Tibbiyot mutaxassislari uchun

Gistologiya, sitologiya va embriologiya

8-bob. Umumiy biriktiruvchi to‘qima

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Biriktiruvchi to‘qima — inson organizmidagi eng ko‘p tarqalgan to‘qima. U har bir a’zoning tarkibiga kiradi, a’zolarni bir-biri bilan bog‘laydi va ularning tayanch skeletini hosil qiladi. Epiteliy, mushak va nerv to‘qimasidan farqli ravishda, biriktiruvchi to‘qima o‘z vazifalarini asosan hujayralararo modda (substantia intercellularis) orqali bajaradi: bu yerda hujayralararo modda hajman ko‘p va kimyoviy jihatdan xilma-xildir. Biriktiruvchi to‘qimadagi hujayralar tarqoq joylashgan — ular epiteliydagi kabi qator hosil qilmaydi va bir-biriga yopishib turmaydi.

1. Umumiy xarakteristika va vazifalari

Barcha biriktiruvchi to‘qimalar uchun birlashuvchi belgi — yaxshi rivojlangan hujayralararo modda: tolalar va amorf asosiy moddaning yig‘indisi. Aynan shu belgi biriktiruvchi to‘qimani boshqa to‘qima turlaridan ajratib turadi va uning mexanik xususiyatlar diapazoni — yumshoq bo‘sh stromadan qattiq suyakkacha — shu bilan belgilanadi.

Barcha biriktiruvchi to‘qima turlari mezenchimadan (mesenchyma) — mezoderm kelib chiqishli embrional to‘qimadan rivojlanadi. Mezenchima — jelsimon matriks ichidagi o‘simtali hujayralarning tori; undan barcha biriktiruvchi to‘qima turlari, qon va limfa, shuningdek tomir silliq muskulaturasi hosil bo‘ladi (5- va 10-bobga qarang). Mezenchimal ildiz hujayralar kattalar organizmida ham (asosan suyak ko‘migi perivaskulyar nishalarida) saqlanadi va shikastlanishda biriktiruvchi to‘qimani yangilash manbai bo‘lib xizmat qiladi.

Biriktiruvchi to‘qimaning vazifalari:

  • Mexanik (tayanch): tolalar organlar karkasinmi, paylar, boylamlar, kapsulalar va fastsiyalarni hosil qiladi.
  • Trofik: tomirlari o‘rab turgan bo‘sh biriktiruvchi to‘qima qon bilan boshqa to‘qima hujayralari o‘rtasida ozuqa moddalari va almashinuv mahsulotlarini tashishni ta’minlaydi.
  • Himoya: makrofaglar va boshqa hujayralar fagositoz va immunoreaksiyalarni amalga oshiradi; zich to‘qima tuzilmalari a’zolarni mexanik himoya qiladi.
  • Plastik (reparativ): shikastlanganda fibroblastlar yangi hujayralararo modda va tolalar sintez qilib, nuqsonni to‘ldiradi.
  • Deponlovchi: yog' to‘qimasi energiya zahiralarini saqlaydi; amorf modda suv va erigan metabolitlarni ushlab turadi.
  • Tartibga soluvchi: biriktiruvchi to‘qima hujayralari qo‘shni hujayralar proliferatsiyasi va differensiatsiyasini boshqaruvchi signal molekulalari sekretsiya qiladi.

2. Biriktiruvchi to‘qimalarning tasnifi

Biriktiruvchi to‘qimalar katta guruhni tashkil etadi va ikki asosiy kichik guruhga bo‘linadi.

I. Xususiy biriktiruvchi to‘qimalar (textus connectivus proprius):

  • Bo‘sh tolali biriktiruvchi to‘qima (textus connectivus laxus)
  • Zich tolali biriktiruvchi to‘qima (textus connectivus compactus):
    • Shakllanmagan (tartibsiz)
    • Shakllangan (tartibli)
  • Ixtisoslashgan turlar: yog', retikulyar, shilliq biriktiruvchi to‘qima

II. Skelet biriktiruvchi to‘qimalari:

  • Tog‘ay to‘qimasi (textus cartilagineus)
  • Suyak to‘qimasi (textus osseus)

Qon va limfa ham biriktiruvchi to‘qimalarga kiradi, chunki mezenchimadan rivojlanib, suyuq hujayralararo moddaga — plazmaga egadir. Ular 10-bobda ko‘rib chiqiladi. Tog‘ay va suyak to‘qimasiga 9-bobda to‘xtalinadi. Ushbu bobda umumiy (yumshoq) biriktiruvchi to‘qima ko‘rib chiqiladi.

3. Biriktiruvchi to‘qima hujayralari

Umumiy biriktiruvchi to‘qimaning hujayraviy tarkibi xilma-xil. Hujayralarning bir qismi — rezident hujayralar (resident cells), berilgan to‘qimada doimiy yashovchi va asosan strukturaviy hamda metabolik vazifalarni bajaradigan: fibroblastlar, tuk hujayralari, adipositlar, peritsitlar. Boshqalari — ko‘chuvchi hujayralar, yallig‘lanish signallari yoki immunreaksiya jarayonida qondan ko‘chib keladigan: monotsitlar (to‘qima makrofaglariga aylanadi), limfotsitlar, neytrofillar, eozinofil. Bu farqni tushunish muhim: rezident hujayralar to‘qimaning uzoq yashovchi strukturaviy asosini, ko‘chuvchi hujayralar esa uning reaktivligini ta’minlaydi.

3.1. Fibroblastlar va fibrositlar

Fibroblastlar (fibroblastus) — xususiy biriktiruvchi to‘qimaning asosiy va soni eng ko‘p hujayralari. Bu katta, yassilangan yoki duksimon hujayralar bo‘lib, o‘simtalariga ega. Yadrosi oval, yorug', yadrochasi yaxshi ko‘rinadi; sitoplazmasi donador endoplazmatik to‘r va Golji kompleksiga boy — faol oqsil sintezi va sekresiyasining morfologik belgisi (3-bobga qarang).

Fibroblastlar sintez qilib, sekretsiya qiladi:

  • kollagenli va elastik tolalar oldinchi moddalarini;
  • amorf asosiy moddaning komponentlari — glikozaminoglikanlar va proteoglikanlarni;
  • bir qancha o‘sish faktorlarini.

Yoshlasha borgan sari faol fibroblastlar fibrositlarga (fibrocytus) — toraygan yadroli va qisqargan sitoplazmal kichroq hujayralarga aylanadi. Fibrositlar yaratilgan hujayralararo moddani saqlaydi, ammo sintez jihatdan kamroq faol bo‘ladi.

Miofibroblastlar — fibroblastlar va silliq mushak hujayralari o‘rtasidagi oraliq shakl; aktin miofilamentlari dastalarini o‘z ichiga oladi. Yaralarni bitishida paydo bo‘lib, yara chetlarining yaqinlashishini ta’minlaydi. Surunkali yallig‘lanishda saqlanib qolgan miofibroblastlar fibroz shakllanishining bosh ijrochisi bo‘ladi.

3.2. Makrofaglar

Makrofaglar (macrophagocytus) qon monotsitlaridan kelib chiqadi (10-bobga qarang). Bu liyosoma va fagosomalarga boy, notekis qirralari bo‘lgan yirik hujayralar. Ular mononuklear fagositlar tizimining bir qismini tashkil etib, uch asosiy vazifani bajaradi:

  1. Fagositoz — mikroorganizmlar, o‘lgan hujayralar va begona zarralarni yutib, hujayra ichida hazm qilish.
  2. Antigen taqdim etish — antigenlarni qayta ishlab, adaptiv immunoreaksiyani ishga tushirish uchun limfotsitlarga taqdim etish.
  3. Sekretor — sitokinlar (IL-1, TNF-α va boshqalar), fermentlar, komplement komponentlari, o‘sish omillarini ajratib chiqarish.

Turli a’zolarda to‘qima makrofaglari turlicha nomlanadi: jigarda Kupfer hujayralari, o‘pkada alveolyar makrofaglar, suyakda osteoklastlar, nerv to‘qimasida mikrogliya hujayralari, epidermisda Langergans hujayralari.

3.3. Tuk hujayralari (labrositlar)

Tuk hujayralari (mastocytus, labrocytus) asosan bo‘sh biriktiruvchi to‘qimadagi mayda tomirlar bo‘ylab — teri, shilliq qavatlar va seroz qoplamalar biriktiruvchi to‘qimasida joylashadi. Ularning asosiy xususiyati — gistamin, geparin, serotonin, proteazalar (triptaza, ximaza) o‘z ichiga oluvchi yirik metaxromatik granulalarga to‘lib turgan sitoplazmasi.

Hujayra yuzasidagi IgE bilan bog‘langan antigen bilan kontaktda degranulatsiya sodir bo‘ladi: mediatorlar hujayralararo bo‘shliqqa otiladi va tomir kengayishi, o‘tkazuvchanlik oshishi, silliq muskulatura qisqarishi va allergik hamda yallig‘lanish reaksiyalarining boshqa komponentlarini keltirib chiqaradi. Tuk hujayralarining geparini antikoagulyant ta’sirga ega va mikrosirkulyatsiyani qo‘llab-quvvatlaydi.

3.4. Plazmatik hujayralar

Plazmatik hujayralar (plasmocytus) — antitelolar — immunoglobulinlar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan etuk V-limfotsitlar. Dumaloq yoki oval, ekssentrik «g‘ildirak shaklida»gi yadroli (xromatin g‘ildirak spitsilaridek joylashgan). Sitoplazmasi juda ko‘p donador endoplazmatik to‘r tufayli intensiv bazofil. Shilliq qavat bo‘sh biriktiruvchi to‘qimasida va limfoid a’zolarda uchraydi (14-bobga qarang).

3.5. Adipositlar

Adipositlar (adipocytus) — yog' hujayralari. Ikki funksional tur farqlanadi:

  • Oq adipositlar (adipocytus albus): shar shaklli, yadrosi va sitoplazmasini chetga siqib, bir yirik yog' tomchisi bo‘lgan (unilocular). Oq yog' to‘qimasini hosil qiladi; energiyani triglitseridlar shaklida deponlaydi. Leptin sekretsiya qiladi — ishtahani va energiya almashinuvini boshqaruvchi gormon.
  • Jigarrang adipositlar (adipocytus fuscus): ko‘p tomchili (multilocular), ko‘p mitoxondriyali. Jigarrang yog' to‘qimasini hosil qiladi; bu termogenezga ixtisoslashgan: termogenin proteini (UCP1) mitoxondriyalar ichki membranasida «proton sizib chiqishi»ni ta’minlab, yog' kislotalarning oksidlanish energiyasini issiqlik sifatida ajratib chiqaradi.

3.6. Boshqa hujayralar

Peritsitlar (pericytus) — kapillyar devorini tashqaridan qoplaydigan o‘simtali hujayralar. Kapillyar tonusini tartibga solishda ishtirok etadi va fibroblastlarga, silliq mushak hujayralariga, osteoblastlarga differensiatsiya qila oladi.

Adventsitsial hujayralar — tomirlar bo‘ylab joylashgan, biriktiruvchi to‘qima hujayraviy tarkibini yangilash uchun zaxira bo‘lib xizmat qiluvchi kam differensiallashgan hujayralar.

Pigment hujayralari (melanocytus, melanositlar) melanin pigmentini o‘z ichiga oladi va terida, ko‘z tomirli qavatida, rangsimonda, yumshoq miya pardalarida uchraydi. Kelib chiqishi jihatidan ular mezenchimal emas, neyral hisoblanadi.

Biriktiruvchi to‘qimada doimiy ravishda qondan ko‘chib kelgan neytrofillar, eozinofil va limfotsitlar ham bo‘ladi.

4. Hujayralararo modda

Hujayralararo modda (substantia intercellularis) — biriktiruvchi to‘qimaning mexanik va metabolik xususiyatlarining asosi. U tolalar va amorf asosiy moddadan iborat.

4.1. Kollagenli tolalar

Kollagenli tolalar (fibra collagenica) — eng mustahkam va keng tarqalgan. Ular kuchli cho‘zilma mustahkamligini ta’minlovchi fibrillyar oqsil — kollagendan tuzilgan.

Kollagen sintezi — ko‘p bosqichli jarayon:

  1. Fibroblastlarda prokollagenning α-zanjirlari sintez qilinadi.
  2. Prolin va lizin C vitamin kofaktori yordamida ishlovchi gidroksilazalar ta’sirida gidroksillanadi.
  3. Uchta α-zanjir uchli spiral — tropokollagenni o‘raydi.
  4. Tropokollagen molekulalari hujayralararo bo‘shliqqa chiqib, o‘z-o‘zidan kollagen fibrillari va tolalar hosil qiladi; ular kovalent ko‘ndalang bog‘lar bilan mustahkamlanadi.

28 dan ortiq kollagen turi ma’lum. Eng muhimlari:

TurAsosiy lokalizatsiyasi
Iteri, paylar, boylamlar, suyak, dentin
IIgialin va tolali tog‘ay
IIIretikulyar tolalar, tomir devorlari
IVbazal membranalar (to‘rsimon shakl)

4.2. Elastik tolalar

Elastik tolalar (fibra elastica) — markazida elastin oqsili, atrofida fibrillin mikrofibrillaridan tashkil topgan. Elastinning erkin bog‘langan tuzilishi tufayli bu tolalar cho‘ziladi va dastlabki shaklga qaytadi. Ayniqsa yirik arteriyalar devorida, o‘pkada, ovoz boylamlarida, terida ko‘p.

Qarilikda elastik tolalar parchalanib, kollagen bilan almashadi — bu teri va arteriyalar elastikligining yoshga qarab pasayishiga olib keladi.

4.3. Retikulyar tolalar

Retikulyar tolalar (fibra reticularis) — uch o‘lchamli to‘rlar hosil qiluvchi ingichka tolalar. III tur kollagendan tuzilgan va glikoproteinlarga ayniqsa boy; bu ularni gistologik tayyorgarlikda kumush tuzlari bilan bo‘yashga imkon beradi (argyrofil tolalar). Qon hosil qiluvchi a’zolar (qizil suyak ko‘migi, limfa tugunlari, taloq), bezlarning bazal membranalari va parenchimal a’zolarning stromal karkasinmi hosil qiladi.

4.4. Amorf asosiy modda

Amorf asosiy modda (substantia fundamentalis amorpha) — hujayralar va tolalar orasidagi bo‘shliqni to‘ldiradigan gelsimon muhit. Asosini quyidagilar tashkil etadi:

  • Glikozaminoglikanlar (GAG) — uzun zanjirli, manfiy zaryadlangan polisaxaridlar: gialuron kislota, xondroitin sulfat, dermatan sulfat, geparan sulfat. Gialuron kislota yuqori konsentratsiyada suv ushlab turuvchi gel hosil qiladi.
  • Proteoglikanlar — oqsil o‘zagi bilan kovalent bog‘langan GAG; turli o‘lchamdagi molekulalar uchun to‘qima o‘tkazuvchanligini belgilovchi g‘ovak matriks hosil qiladi.
  • Glikoproteinlar (fibronectinum, lamininum) — hujayralarni integrin retseptorlari orqali tolalar va matriks bilan bog‘lab, hujayraviy adgeziya va migratsiyani ta’minlaydi.

Amorf modda inert to‘ldiruvchi emas: u molekulalar va ionlar diffuziyasini tartibga soladi, o‘sish faktorlarini faol bo‘lmagan shaklda ushlab turadi va proteolizda ularni ozod qiladi; yallig‘lanishda esa o‘zining visko-elastik xususiyatlarini o‘zgartiradi.

5. Bo‘sh tolali biriktiruvchi to‘qima

Bo‘sh tolali biriktiruvchi to‘qima (textus connectivus laxus) — xususiy biriktiruvchi to‘qimaning eng ko‘p tarqalgan turi. Unda tolalar tartibsiz o‘ralgan va siyrak joylashgan; hujayraviy tarkibi esa eng xilma-xil (fibroblastlar, makrofaglar, tuk hujayralari, plazmatik hujayralar, adipositlar, peritsitlar).

Topografiyasi: qon va limfa tomirlarini hamda nervlarni o‘raydi, shilliq qavat va teri epiteliysi ostida yotadi (o‘z plastinkasi, lamina propria), ko‘p a’zolarning stromasini hosil qiladi, a’zolararo bo‘shliqlarni to‘ldiradi.

Vazifalari xilma-xil:

  • trofik — kapillyarlar va parenhima hujayralari orasida «tranzit zona» vazifasini bajarib, ozuqa moddalari va almashinuv mahsulotlarini o‘tkazadi;
  • immun — makrofaglar, tuk va plazmatik hujayralar, ko‘chib kelgan leykotsitlar bo‘ladi;
  • reparativ — shikastlanganda fibroblastlar nuqsonni yangi matriks bilan to‘ldiradi.

6. Zich tolali biriktiruvchi to‘qima

Zich tolali biriktiruvchi to‘qimada (textus connectivus compactus) hujayralararo modda hujayra elementlaridan keskin ustunlik qiladi; kollagen tolalari zich joylashgan. Ikki variant farqlanadi.

6.1. Shakllanmagan zich biriktiruvchi to‘qima

Kollagen dastalar turli yo‘nalishlarda boradi va har qanday yo‘nalishdagi tortishishga qarshilik ko‘rsatuvchi uch o‘lchamli karkas hosil qiladi.

Quyidagilarda uchraydi:

  • terining to‘r qavati (stratum reticulare dermis) — terining asosiy massasi;
  • a’zolar kapsulalari (buyrak, moyak, limfa tugunlari, jigar);
  • suyak usti pardasi (periosteum) va tog‘ay usti pardasi (perichondrium).

6.2. Shakllangan zich biriktiruvchi to‘qima

Kollagen dastalar mexanik kuchlar yo‘nalishiga mos ravishda qat’iy parallel boradi. Hujayra juda kam; hujayra turi — fibrosit, kollagen dastalari orasida siqilgan.

Misollar:

  • Paylar (tendo): I tur kollagenning parallel dastalari birlamchi → ikkilamchi → uchlamchi dastalar ierarxiyasini hosil qiladi; ular bo‘sh biriktiruvchi to‘qima qatlamlari — endotenoniy va peritenoniy — bilan ajratilgan. Bu ierarxiya yuqori mustahkamlikni ma’lum darajadagi egiluvchanlik bilan uyg‘unlashtiradi.
  • Boylamlar (ligamentum): tuzilishi paylarga o‘xshash, ammo cho‘zilganda elastiklikni saqlash uchun ko‘proq elastik tolalar tutadi.
  • Aponeurozlar (aponeurosis) — qorin va oyoq-qo‘l mushakları tekis payi.
  • Ko‘z muguz qavati: qat’iy parallel, perpendikulyar almashinib turadigan I tur kollagen plitalarining muntazam joylashuvi fibrillalar orasidagi to‘g‘ri interferensiya tufayli shaffoflikni ta’minlaydi (15-bobga qarang).

7. Ixtisoslashgan biriktiruvchi to‘qima turlari

7.1. Oq yog' to‘qimasi

Oq yog' to‘qimasi (textus adiposus albus) tomir va nervlari bo‘lgan bo‘sh biriktiruvchi to‘qima qatlamlari bilan ajratilgan bo‘lakchalar hosil qiluvchi oq adipositlardan tashkil topgan. Yorug‘lik mikroskopiyasida standart tayyorgarlikdan o‘tgan adipositlar «bo‘m-bo‘sh» hujayralar ko‘rinishida namoyon bo‘ladi — yog' spirtlar bilan tayyorgarlik jarayonida eriydi.

Topografiyasi: teri osti yog' qavati (panniculus adiposus), katta va kichik seyrak, tutqich, retroperitoneal bo‘shliq, buyrak atrofi, ko‘z yuvasi, kaft va tovon (mexanik himoya).

Oq yog' to‘qimasining vazifalari:

  • triglitseridlarni deponlash va energiya yetishmovchiligida yog' kislotalarini mobilizatsiya qilish (noradrenalin va glyukagon ta’sirida lipazlar stimullagan lipoliz);
  • termoizolyatsiya;
  • endokrin vazifa: leptin, adiponektin, rezistin, proinflamatuar sitokinlar (IL-6, TNF-α), angiotenzinogen sekretsiyasi.

7.2. Jigarrang yog' to‘qimasi

Jigarrang yog' to‘qimasi (textus adiposus fuscus) mitoxondriyaga boy (shuning uchun rangi) va mo‘l kapillyar tarmoqqa ega. Jigarrang adipositlar ko‘p kichik yog' tomchilari tutadi. UCP1 (termogenin) — mitoxondriyalarning ichki membranasidagi oqsil; u protonlarni ATP-sintazani chetlab o‘tib matritsaga qaytaradi, natijada yog' kislotalar oksidlanishi energiyasi issiqlik shaklida ajralib chiqadi. Bu jarayon titroqsiz (qisqarmasiz) termogenez deyiladi.

Yangi tug‘ilganlarda jigarrang yog' to‘qimasi tana massasining taxminan 5% ni tashkil etib, kurak oraliq sohada, uyqu arteriyalari, aorta bo‘ylab va ko‘ks orasi bo‘shlig‘ida joylashadi. U yangi tug‘ilgan bolaning tug‘ilgandan keyin dastlabki soatlarda tana haroratini saqlashi uchun muhim.

7.3. Retikulyar to‘qima

Retikulyar to‘qima (textus reticularis) retikulyar hujayralar (reticulocytus) — o‘simtalari birlashib uch o‘lchamli g‘ovak to‘r hosil qiluvchi yulduzsimon hujayralar — tomonidan hosil qilinadi. To‘r uyachalarida retikulyar tolalar (III tur kollagen, argyrofil) joylashgan. Retikulyar hujayralar qon hosil qiluvchi a’zolarda rivojlanayotgan qon hujayralari uchun maxsus o‘sish omillari sekretsiya qilib, mikroatrofi muhitini ta’minlaydi.

Topografiyasi: qizil suyak ko‘migi, timus, limfa tugunlari, taloq, ichak limfoid tuzilmalarining stromasi (10- va 14-bobga qarang).

7.4. Shilliq biriktiruvchi to‘qima

Shilliq biriktiruvchi to‘qima (textus connectivus mucosus) — embrional shakl; kattalar tanasida faqat kindik ipida Uorton jeli (gelatina Whartonii) ko‘rinishida saqlanadi. Mo‘l gialuron amorf moddaga cho‘zilgan seyrak fibroblastga o‘xshash hujayralar va ingichka kollagen tolalardan iborat. Kindik ipi tomirlarini mexanik himoya qilish vazifasini bajaradi.

8. Klinik ahamiyati

C vitamini yetishmovchiligi va skorbut. Tropokollagen yig‘ilishida prolin va lizinni gidroksillash uchun askorbin kislota (C vitamini) zarur kofaktor bo‘lgan gidroksilazalar kerak. Uning yetishmovchiligida — skorbut (scorbutus) da — kollagen tolalari to‘laqonli emas: normal ko‘ndalang bog‘lar hosil qila olmaydi va tez parchalanadi. Klinik jihatdan milklarning qonashi, tishlarning tushishi, peteхiyalar, yaralarning sekin bitishi va tomir mo‘rtligi bilan namoyon bo‘ladi.

Marfan sindromi (syndroma Marfani) — fibrillin-1 ni kodlovchi FBN1 genidagi mutatsiya tufayli yuzaganiga autosom-dominant kasallik. Elastik tolalar mikrofibrillarining yig‘ilishi buziladi. Baland bo‘y, o‘rgimchakpanjalilik, ko‘z gavhari subluksatsiyasi, bo‘g‘im beqarororligi kuzatiladi; eng xavflisi — aorta tomiri ildizi kengayishi va disseksiyasi.

Ehlers–Danlos sindromlari (syndromata Ehlers–Danlos) — turli kollagen genlari yoki ularni modifikatsiyalovchi fermentlar mutatsiyasiga ega irsiy kasalliklar guruhi. Teri giperelastikligi, bo‘g‘im gipermobilligi, kichik jarohatlarda ham qon tomirlar va a’zolar yirtilishiga moyillik (og‘ir shakllarda) va hematoma hosil bo‘lishi bilan namoyon bo‘ladi.

Fibroz — surunkali yallig‘lanish yoki shikastlanishda rivojlanadigan I tur kollagenning patologik ortiqcha to‘planishi. Misollar: jigar sirrozi, o‘pka fibrozi (masalan, silikozda), infarktdan keyingi kardioskleroz, terining keloidal va gipertrofik chandiqlar. Faollashgan miofibroblastlar fibroz shakllanishida asosiy rol o‘ynaydi.

Tez boshlanadigan allergik reaksiyalar (anafiplaksiya, bronxial astma, eshakemi) tuk hujayralarining degranulatsiyasi orqali amalga oshadi: gistamin kapillyarlarni kengaytirib, o‘tkazuvchanligini oshiradi, bronxospazm va eshakemi chaqiradi. Gistamin retseptori antagonistlari va tuk hujayralari membranasini stabillovchilar — allergiyani davolashdagi farmakologik nishonalar.

Semizlik va metabolik sindrom. Oq yog' to‘qimasi, ayniqsa visseral yog‘ning ortiqcha to‘planishi, surunkali yallig‘lanish (proinflamatuar adipokinlar sekretsiyasi), insulinga chidamlilik, dislipidemia va arterial gipertenziya bilan kuzatiladi. Leptin chidamliligi — semizlikdagi asosiy buzilishlardan biri.

Biriktiruvchi to‘qimaning xavfli o‘smasi sarkoma (sarcoma) deyiladi — epiteliydan yuzaladigan karsinomalardan (carcinoma) farqli ravishda. Hujayra turi bo‘yicha liposarkoma, fibrosarkoma, leyomiosarkoma, rabdomiosarkoma va boshqalar farqlanadi.

Qarilikda biriktiruvchi to‘qimaning o‘zgarishi ko‘plab yoshga bog‘liq o‘zgarishlarning asosini tashkil etadi. Yoshga qarab fibroblastlarning sintez faolligi pasayadi, proteoglikanlar miqdori kamayadi, amorf asosiy modda suv yo‘qotadi — to‘qimalar kamroq elastik bo‘lib qoladi. Kollagenli tolalar fermentativ bo‘lmagan glikatsion ko‘ndalang bog‘lar bilan qo‘shimcha sshivlashib, teri, tomir devorlari va ko‘z gavharining elastikligini pasaytiradi. Parallel ravishda faol jigarrang yog' to‘qimasi oq yog' bilan almashina boradi, bu termogenez zahiralarini kamaytiradi. Bu o‘zgarishlarning molekulyar mexanizmlarini tushunish — keksalik tibbiyoti va gerontologiya yondashuvlarini ishlab chiqishning asosini tashkil etadi.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Umumiy biriktiruvchi to‘qima qaysi embrional rudimentdan rivojlanadi? U epiteliydan tuzilishi jihatidan nimasi bilan tubdan farq qiladi?
  2. Biriktiruvchi to‘qimaning asosiy vazifalarini sanab o‘ting va har biriga misol keltiring.
  3. Fibroblastlar nima sintez qiladi? Faol fibroblastni fibrosit dan morfologik jihatdan qanday ajratish mumkin?
  4. To‘qima makrofaglari qayerdan kelib chiqadi? Ularning vazifalari va to‘qimaga xos shakllarini ayting.
  5. Tuk hujayralari granulalarida qaysi mediatorlar bo‘ladi va ularning allergik reaksiyadagi roli qanday?
  6. Kollagenning asosiy turlarini va ularning qaysi tuzilmalarda ustunlik qilishini ayting.
  7. Elastik tolalar kollagenli tolalardan tarkibi va vazifasi jihatidan nimasi bilan farq qiladi?
  8. Bo‘sh biriktiruvchi to‘qima zich shakllanmagan va zich shakllangan turlardan nimasi bilan farq qiladi?
  9. Nima uchun C vitamini yetishmovchiligida kollagen sintezi buziladi?
  10. Oq adipositlar jigarrang adipositlardan tuzilishi va vazifasi jihatidan nimasi bilan farq qiladi?
  11. Jigarrang yog' to‘qimasidagi termogenez mexanizmini tushuntiring.
  12. Sarkoma karsinomadan to‘qima kelib chiqishi jihatidan nimasi bilan farq qiladi?

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.