va ularning har birining vazifasini ko‘rsating.
  3. Yetuk eritrotsit tuzilishini tavsiflang. Nima uchun unda yadro va organellalar yo‘q?
  4. Gemoglobin nima va u kislorod tashish vazifasini qanday bajaradi? Kislorod bilan to‘yganda va to‘qimalarga berib bo‘lgandan keyin nima ro‘y beradi?
  5. Leykotsitlar turlarini, leykotsitar formuladagi me’yor ulushini va asosiy vazifalarini sanab bering.
  6. Neytrofil monotsitdan tuzilishi va vazifasi jihatidan qanday farqlanadi?
  7. Trombotsitlar qanday hosil bo‘ladi va ularning gemostazda roli qanday?
  8. Limfa qon plazmasidan tarkibi va hujayraviy elementlari jihatidan nimasi bilan farqlanadi?
  9. Embrional qon hosil bo‘lish bosqichlarini ayting va har bir bosqichda bu jarayon asosan qaysi a’zolarda ro‘y berishini ko‘rsating.
  10. Gemopoetik stvol hujayra nima? Undan qanday qon hosil bo‘lish novdalari kelib chiqadi?
  11. «Leykotsitar formulaning chapga siljishi» nimani bildiradi va qanday holatlarda kuzatiladi?
  12. Umumiy qon tahlili yordamida tashxislanadigan eng keng tarqalgan kasalliklarni sanab bering.

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.