Gistologiya, sitologiya va embriologiya
9-bob. Tog‘ay va suyak to‘qimalari
Muallif: AIVITA
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.
Tog‘ay va suyak to‘qimalari tayanch biriktiruvchi to‘qimaning ixtisoslashgan turlariga kiradi: ikkalasi ham hujayralar va mo‘l hujayralararo moddadan tuzilgan bo‘lib, bu modda skeletning mustahkamligini va elastikligini ta’minlaydi. Shu bilan birga, tog‘ay va suyak turlicha tuzilgan va turli vazifalarni bajaradi. Tog‘ayda qon tomirlari yo‘q, u yukni yumshoq so‘rib oladi va o‘rtacha deformatsiyaga bardosh beradi. Suyak esa tomirlar bilan to‘yingan; yuqori qattiqligini nisbiy engilligi bilan uyg‘unlashtirib, nafaqat tayanch va himoya vazifasini o‘taydi, balki mineral tuzlarning deposiga va qon hosil bo‘lish joyiga ham xizmat qiladi (10-bobga qarang). Ushbu bobda ikki to‘qimaning tuzilishi, turlari va rivojlanishi ko‘rib chiqiladi.
1. Tog‘ay to‘qimasi: umumiy tavsif
Tog‘ay to‘qimasi (textus cartilagineus) — elastik hujayralararo moddaga ega va qon tomirlaridan mahrum bo‘lgan ixtisoslashgan biriktiruvchi to‘qimaning bir turi. Oziq moddalar va gazlar tog‘ay hujayralari tomon perixondriym tomirlaridan yoki, bo‘g‘im tog‘ayida, sinovial suyuqlikdan diffuziya yo‘li bilan yetib boradi. Biriktiruvchi to‘qima bilan umumiy xususiyatlar 8-bobda bayon etilgan; ushbu bobda tog‘ayning o‘ziga xos tomonlari ko‘rib chiqiladi.
Tog‘ay to‘qimasining hujayralararo moddasi ikki asosiy komponentdan iborat.
- Tolalar — asosan kollagen tolalar: giаlin va elastik tog‘ayda II turdagi kollagen, tolali tog‘ayda I turdagi kollagen. Elastik tog‘ayda qo‘shimcha ravishda elastik tolalar mavjud.
- Asosiy (amorf) modda — proteoglikanlar (agrekan, xondroitinsulfat, keratansulfat) va gialuron kislotasi bilan to‘yingan. Proteoglikanlar katta miqdordagi suvni ushlab turadi va turgor hosil qiladi: aynan shu tufayli tog‘ay yuklanish ostida prujina kabi ishlaydi va shaklini tiklaydi.
Tog‘ay to‘qimasining hujayralari:
- Xondroblastlar (chondroblasti) — yosh, faol bo‘linadigan va sintez qiluvchi hujayralar; asosan tog‘ayning yuzaki qatlamlarida perixondriym ostida joylashgan.
- Xondrositlar (chondrocyti) — yetuk hujayralar; matriks bo‘shliqlari — lakunalar (lacunae) ichida joylashgan. Faol o‘sish zonalarida ular umumiy kapsulaga o‘ralgan izogen guruhlarni (bir asl hujayrasidan paydo bo‘lgan 2–8 hujayra) hosil qiladi. Xondrositlar matriks tarkibini saqlaydi va yangilaydi.
Tog‘ay to‘qimasida nerv tolalari va qon tomirlari yo‘q. Shuning uchun tog‘ayning shikastlanishi o‘tkir og‘riq bilan kechmaydi (og‘riq perixondriym yoki subxondral suyakdan kelib chiqadi) va tog‘ay qiyin tiklanadi.
2. Perixondriym va tog‘ayning o‘sishi
Perixondriym (perichondrium) — aksariyat tog‘aylarni tashqaridan qoplaydigan biriktiruvchi to‘qima pardasi. Bo‘g‘im tog‘aylari perixondriymsiz bo‘lib, sinovial suyuqlikdan diffuziya yo‘li bilan oziqlanadi. Perixondriymning ikki qavati farqlanadi:
- Tashqi tolali qavat — kollagen tolalar va qon tomirlariga boy; mexanik himoya va tog‘ayning asosiy oziqlanishini ta’minlaydi.
- Ichki xondrogen qavat — xondroblastlar va kam differensiallashgan hujayralar ajdodlarini o‘z ichiga oladi; bu yerdan appozision o‘sish sodir bo‘ladi — tog‘ayning tashqi tomondan qalinlashuvi.
Ikkinchi o‘sish mexanizmi — interstisial o‘sish: matriks ichidagi xondrositlarning bo‘linishi bilan izogen guruhlarning hosil bo‘lishi. Bu yosh tog‘ayga xos; yosh o‘tishi bilan matriks zichroq bo‘lib, bo‘linishga to‘sqinlik qiladi.
3. Tog‘ay to‘qimasining turlari
Hujayralararo modda tarkibiga qarab uch tur tog‘ay to‘qimasi ajratiladi.
Giаlin tog‘ay
Giаlin tog‘ay (cartilago hyalina) — eng keng tarqalgan tur. Prepаratda asosiy modda bir jinsli va shisha kabi ko‘rinadi (yunoncha hyalos — shisha). Tarkibida II turdagi kollagen mavjud; uning tolalari odatdagi gistologik bo‘yoqlarda ko‘rinmaydi, chunki yorug‘lik sindirish ko‘rsatkichi matriks bilan bir xil.
Giаlin tog‘ay quyidagilarni hosil qiladi:
- suyaklarning bo‘g‘im yuzalarini;
- qovurg‘a tog‘aylari (cartilagines costales);
- nafas yo‘llari skeletini (traxeya halqalari, hiqildoq va bronx tog‘aylari);
- suyak bilan almashtirilgunga qadar homilaning skeletini.
Hujayralarga yaqin joylashgan matriks proteoglikanlar jihatidan boyroq bo‘ladi va territorial matriks (gematoksilin-eozin bo‘yog‘ida bazofil) hosil qiladi. Hujayra guruhlari orasida intеrritorial matriks (oksifil) joylashgan. Bu farq hujayralarga turli masofada matriksning kimyoviy tarkibi va yetuklik darajasini aks ettiradi.
Yoshi o‘tishi bilan giаlin tog‘ay ohaklanishi (kalsifikatsiyalanishi) mumkin: kalsiy tuzlari matriksga cho‘kadi, tog‘ay mo‘rt bo‘lib qoladi. Bo‘g‘im tog‘ayi perixondriymsiz; uning tiklanish qobiliyati juda cheklangan.
Elastik tog‘ay
Elastik tog‘ay (cartilago elastica) matriksida II turdagi kollagenden tashqari mo‘l elastik tolalar (fibrae elasticae) mavjud bo‘lib, bu unga yangi prepаratda sariq rang va yuqori egiluvchanlk beradi. Hujayralari va matriksi giаlin tog‘ayga o‘xshash; perixondriym yaxshi rivojlangan.
Elastik tog‘ay quloq suprasini (auricula), hiqildoq qopqog‘ini (epiglottis), eshitish nayi tog‘ay qismini va hiqildoqning ba’zi tog‘aylarini hosil qiladi. Elastik tolalari tufayli bu tog‘ay yosh o‘tishi bilan kalsifikatsiyalanmaydi.
Tolali tog‘ay
Tolali (fibroz) tog‘ay (fibrocartilago) mexanik kuchlar yo‘nalishi bo‘yicha joylashgan I turdagi kollagenning kuchli dastalarini o‘z ichiga oladi. Asosiy modda nisbatan kam; xondrositlar kollagen dastalar orasida yakka yoki juft holda, yaqqol izogen guruhlar hosil qilmasdan joylashgan. Perixondriym yo‘q.
Tolali tog‘ay giаlin tog‘ay bilan zich oformlengan biriktiruvchi to‘qima o‘rtasidagi oraliq shakldir. U quyidagilarni hosil qiladi:
- umurtqalararo disklarning tolali halqasini (anulus fibrosus);
- qov simfizini (symphysis pubica);
- menisklarni va bo‘g‘im ichidagi disklarni;
- yirik paylarning suyakka birikish joylarini.
4. Suyak to‘qimasi: umumiy tavsif
Suyak to‘qimasi (textus osseus) — hujayralararo moddasi minerallashgan: gidroksiapatit (hydroxyapatitum) kristallari bilan to‘yingan yuqori ixtisoslashgan biriktiruvchi to‘qima, Ca₁₀(PO₄)₆(OH)₂. Minerallashuv suyakning qattiqligini va ko‘tarish qobiliyatini ta’minlaydi; organik matriks esa unga elastiklik beradi va mo‘rtlik bilan sinishini oldini oladi.
Suyak to‘qimasining hujayralararo moddasi ikki komponentdan iborat.
- Organik komponent (osteoid) — massaning taxminan 35%. Osteoidning taxminan 90% ini I turdagi kollagen tashkil etadi; qolganlari — proteoglikanlar va kollagen bo‘lmagan oqsillar: osteokalsin (osteocalcinum), osteopontin (osteopontinum), osteonektin (osteonectinum) va boshqalar. Bu oqsillar minerallashuvni boshqaradi va hujayralarni matriks bilan bog‘laydi.
- Mineral komponent — massaning taxminan 65%. Asosan kollagen fibrillari bilan zichib bog‘langan gidroksiapatit kristallaridan iborat.
5. Suyak to‘qimasining hujayralari
Osteogen hujayralar
Osteogen (osteoprogenitor) hujayralar (cellulae osteoprogenitoricae) — periosteum va endosteumning ichki qavatida joylashgan kam differensiallashgan hujayralar. Zarurat bo‘lganda ular bo‘linadi va osteoblastlarga differensiallashadi.
Osteoblastlar
Osteoblastlar (osteoblasti) — yosh, funksional jihatdan faol sintez hujayralari. Ular hosil bo‘layotgan suyak yuzasida bir qavat bo‘lib joylashgan. Osteoblastlar organik matriks komponentlarini (osteoid) sintezlaydi va sekretsiya qiladi, shuningdek minerallashuv uchun zarur fosfat konsentratsiyasini ta’minlashda ishtirok etuvchi ishqoriy fosfatazani (phosphatasa alkalina) ishlab chiqaradi.
Matriks to‘planishi davomida osteoblast hamma tomondan unga o‘ralib, osteositga aylanadi.
Osteositlar
Osteositlar (osteocyti) — minerallashgan matriksga ko‘milgan yetuk hujayralar. Har bir osteosit lakunada (lacuna) yotadi va qo‘shni hujayralar bilan matriksni teshib o‘tadigan ingichka o‘simtalar — suyak kanalchalari (canaliculi ossei) orqali bog‘lanadi. Kanalchalar bo‘ylab oziq moddalar va signal molekulalari o‘tadi.
Osteositlar — mexanosensorlar: ular suyak yuklamasini va deformatsiyasini sezadi hamda osteoklastlar va osteoblastlar faoliyatini parakriyn signallar (sklerostin va boshqalar) orqali boshqaradi. Osteositlar matriks tarkibini saqlaydi va mineral almashinuvni nazorat qiladi.
Osteoklastlar
Osteoklastlar (osteoclasti) — monositar-makrofagal qatordan (qon hosil qiluvchi kelib chiqish) bo‘lgan hujayralar qo‘shilishi natijasida paydo bo‘luvchi yirik ko‘p yadroli hujayralar (diametri 100 mkm va undan ko‘p, 3 dan bir necha o‘ngtalab yadrosi bor). Ular suyak to‘qimasini rezorbsiya qiladi.
Rezorbsiya mexanizmi: osteoklast suyak yuzasiga birikib, o‘tkazmas zich zona (sealing zone) hosil qiladi. Matriksga qarab turgan membrana ko‘plab burmalarga ega burmali chegara (margo corrugatus) ni hosil qiladi. Burmali chegara ostidagi bo‘shliqqa H⁺ ionlari (pH ~4,5 gacha kislotalanish) va lizosomal fermentlar (katepsin K va boshqalar) ajratiladi; ular minerallarni eritadi va organik matriks ni parchalaydi.
Osteoblastlar va osteoklastlarning faoliyati me’yorda muvozanatlashadi: remodelirlanish suyakning shakli va sifatini doimiy yangilaydi. Muvozanatning buzilishi osteoporozga (rezorbsiya ustunligi) yoki osteopetrozga — «marmar kasalligiga» (yetarli rezorbsiyaning yo‘qligi) olib keladi.
6. Suyak to‘qimasining hujayralararo moddasi. Osteon
Katta yoshli odamda hujayralararo modda qalinligi taxminan 3–7 mkm bo‘lgan plastinkalarga (lamellae osseae) tartiblanib joylashgan. Qo‘shni plastinkalarda kollagen tolalar turli burchak ostida yo‘nalgan — bu suyakka turli yo‘nalishlardagi yuklarga yuqori qarshilik beradi (xuddi qatlamlari to‘rtburchak yo‘nalishda yotqizilgan fanera kabi).
Kompakt (kortikal) suyak bir necha plastinka tizimlaridan iborat.
-
Osteonlar (Gavers tizimlari) (osteonum, sinonimi systema Haversii) — kompakt suyakning asosiy tarkibiy birliklari. Har bir osteon diametri taxminan 100–500 mkm bo‘lgan silindr bo‘lib, markaziy (Gavers) kanali (canalis centralis) atrofida 5–20 konsentrik plastinkadan tashkil topgan. Kanalda qon tomiri (kapillyar yoki arteriyola) va nerv tolasi o‘tadi. Osteositlar plastinkalar orasidagi lakunalarda joylashgan; ularning o‘simtalari kanalchalar bo‘ylab markaziy kanaldagi tomirga yetib boradi. Osteonlar asosan suyakning bo‘ylama o‘qi bo‘ylab joylashgan.
-
Oraliq plastinkalar (lamellae interstitiales) — to‘liq emas rezorbsiyalangan eski osteonlarning qoldiqlari; ular osteonlar orasidagi bo‘shliqlarni to‘ldiradi.
-
Tashqi va ichki aylanma plastinkalar (lamellae circumferentiales externae et internae) — suyakni tashqaridan (periosteum ostida) va ichkaridan (suyak-ko‘mik kanali yonida) o‘rab oladi.
Teshuvchi (Folkman) kanallar (canales perforantes) — Gavers kanallarini bir-biri bilan va periosteum bilan bog‘lovchi ko‘ndalang yoki qiyshiq yo‘nalgan kanallar. Gavers kanallaridan farqli o‘laroq, ular konsentrik plastinkalar bilan o‘ralgan emas.
G‘ovak (trabekulyar) suyak anastomozlanuvchi trabekulalar (trabeculae osseae) dan — plastinkali suyak to‘qimasidan iborat plastinkalar yoki tirqishlardan tuzilgan. Trabekulalar maksimal kuchlanish chiziqlari bo‘ylab yo‘nalgan. Trabekulalar orasidagi bo‘shliqlarida qizil yoki sariq suyak ko‘migi mavjud.
7. Suyak to‘qimasining turlari
Suyak to‘qimasining ikki struktural turi farqlanadi.
| Tur | Kollagenning joylashuvi | Qayerda uchraydi |
|---|---|---|
| Qo‘pol tolali (retikulofibrozli) (textus osseus reticulofibrosus) | dastalar tartibsiz yo‘nalgan | homila, sinish bitishidagi kallus to‘qimasi, bosh suyagi choklari, tish alveolalari |
| Plastinkali (textus osseus lamellaris) | qat’iy tartibli plastinkalar | katta yoshli odamning skeleti (asosiy qismi) |
Qo‘pol tolali suyak osteogenezda yoki tiklanishda birinchi bo‘lib hosil bo‘ladi, lekin keyinchalik plastinkali suyak bilan almashtiriladi.
8. Suyak to‘qimasining gistogenezi
Suyak hosil bo‘lishining ikki asosiy mexanizmi farqlanadi.
To‘g‘ri osteogenez (desmal suyaklanish)
Desmal suyaklanish (ossificatio desmalis) tog‘ay avvalchisisiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri biriktiruvchi to‘qimada sodir bo‘ladi. Mezexima hujayralari osteoblastlarga differensiallashadi, keyin ular osteoid sintez qiladi, so‘ngra u minerallashadi. Bosh suyagi gumbazi, o‘mrov suyagining katta qismi va pastki jag' suyagi shu yo‘l bilan hosil bo‘ladi. Natijada avval qo‘pol tolali suyak hosil bo‘ladi, keyinchalik u plastinkali suyakka qayta quriladi.
Bilvosita osteogenez (enxondral va perxondral suyaklanish)
Enxondral (endoxondral) suyaklanish (ossificatio enchondralis) giаlin tog‘ay bilan hosil qilingan tog‘ay modeli («tasvir nusxasi») o‘rnida sodir bo‘ladi. Ko‘pchilik suyaklar — uzun naychali suyaklar, bosh suyagi asosi va boshqalar — shu mexanizm bo‘yicha rivojlanadi.
Uzun naychali suyaklar uchun ketma-ket sodir bo‘ladigan hodisalar:
- Tog‘ay modeli diafizida xondrositlar gipertrofiyalanadi, matriks esa minerallashadi. Xondrositlar nobud bo‘ladi.
- Perixondriymdan qon tomirlari osteogen hujayralar bilan birga tog‘ay bo‘shlig‘iga kirib boradi. Diafizda birlamchi suyaklanish markazi (centrum ossificationis primarium) hosil bo‘ladi.
- Shu bilan bir vaqtda diafiz perixondriymi ostida suyak muftasi perxondral suyaklanish (ossificatio perichondralis) yo‘li bilan hosil bo‘ladi: perixondriym osteoblastlari tog‘ay silindri tashqarisidan suyak qo‘yadi, shundan so‘ng perixondriym periosteumga (periosteum) aylanadi.
- Ko‘pchilik suyaklarda tug‘ilishdan keyin epifizlarda ikkilamchi suyaklanish markazlari (centra ossificationis secundaria) paydo bo‘ladi.
- Epifiz va diafiz orasida epifizar o‘sish plastinkasi (lamina epiphysialis) saqlanib qoladi — bu faol bo‘linadigan va yetilayotgan xondrositlar zonasi bo‘lib, suyakning uzunlik bo‘ylab o‘sishini ta’minlaydi. Plastinka skelet o‘sishi tugashi bilan yopiladi (plastinkali suyak bilan almashtiriladi) — ayollarda o‘rtacha 16–18, erkaklarda 18–21 yoshda.
O‘sish zonasida ketma-ket zonalar farqlanadi (epifizdan diafizga qarab):
- tinchlik (zaxira hujayralar) zonasi — xondrositlar kam faol;
- proliferatsiya zonasi — xondrositlarning faol bo‘linishi, bo‘ylama ustunlar hosil bo‘lishi;
- yetilish va gipertrofiya zonasi — hujayralar kattalashadi, X kollagenni va ishqoriy fosfatazani sintez qiladi;
- kalsifikatsiya zonasi — matriks minerallashadi, xondrositlar nobud bo‘ladi;
- tog‘ayning rezorbsiyasi va suyak bilan almashtirilish zonasi — qon tomirlari o‘sib kiradi, osteoblastlar minerallashgan tog‘ay ustiga suyak qo‘yadi.
9. Suyakning qayta qurilishi va tiklanishi
Suyak to‘qimasi uzluksiz remodelirlanadi: katta yoshli odamning tanasida har yili barcha suyak to‘qimasining taxminan 10% yangilanadi. Remodelirlanishning birligi — bazal ko‘p hujayrali birlik (BMU, basic multicellular unit): osteoklastlar (rezorbsiya), so‘ngra osteoblastlar (yangi matriks sintezi va uning minerallashuvi) jarayonidan iborat guruh.
Remodelirlanish tizimli ravishda (paratgormon, kalsitonin, estrogenlar, D vitamini, yuklanish) va mahalliy ravishda (osteositlar signallari) boshqariladi. Bu jarayon quyidagilarga imkon beradi:
- suyak shaklini va arxitekturasini yuklanish o‘zgarishlariga moslash;
- mineral gomeostazni saqlash (qondagi kalsiy va fosfor konsentratsiyasi);
- matriksdagi mikrozararlanishlarni ularning to‘planishidan oldin bartaraf etish.
Sinish paytidagi tiklanish bir necha bosqichdan o‘tadi:
- Gemаtoma sinish joyida hosil bo‘ladi.
- Gemаtomaning tashkillanishi — fibroblastlar va tomirlarning o‘sib kirishi, yumshoq kallus (callus fibrocartilagineus) hosil bo‘lishi.
- Kallusning suyaklanishi — avval qo‘pol tolali suyak (callus osseus) hosil bo‘ladi.
- Qayta qurilish — qo‘pol tolali suyak plastinkali suyak bilan almashtiriladi, normal arxitektura tiklanadi.
Klinik ahamiyati
Osteoartrit (osteoarthritis) — bo‘g‘im giаlin tog‘ayining sekin-asta yemirilishi bilan kechadigan degenerativ kasallik. Bo‘g‘im tog‘ayida tomirlar va innervatsiya bo‘lmagani uchun tiklanish imkoniyati juda kam. Davolash jarayonni sekinlashtirishga qaratilgan; og‘ir holatlarda — bo‘g‘imni endoprotezlash.
Osteoporoz (osteoporosis) — suyak massasining kamayishi va uning mikroarxitekturasining buzilishi bilan namoyon bo‘luvchi tizimli kasallik; suyakning mo‘rtlashishiga olib keladi. Remodelirlanishning osteoklastlar foydasiga nomuvozanatida rivojlanadi (masalan, postmenopauzada estrogenlar etishmasligi). Mikroskopik darajada trabekulalar yupqalashadi va o‘zaro bog‘lanishlarini yo‘qotadi. Bifosfonat preparatlari osteoklastlarni inhibirlab, sinish xavfini kamaytiradi.
Sinishlar va ularning bitishi. Shifokor tiklanish bosqichlarini bilib, nima uchun bir necha hafta davomida immobilizatsiya kerakligini (yumshoq kallus hosil bo‘lishi) va to‘liq mustahkamlikni tiklash uchun oylar va yillar ketishini (plastinkali suyakning qayta qurilishi) tushunadi.
Raxit va osteomalyatsiya — D vitamini etishmovchiligida osteoidning minerallashuvi buzilishi. Organik matriks to‘planadi, ammo minerallashmaydi; suyak deformatsiyalanadi va mustahkamligini yo‘qotadi. Bolalarda bu raxit (rachitis); katta yoshlilarda — osteomalyatsiya (osteomalacia).
Epifizar o‘sish plastinkasi bolalarda ayniqsa zaif bo‘ladi: undan o‘tuvchi sinishlar proliferatsiya zonasiga ta’sir qilsa, suyakning o‘sishini buzishi mumkin. Bolada o‘sish zonasi atrofida har qanday sinish aniq repoziitsiyani talab qiladi.
Osteosarkoma (osteosarcoma) — osteoblastlardan kelib chiqadigan xavfli o‘sma; ko‘pincha o‘smir yoshida uzun naychali suyaklarning metafizlarida uchraydi. Gistologik jihatdan atipik osteoblastlar va to‘g‘ri bo‘lmagan osteoid bilan normal suyakdan farq qiladi.
Qondagi ishqoriy fosfataza — osteoblastlar faolligining markeri; sinishlarda, Pedzhet kasalligida (osteoporosis deformans), rahitda, suyakka metastazlarda ko‘tariladi.
O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar
- Nima uchun tog‘ay to‘qimasi qon tomirlari orqali emas, diffuziya yo‘li bilan oziqlanadi? Qaysi tog‘aylar perixondriymdan mahrum?
- Tog‘ay to‘qimasining uch turini sanab, ularning hujayralararo moddasi qanday farq qilishini ko‘rsating.
- Giаlin tog‘ay va tolali tog‘ay qaysi kollagenni o‘z ichiga oladi? Nima uchun bu farq ularning mexanik xususiyatlari uchun muhim?
- Suyak to‘qimasining to‘rt turdagi hujayrasini nomlang va har birining vazifasini tavsiflang.
- Osteoklast suyak to‘qimasini qanday parchalaydi? Buning uchun qanday struktural xususiyatlar kerak?
- Osteon (osteonum) nima? Uning asosiy tarkibiy qismlarini sanab, tuzilishini tasvirlab bering.
- Qo‘pol tolali suyak to‘qimasi plastinkali suyak to‘qimasidan nimasi bilan farq qiladi? Katta yoshlida ularning har biri qayerda uchraydi?
- Desmal va enxondral osteogenezning mohiyatini tushuntiring va har usul bilan hosil bo‘ladigan suyaklarga misollar keltiring.
- Epifizar o‘sish plastinkasi nima va u bolalik davridagi skeletning o‘sishi uchun nima uchun muhim?
- Suyak remodelirlanishining muvozanatsizligi qanday qilib osteoporozga olib keladi? Bifosfonatlarning hujayra darajasidagi ta’sir mexanizmini tushuntiring.
- Nima uchun sinish bitishida avval qo‘pol tolali suyak hosil bo‘ladi, darhol plastinkali emas?
- Osteoblastlar faolligini aks ettiruvchi laborator ko‘rsatkich qaysi va qaysi patologik holatlarda u ko‘tariladi?
Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.