Tibbiyot mutaxassislari uchun

Gistologiya, sitologiya va embriologiya

7-bob. Epiteliy to‘qimalari

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Epiteliy to‘qimalari (textus epithelialis) tana yuzasini qoplaydi, barcha a’zolar bo‘shliqlari va yo‘llarini ichidan qoplaydi, shuningdek ko‘pchilik bezlarni hosil qiladi. Bu tashqi muhit va organizm ichki muhiti o‘rtasidagi birinchi to‘siq bo‘lib, mexanik, kimyoviy va mikrobial ta’sirlarni eng birinchi o‘zi qabul qiladi. Ushbu bobda epiteliylarning tuzilishi, turlari va vazifalari, shuningdek bezlar tashkil topishining asosiy tamoyillari haqida so‘z boradi.

1. Epiteliy to‘qimalarining umumiy xususiyatlari

Epiteliy boshqa to‘qimalardan bir qancha o‘ziga xos belgilari bilan farqlanadi.

Qatlam tuzilishi. Epiteliy hujayralari bir-biriga zich qo‘shilib, uzluksiz qatlam hosil qiladi. Hujayralararo modda juda kam — u faqat hujayralar orasidagi tor tirgakchalarni to‘ldiradi. Hujayralarning zich joylashuvi aynan to‘siq vazifasini ta’minlaydi.

Qutblilik. Har bir epiteliy hujayrasi (epitheliotsit) ikkita qutbga ega: bazal (ostdagi biriktiruvchi to‘qimaga qaragan) va apikal (yuza yoki bo‘shliqqа qaragan). Organellalar, yadro va molekulyar komponentlar hujayraga notekis taqsimlangan: hujayraning apikal tomonidagi vazifasi bazal tomonidagi vazifadan farq qiladi.

Bazal membrana (membrana basalis) epiteliy qatlamini ostdagi biriktiruvchi to‘qimadan ajratib turadi. U IV tip kollagen, laminin, nidogen va proteoglikanlardan tashkil topgan. Bazal membrana uch asosiy vazifani bajaradi: epiteliy uchun mexanik poydevor bo‘ladi, molekulyar filtrlashni amalga oshiradi va hujayralarning ko‘payishi hamda differensiatsiyalanishini tartibga soladi.

Qon tomirlari yo‘qligi. Epiteliy qatlami ichida qon tomirlari bo‘lmaydi — epiteliy avaskulyardir. Hujayralar oziqlanishi ostdagi biriktiruvchi to‘qima kapillyarlaridan bazal membrana orqali diffuziya yo‘li bilan ta’minlanadi. Shu sababli epiteliy qalinligi kislorod va glyukoza diffuziyalanishi mumkin bo‘lgan masofadan oshmaydi.

Yuqori regeneratsiya qobiliyati. Epiteliylar o‘zak hujayralarning mitotik faolligi tufayli doimiy yangilanib turadi. Ba’zi epiteliylar bir necha kunda, boshqalari bir necha haftada yangilanadi (batafsil — 7-bo‘limda).

Innervatsiya. Nerv tolalari bazal membranani teshib o‘tib, epiteliy hujayralari orasida yakuniy tarmoqlanishlar hosil qiladi. Ular og‘riq, harorat va taktil sezgirlikni ta’minlaydi.

2. Rivojlanish manbalari va tasnifi

Epiteliylar uchala embrional varaqdаn rivojlanadi:

  • Ektodermadan — teri epiteli (epidermis), og‘iz bo‘shlig‘i, qizilo‘ngach va anal kanal epiteli;
  • Entodermadan — oshqozon-ichak traktining katta qismi, nafas yo‘llari va siydik-jinsiy traktning ko‘p qismi epiteli;
  • Mezodermadan — seroz pardalardagi mezoteliy, buyrak naychalarining epiteli; alohida guruhni mezenximadan rivojlanadigan endoteliy (tomirlar ichki qavati) tashkil etadi.

Qaysi embrional varaqdаn kelib chiqqanligi klinik ahamiyatga ega: metaplaziya va o‘smalar vujudga kelganda epiteliy ko‘pincha bir xil embrional varaqdagi boshqa epiteliy bilan almashadi.

Morfofiziologik tasnif (eng ko‘p qo‘llaniladigan) epiteliylarni qatlam soni va yuza hujayralari shakliga ko‘ra bo‘ladi:

BelgiVariantlar
Qatlamlar soniBirqatlamli — barcha hujayralar bazal membranaga tegadi; ko‘pqatlamli — faqat pastki qatlam bazal membranada
Yuza hujayralari shakliYassi (squamosum), kubsimon (cuboideum), ustunsimon/prizmasimon (columnare)
Maxsus turO‘tkinchi (transitorium) — oddiy tasniflashga to‘g‘ri kelmaydi

Psevdoko‘pqatlamli (ko‘pqatorli) epiteliy ham ajratiladi — rasmiy jihatdan birqatlamli (barcha hujayralar bazal membranaga tegadi), ammo yadrolar turli darajalarda joylashganligi tufayli ko‘pqatlamlilik taassurotini hosil qiladi.

3. Birqatlamli epiteliylar

Birqatlamli yassi epiteliy (epithelium squamosum simplex)

Hujayralar yassi, yadro disksimon. Ikkita muhim xususiy ko‘rinish:

Mezoteliy (mesothelium) seroz pardalarni qoplaydi: plevra (pleura), perikard (pericardium) va qorin pardasi (peritoneum). Hujayralardagi apikal yuzada qisqa mikrovorsinlar bor. Mezoteliy a’zolar orasidagi ishqalanishni kamaytiradi va oz miqdorda seroz suyuqlik ishlab chiqaradi.

Endoteliy (endothelium) barcha qon va limfa tomirlarini, shuningdek yurak kameralarini ichidan qoplaydi. Endoteliyning silliq yuzasi qonning laminаr oqishini ta’minlaydi. Endoteliositlar faol sekretor hujayralar bo‘lib, tomirlar tonusi, qon ivishi va yallig‘lanishni tartibga soluvchi omillarni (azot oksidi, endotelin, prostatsiklinni va boshqalarni) ishlab chiqaradi. Qat’iy aytganda, endoteliy mezenxima mahsuli bo‘lib, epiteliy va biriktiruvchi to‘qimalar o‘rtasida oraliq o‘rin egallaydi; ko‘pchilik darsliklarda u epiteliylar bilan birga ko‘rib chiqiladi.

Birqatlamli kubsimon epiteliy (epithelium cuboideum simplex)

Hujayralar kubsimon, yadro dumaloq, markazda. Quyidagilarga xos:

  • Buyrak naychalari (proksimals va distal) — reabsorbtsiya va sekretsiyada ishtirok etadi (15-bobga qarang);
  • Qalqonsimon bez follikulyar epiteli — tiroid gormonlar sintezi;
  • Bezlarning kichik chiqaruv yo‘llari — sekretni o‘tkazadi.

Birqatlamli ustunsimon (prizmasimon) epiteliy (epithelium columnare simplex)

Hujayralar baland, yadro oval, bazal qutbga siljigan.

Oshqozon birqatlamli ustunsimon epiteliy bilan qoplangan — barcha hujayralari shilimshiq ishlab chiqaradi va xlorid kislotasidan shilliq qavatni himoya qiluvchi uzluksiz qatlam hosil qiladi.

Ingichka va yo‘g‘on ichakda ikkita asosiy turdagi hujayralari bor birqatlamli ustunsimon epiteliy: enterositlar (so‘ruvchi hujayralar) apikal yuzasida cho‘tka chegarasi (limbus penicillatus) ni — so‘rilish yuzasini ko‘p karra oshiruvchi mikrovorsinlarni (microvilli) ko‘taradi; kosachali hujayralar (exocrinocytus caliciformis) epiteli himoya qiluvchi shilimshiq ishlab chiqaradi.

Bachadon naychalari (tuba uterina) kiprikchali birqatlamli ustunsimon epiteliy bilan qoplangan; kiprikchalar tuxum hujayrасini bachadon bo‘shlig‘iga yo‘naltiruvchi oqim hosil qiladi.

O‘t pufagi (vesica biliaris) lateral interdigitatsiyalari rivojlangan ustunsimon epiteliy bilan qoplangan, suv faol reabsorblaydi.

Psevdoko‘pqatlamli kiprikchali epiteliy (epithelium pseudostratificatum ciliatum)

Havo yo‘llarini qoplaydi: burun bo‘shlig‘i, traxeya (trachea) va yirik hamda o‘rta kalibrdagi bronxlar (bronchi). Rasmiy jihatdan birqatlamli, ammo uch turdagi hujayralar balandligi turlicha bo‘lganligi uchun ularning yadrolari turli darajalarda joylashadi:

  • Kiprikchali hujayralar (cellulae ciliatae) — baland, apikal qutbida mushtaraklik bilan tebranuvchi kiprikchalar ko‘taradi;
  • Kosachali hujayralar (exocrinocytus caliciformis) — shilimshiq ishlab chiqaradi;
  • Bazal hujayralar — past, kambial, bazal membrana yonida yotadi.

Kiprikchalar va shilimshiq mukotsiliyer klirensni ta’minlaydi: chang zarralari va mikroorganizmlar shilimshiqqa o‘tirib qoladi, kiprikchalar tebranishi hisobiga ko‘chirilgan shilimshiq halqumga oqib boradi.

4. Ko‘pqatlamli epiteliylar

Ko‘pqatlamli epiteliyda faqat pastki (bazal) qatlamdagi hujayralar bazal membranada yotadi; yuqori qatlamlar bir-biriga tayanadi.

Ko‘pqatlamli yassi muguzlanmaydigan epiteliy (epithelium stratificatum squamosum non cornificatum)

Ko‘z muguzligi (cornea), og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati, qizilo‘ngach (oesophagus) va qin (vagina) ni qoplaydi. Qatlamlar:

  • Bazal qatlam (stratum basale) — bazal membranada prizmatik hujayralardan iborat bitta qator; mitoz shu yerda sodir bo‘ladi;
  • Tikanli qatlam (stratum spinosum) — desmosomlari bilan bog‘langan ko‘pqatorli ko‘pburchakli hujayralar;
  • Yuza qatlam (stratum superficiale) — degeneratsiya belgilari bo‘lgan yassilashgan hujayralar; yuzadan tozalanib turadi.

Ko‘z yoshi (muguzlik) yoki so‘lak va sekretlar (qizilo‘ngach, qin) yuzasini mexanik va kimyoviy ta’sirdan himoya qiladi.

Ko‘pqatlamli yassi muguzlanuvchi epiteliy — epidermis (epidermis)

Bu teri epiteli (integumentum commune). Qurishdan, mexanik ta’sirlardan va mikroorganizmlardan himoya hujayralardagi keratin to‘planishi bilan ta’minlanadi. Qatlamlar (bazal membranadan tashqariga qarab):

  • Bazal qatlam (stratum basale) — mitotik faol prizmatik keratinotsitlar; bu yerda melanositlar, Langergans hujayralari va Merkel hujayralari ham joylashadi;
  • Tikanli qatlam (stratum spinosum) — tonofïlamentlarga boy yirik ko‘pburchakli hujayralar;
  • Donador qatlam (stratum granulosum) — keratogialin donalari bor yassilashgan hujayralar; keratin sintezi kuchayadi;
  • Yaltiroq qatlam (stratum lucidum) — faqat qalin teridа (kaft, tovon); yadrosiz, shaffof chiziq;
  • Shoxsimon qatlam (stratum corneum) — yadrosi yo‘q, keratinга to‘lgan o‘lik korneositlar; asta-sekin to‘kilib turadi.

Teri tuzilishi va hujayralar haqida batafsil ma’lumot teri to‘g‘risidagi bo‘limda keltiriladi.

O‘tkinchi epiteliy — uroteliy (epithelium transitorium / urothelium)

Buyrak jovoni (pelvis renalis), siydik naychalari (ureter) va siydik pufagi (vesica urinaria) ni qoplaydi. Uning o‘ziga xos xususiyati — a’zo to‘lish darajasiga qarab shaklini o‘zgartira olish:

  • Cho‘zilganda hujayralar yassilanadi, ko‘rinadigan qatlamlar soni 2–3 gacha kamayadi;
  • Bo‘sh holatda hujayralar yumaloqlashadi, qatlamlar soni 4–6 ga yetadi;
  • Yuza («zontik») hujayralar (cellulae superficiales) yirik, ko‘pincha ko‘pyadroli yoki poliploid; apikal membrana qalinlashgan va maxsus uroplakin oqsillarini (uroplakinum) o‘z ichiga oladi — bu gipertonik siydikdan himoya qiladi.

5. Bazal membrana va hujayralararo aloqalar

Bazal membrana (membrana basalis) ikki qatlamdan iborat: yorug' plastinka (lamina lucida) epiteliositlar sitoplazmik membranasiga yopishib turadi, zich plastinka (lamina densa) biriktiruvchi to‘qimaga qaragan. Asosini IV tip kollagen va laminin tashkil etadi. Hujayralar bazal membranaga gemidesmosoмlar (hemidesmosoma) yordamida birikadi.

Qo‘shni epiteliositlar o‘rtasida hujayralararo aloqalar (junctiones intercellulares) hosil bo‘ladi:

  • Zichlovchi aloqa — berkituvchi zona (zonula occludens) — apikal qutbdagi o‘tkazmas to‘siq; ionlar va molekulalarning hujayraoldi yo‘ldan o‘tishiga to‘sqinlik qiladi va transport qutbliligini ta’minlaydi;
  • Oraliq aloqa — yopishish zonasi (zonula adhaerens) — aktin filamentlari bilan bog‘liq mexanik birikish;
  • Desmosoma (desmosoma) — tonofïlamentlar bilan bog‘liq nuqtali aloqa; mexanik yuklamaga uchragan teri va shilliq qavatlarda ayniqsa rivojlangan;
  • Teshikchali aloqa — neksus (nexus) — ionlar va kichik molekulalarning bir hujayradan boshqasiga bevosita o‘tishiga imkon beradi; sekretsiyani muvofiqlashtirish va hujayra javobini ta’minlashda muhim.

Berkituvchi zona, yopishish zonasi va desmosoma birgalikda hujayralarning apikal qismida epitelial yopuvchi kompleks (complexus junctionalis) ni tashkil etadi.

6. Bezli epiteliy va bezlar

Bezli epiteliy (epithelium glandulare) sekretni sintez qilish va ajratishga ixtisoslashgan. Bunday epiteliyning hujayralari — glandulotsitlar (glandulocytus), ya’ni sekretor hujayralar — endoplazmatik to‘r va Golji kompleksiga boy.

Sekretor hujayralarning to‘planishidan hosil bo‘lgan bez (glandula) bir necha belgiga ko‘ra tasniflanadi.

Ekzokrin bezlar (glandula exocrina)

Chiqaruv yo‘li (ductus excretorius) bor — sekret uning orqali epiteliy yuzasiga yoki a’zo bo‘shlig‘iga yetkaziladi.

Terminal (sekretor) bo‘limlar shakliga ko‘ra:

  • Naychali (glandula tubulosa) — terminal bo‘lim naycha ko‘rinishida: teri ter bezlari;
  • Alveolyar/atsinoz (glandula alveolaris) — terminal bo‘lim qopchasimon: me’da osti bezi atsinuslari, quloq oldi so‘lak bezi;
  • Naycha-alveolyar (glandula tubuloalveolaris) — aralash shakl: jag' osti so‘lak bezi, bronxial bezlar.

Chiqaruv yo‘lining tarmoqlanishiga ko‘ra:

  • Oddiy — bitta tarmoqlanmagan yo‘l: kichik ichak kriptalar, ter bezlar;
  • Murakkab — yo‘l tarmoqlanadi: jag' osti, quloq oldi, me’da osti, sut bezi va ko‘pchilik yirik bezlar.

Sekret kimyoviy tabiatiga ko‘ra:

  • Seroz (oqsillik) — fermentlarga boy suyuq sekret: me’da osti bezi atsinuslari, quloq oldi so‘lak bezi;
  • Shilimshiqli — quyuq glikoprotein sekret: tanglayostidagi bezlar;
  • Aralash (seroz-shilimshiqli) — ikkala tur hujayrasini o‘z ichiga oladi: jag' osti va til osti so‘lak bezlari.

Endokrin bezlar (glandula endocrina)

Chiqaruv yo‘li yo‘q. Sekret (gormon) bevosita qon yoki limfaga ajratiladi. Asosiy gistologik farq: terminal bo‘limlar kapillyarlar zich to‘ri bilan o‘ralgan. Endokrin bezlar batafsil 15-bobda ko‘rib chiqiladi.

Sekretsiya turlari

Merokin tur (secretio merocrina): sekret sekretor granulalar ekzotsitozі yo‘li bilan ajratiladi, hujayra yaxlitligi saqlanadi. Eng keng tarqalgan tur: so‘lak bezlari, me’da osti bezi, oshqozon bezlari.

Apokin tur (secretio apocrina): sekret bilan birga sitoplazmaning apikal qismi ham ajraladi, so‘ngra apikal qutb tiklanadi. Qo‘ltiq osti ter bezlari va laktatsiya davrida sut bezlariga xos (zamonaviy ma’lumotlarga ko‘ra, sut bezlarida apokin mexanizm merokin mexanizm bilan birlashadi).

Golokin tur (secretio holocrina): hujayra butunligicha sekretga aylanadi — parchalanadi. Faqat teri yog' bezlariga (glandula sebacea) xos. Yangi hujayralar bazal qatlamning kambial elementlaridan hosil bo‘ladi.

7. Epiteliy to‘qimalarining regeneratsiyasi

Yuqori regeneratsiya qobiliyati to‘kilish, ishqalanish yoki shikastlanish natijasida yo‘qolgan epiteliyning doimiy yangilanishini ta’minlaydi.

Fiziologik regeneratsiya mitotik faol o‘zak (kambial) hujayralar (cellulae cambiales) tomonidan ta’minlanadi. Ularning joylashuvi epiteliy turiga qarab farqlanadi:

  • Birqatlamli epiteliylarda kambial hujayralar differensiallangan hujayralar orasida butun qatlam bo‘ylab tarqalgan;
  • Ko‘pqatlamli yassi muguzlanuvchi (epidermis) da stvollar bazal qatlam (stratum basale) da to‘plangan;
  • Ingichka ichak epiteliysida ular Liberkün kriptalarining (cryptae intestinales) tagida joylashgan — yangi hujayralar qorinchaqlar sari ko‘chib, ularning uchidan to‘kiladi; to‘liq yangilanish taxminan 3–5 sutka davom etadi;
  • Oshqozon epiteliysida kambial hujayralar bezli chuqurchaklar bo‘ynida;
  • O‘tkinchi epiteliysida — bazal qatlamda.

Reparativ regeneratsiya shikastlanishdan keyin boshlanadi. Yara chetlaridagi epiteliy ko‘payib, nuqsonni yopish uchun ko‘chadi. Regeneratsiya tezligi shikastlanish darajasiga va bazal membrana holatiga bog‘liq: membrana saqlanib qolsa, tiklanish tezroq va aniqroq boradi.

Klinik ahamiyati

Epitelial kelib chiqishli saraton — karsinom (carcinoma) inson barcha xavfli o‘smalarining taxminan 90 foizini tashkil etadi. Xavfli o‘zgarish bazal qatlam yoki kambial zonalardagi ko‘payuvchi hujayralarda boshlanadi. Adenokarsinomalar (adenocarcinoma) bezli epiteliydan (oshqozon, yo‘g‘on ichak, sut bezi, o‘pka); yassi hujayrali saraton (carcinoma planoepitheliale) ko‘pqatlamli yassi epiteliydan (o‘pka, qizilo‘ngach, bachadon bo‘yni, teri) kelib chiqadi.

Epiteliy metaplaziyasi (metaplasia) — uzoq muddatli ta’sirlash natijasida bir turdagi epiteliyning boshqasi bilan almashishi. Ikkala epiteliy ham bir embrional varaqdаn kelib chiqadi. Misol: surunkali chekish bronxlardagi kiprikchali psevdoko‘pqatlamli epiteliyni ko‘pqatlamli yassi epiteliy bilan almashtiradi — mukotsiliyer klirens yo‘qoladi, karsinom xavfi oshadi. Barrett qizilo‘ngachida (oesophagus Barretti) qizilo‘ngachning pastki qismidagi ko‘pqatlamli yassi epiteliy ichakka o‘xshash ustunsimon epiteliy bilan almashadi — bu oldinsar holat bo‘lib, kuzatishni talab etadi.

Papanikolaou bo‘yicha sitologik tekshiruv (PAP-test) bachadon bo‘yni hujayralarini o‘rganishga asoslangan: yadrо-sitoplazmа nisbatining o‘zgarishi va differensiatsiyaning buzilishi displaziya va dastlabki saraton belgilarini alomatlar paydo bo‘lishidan oldin aniqlashga imkon beradi.

Mukotsiliyer klirensning buzilishi harakatsiz kiprikchalar sindromida (syndroma ciliorum immobilium, Kartagener sindromi) o‘pkaning surunkali infektsiyalari, bronxoektazlarga va bepushtlikka olib keladi (spermatozoidlardagi kiprikchalar ham harakatsiz bo‘ladi). Molekulyar asos — kiprikchalar aksonemasi oqsillarini kodlovchi genlar mutatsiyasi.

Hujayralararo aloqalar buzilishi. Desmogleinga — desmosomalar oqsiliga — qarshi autoantitelalar pemfigusni (pemphigus vulgaris) keltirib chiqaradi: desmosomalar buziladi, hujayralar bir-biridan ajraladi (akantoliz) va teri hamda shilliq qavatda katta pufakchalar hosil bo‘ladi. Desmosoma apparatini tushunish ushbu kasallikni tashxislash va davolash asosida yotadi.

Uroteliy uroplakinlar tufayli gipertonik siydikka chidamli. Surunkali yallig‘lanish yoki kanserogenlar (ishlab chiqarishdagi zararli moddalar bilan bog‘liq naftilaminlar) ta’sirida uroteliy o‘simga moyil bo‘ladi — siydik pufagi saratoni onkourologik kasalliklar orasida yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Epiteliy to‘qimalarining to‘rtta umumiy belgilarini sanab o‘ting va ularning har biri vazifa bilan qanday bog‘liqligini tushuntiring.
  2. Turli xil epiteliylar qaysi embrional varaqdаn rivojlanadi? Har bir varaq uchun bittadan misol keltiring.
  3. Psevdoko‘pqatlamli epiteliy birqatlamli epiteliydan nimasi bilan farqlanadi? U qaysi a’zolarda uchraydi?
  4. Ko‘pqatlamli yassi muguzlanuvchi va muguzlanmaydigan epiteliy orasidagi farq nima? Har birining joylashishini ko‘rsating.
  5. O‘tkinchi epiteliyning tuzilishini tavsiflang va uning funksional ahamiyatini tushuntiring.
  6. Bazal membrananing tarkibi qanday va u qanday vazifalarni bajaradi?
  7. Ekzokrin bezlarni terminal bo‘limlar shakli, chiqaruv yo‘lining tarmoqlanishi va sekret tabiatiga ko‘ra tasniflang.
  8. Golokin sekretsiya turi merokin turdan nimasi bilan farqlanadi? Har tur uchun bez misollarini keltiring.
  9. Epidermisda va ingichka ichak epiteliysida kambial hujayralar qayerda joylashgan?
  10. Epiteliy metaplaziyasi nima? Bronxlar misolida tushuntiring.
  11. Nima uchun karsinomalar xavfli o‘smalarning aksariyatini tashkil etadi?
  12. PAP-testning klinik asosi nimadan iborat?

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.