Tibbiyot mutaxassislari uchun

Gistologiya, sitologiya va embriologiya

6-bob. Gastrulyatsiya, neyrulyatsiya va organogenez. Provizor a’zolar

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Blastosista bachadon shilliq qavatiga implantatsiyani tugatganidan so‘ng (5-bobga qarang), embrion tananing butun keyingi tuzilish rejasini belgilovchi davrga kiradi: barcha a’zo va to‘qimalar rivojlanadigan uchta embrional qavat paydo bo‘ladi; nerv tizimi shakllanadi; organogenez boshlanadi. Shu bilan birga provizor (vaqtinchalik) a’zolar — embrion va homilaning ichki rivojlanishi davomida oziqlanishini, himoyasini va nafas olishini ta’minlaydigan, ammo tug‘ilgandan keyin ahamiyatini yo‘qotadigan tuzilmalar — shakllanadi.

1. Gastrulyatsiya

Gastrulyatsiya (gastrulatio) — bir qavatli embrional diskni uch qavatga aylantirish, ya’ni uchta birlamchi embrional qavatni — ektoderma (ectodermis), mezoderma (mesodermis) va entoderma (endodermis) — hosil qilish jarayoni. Odamda gastrulyatsiya embrional rivojlanishning taxminan 14–15-kunida boshlanadi va 3-hafta oxiriga kelib asosan tugaydi.

Implantatsiyadan so‘ng embrionning ichki hujayra massasi (embriyoblast) ikki qavatli embrional diskka (discus embryonalis) qayta tashkil topadi: u ikki qavatdan iborat bo‘ladi — epiblas (epiblastus) va gipoblas (hypoblastus). Amniotik bo‘shliqqa qaragan yuqori qavat — epiblas — uchala embrional qavatga va provizor a’zolarning katta qismiga asos bo‘ladi. Gipoblas pastga siqib chiqariladi va sariq xaltachaning devorini hosil qilishda ishtirok etadi, embrion tanasiga kirmaydi.

1.1. Birlamchi chiziq va birlamchi tugmаcha

Odamda gastrulyatsiya asosan ingression yo‘li bilan — epiblas hujayralarining embrional diskning orqa uchida paydo bo‘ladigan maxsus tuzilma — birlamchi chiziq (stria primitiva) orqali yakka-yakka ko‘chishi yo‘li bilan — kechadi. Bu epiblas qalinlashishi bo‘lib, embrionning bo‘ylama o‘qi bo‘ylab cho‘zilgan. Birlamchi chiziqning kranial uchida birlamchi tugmacha (nodus primitivus; klinik adabiyotda Gensen tugunчasi deb ham ataladi) joylashgan.

Epiblas hujayralari birlamchi chiziqqa migratsiya qiladi, unga sho‘ng‘iydi va epiblas bilan gipoblas o‘rtasida yoyiladi:

  • migratsiya qilgan hujayralarning bir qismi gipoblasni siqib chiqaradi va embrional entodermani (endodermis embryonalis) hosil qiladi;
  • keyingi to‘lqinlar ektoderma va entoderma orasidagi bo‘shliqni to‘ldirib, embrion ichidagi mezodermani (mesodermis intraembryonica) hosil qiladi;
  • migratsiya qilmay qolgan epiblas yuzasi ektodermaga (ectodermis) aylanadi.

Shunday qilib, yagona epiblastan barcha uchta qavat ketma-ket shakllanadi.

1.2. Xorda

Birlamchi tugmacha sohasidan hujayralar o‘rta chiziq bo‘ylab oldingi tomonga migratsiya qiladi va avval xordal o‘simta (processus notochordalis), so‘ng xorda (chorda dorsalis, yoki notochorda) hosil bo‘ladi. Xorda — bosh suyagi asosidan dumg‘azagacha cho‘zilgan zich hujayra tizmasidan iborat vaqtinchalik tuzilma. U erta embrionning o‘qi skeletini tashkil etadi: umurtqa pog‘onasi uning atrofida rivojlanadi. Katta odamda xordadan faqat umurtqalararo disklarning yadrosi pulposus (nucleus pulposus) qoladi.

Xorda muhim induktiv (signal) vazifani bajaradi: u morfogenetik oqsillar sezretirlab, ustki dorsal ektodermaga ta’sir ko‘rsatadi va neyrulyatsiya jarayonini ishga tushiradi, shuningdek embrionning dorso-ventral qutblanishini belgilaydi.

2. Embrional qavatlar va ularning hosilalari

Gastrulyatsiya tugagandan so‘ng embrion uch qavatli diskni ifodalaydi. Uchta embrional qavatning har biri aniq belgilangan to‘qima va a’zolarga asos bo‘ladi.

Embrional qavatAsosiy hosilalar
Ektoderma (ectodermis)Teri epidermisi va uning hosilalari (soch, tirnoq, ter va yog' bezlari); nerv tizimi (bosh va orqa miya, periferik nervlar); sezgi a’zolari; gipofizning oldingi bo‘lagi; tish emali; ko‘z shox pardasi va gavhari
Mezoderma (mesodermis)Skelet va yurak mushaklari; suyak va tog‘aylar; biriktiruvchi to‘qima (teri derması, boylamlar, paylar); yurak va qon tomirlari; buyraklar va siydik yo‘llari; gonodalar; seroz pardalar (plevra, qorinparda, perikard); buyrak usti bezining po‘stlog‘i
Entoderma (endodermis)Hazm nayi epiteli (og‘izdan to‘g‘ri ichakkacha); jigar va me’da osti bezi; qalqonsimon va qalqonsimon yonidagi bezlar; timus; nafas yo‘llari va o‘pka epiteli; siydik qovug‘i epiteli

A’zolarning aksariyati turli qavatlar hosilalaridan tuzilgan. Masalan, ichak devori ham entodermal epiteli, ham mezodermal silliq mushaklarni va biriktiruvchi to‘qimani o‘z ichiga oladi. To‘qima va a’zolarning tuzilishi keyingi boblarda batafsil ko‘rib chiqiladi (7–15-boblarga qarang).

3. Neyrulyatsiya

Neyrulyatsiya (neurulatio) — xordaning induktiv ta’siri ostida dorsal ektodermadan nerv nayining shakllanish jarayoni. Bu odamning erta organogenezidagi asosiy jarayonlardan biri: u taxminan 18-kunda boshlanadi va 4-hafta oxiriga kelib tugaydi.

3.1. Nerv plastinkasi va nerv nayi

Xorda va ostidagi mezodermaning ta’siri ostida dorsal ektodermaning o‘rta chizig‘i qalinlashib nerv plastinkasini (lamina neuralis) hosil qiladi. Nerv plastinkasining chetlarida nerv burmalari (plicae neurales) ko‘tariladi; ular asta-sekin dorsal o‘rta chiziqda yaqinlashib va qo‘shilib, nerv plastinkasini nerv nayiga (tubus neuralis) aylantiradi. Qo‘shilish kelajakdagi bo‘yin sohasidan boshlanib, ham kranial, ham kaudal yo‘nalishlarda tarqaladi.

Nerv nayining uchlari vaqtincha ochiq qoladi:

  • oldingi neyropor (neuroporus anterior) taxminan 24–25-kunda yopiladi;
  • orqa neyropor (neuroporus posterior) — taxminan 26–28-kunda.

Neyroporlar yopilgandan so‘ng nerv nayi qoplovchi ektodermadan ajralib, uning ostiga botadi. Keyinchalik nerv nayidan bosh miya (oldingi kengaygan qismidan — miya qovug‘idan) va orqa miya (kaudal qismdan) rivojlanadi.

3.2. Neyral krest

Nerv burmalari yaqinlashib yopilayotgan paytda, nerv nayining chetlarida maxsus hujayra populyatsiyasi — neyral krest (crista neuralis) ajralib chiqadi. Neyral krest hujayralari butun embrion bo‘ylab faol migratsiya qilish qobiliyatiga ega bo‘lib, keng ko‘lamli tuzilmalarga asos bo‘ladi:

  • periferik nerv tizimining neyroni va glial hujayralari: orqa miya gangliyalari, vegetativ gangliyalar, neyrolemmosit (Shvann) hujayralari;
  • buyrak usti bezining mag‘iz moddasi (adrenalin va noradrenalin sekretsiya qiluvchi xromaффin hujayralar);
  • teri va shilliq qavatlarning melanositlari;
  • odontoblastlar — tish dentinini hosil qiluvchi hujayralar;
  • yuz skeleti tuzilmalarining katta qismi va branchial yoy tog‘aylari (shuningdek «mezeкtoderma» deb ataladi).

Neyral krestni ko‘pincha «to‘rtinchi embrional qavat» deb atashadi — uning hosilalari shunchalik ko‘p va xilma-xildir. Neyral krest hujayralari migratsiyasi va differensiyasining buzilishi neyrokristopatiyalar (neurocristopathiae) deb ataladigan katta irsiy kasalliklar guruhiga asos bo‘ladi.

4. Organogenez

Organogenez (organogenesis) — embrional qavatlardan a’zolarni boshlang‘ich qo‘yish va shakllantirish jarayonlari majmui. Ikki davr farqlanadi:

  • erta organogenez (3–8-haftalar) — barcha asosiy a’zo va tizimlar qo‘yiladigan eng jadal o‘zgarishlar davri;
  • kech organogenez va fetal davr (9-haftadan boshlab) — a’zolarning o‘sishi va differensiyasi; bu davrdan boshlab embrion homila (fetus) deb ataladi.

Erta organogenez davrida (3–8-haftalar) embrion teratogen omillar ta’siriga eng sezgir bo‘ladi (qarang: «Klinik ahamiyati»).

4.1. Somitlar

Gastrulyatsiya tugaganidan darhol so‘ng xordaning ikki tomonidagi mezoderma somitlarga (somiti, yak. somitus) — taxminan 20-kundan boshlab kranio-kaudal yo‘nalishda hosil bo‘ladigan juft hujayra bloklariga — segmentlana boshlaydi. 5-hafta oxiriga kelib somitlar soni taxminan 42–44 juftga yetadi. Har bir somit uchta zonaga differensiyalanadi:

  • sklerotom (sclerotomum) — ventromedial qism; umurtqa tanasi, umurtqa yoylari va qovurg‘alarga asos bo‘ladi;
  • miotom (myotomum) — tana va oyoq-qo‘llarning skelet mushaklariga asos bo‘ladi;
  • dermatom (dermatomum) — tana va oyoq-qo‘llar terisining dermasini hosil qilishda ishtirok etadi.

Somitlarning segmentar kelib chiqishi tana mushaklari, qovurg‘alar va umurtqa pog‘onasining metameriyasini (segmentar tuzilishini), shuningdek terining sezgir innervatsiyasining segmentar (dermatomal) taqsimlanishini tushuntiradi.

4.2. Lateral plastinka mezoderma va tselom

Somitlardan lateralda mezoderma segmentlanmagan holda qoladi — bu lateral plostinka (lamina mesodermalis lateralis). Unda yoriq paydo bo‘lib, uni ikki qavatga bo‘ladi:

  • somatopleura (visseral qavat) — entodermaga yaqin, a’zolar devorini hosil qilishda ishtirok etadi;
  • splanchnopleura (somatik qavat) — ektodermaga yaqin, tana devorini hosil qilishda ishtirok etadi.

Bu qavatlar orasida embrion ichidagi tselom (coeloma intraembryonicum) — kelajakdagi tana bo‘shliqlari shakllanadi. Undan quyidagilar rivojlanadi: plevral bo‘shliq (cavitas pleuralis), perikardial bo‘shliq (cavitas pericardiaca) va qorin bo‘shlig‘i (cavitas abdominalis).

4.3. Embrion tanasining bukilishi

3-haftaning oxiri — 4-haftaning boshida embrion yassi diskdan hajmli silindrsimon embrion shaklini oladi: bu lateral va bosh-dum bukilishi orqali sodir bo‘ladi. Bukilish natijasida:

  • ventral tomonda entodermadan ichak nayi (intestinum primitivum) shakllanadi;
  • tana silindrsimon shaklga kiradi, bu tananing tuzilish rejasini belgilaydi;
  • provizor a’zolar embrion tanasidan tashqariga chiqariladi.

5. Provizor a’zolar

Provizor a’zolar (organa provisoria, lot. provisorius — vaqtinchalik, dastlabki) deb embrional qobiqlardan rivojlanib, embrion va homilaning hayot faoliyatini ta’minlaydigan, ammo yangi tug‘ilgan bolaning tana tarkibiga kirmaydigan va tug‘ilgandan keyin tushib ketadigan yoki so‘riluvchi a’zolarga aytiladi.

Amniotik hayvon sifatida odamda provizor a’zolar quyidagilardir: sariq xaltacha, allantois, amnion, xorion, yo‘ldosh va kindik ipi.

5.1. Sariq xaltacha

Sariq xaltacha (saccus vitellinus) gipoblas va embriondan tashqari mezodermadan ikkinchi haftada hosil bo‘ladi. Qush va sudralib yuruvchilarda u sarig' bilan to‘lgan bo‘lib, oziq moddalarning asosiy manbai hisoblanadi; odamda sarig' deyarli yo‘q, biroq sariq xaltacha bir qancha muhim vaqtinchalik vazifalarni bajaradi:

  • birlamchi qon hosil qilish va birlamchi angiogenez: 2–3-haftalarda sariq xaltacha devorida ilk qon hujayralari va ilk qon tomirlari shakllanadi — jigar bu vazifani o‘z zimmасiga olishdan oldin;
  • birlamchi jinsiy hujayralarni tashish: primordial jinsiy hujayralar (cellulae germinales primordiales) dastlab sariq xaltacha devorida hosil bo‘ladi va u yerdan gonodalar rudimentlariga migratsiya qiladi;
  • metabolik vazifalar: jigar faoliyat ko‘rsatmaguncha qon zardobi oqsillarini sintez qilish.

2-oyning oxiriga kelib sariq xaltacha obliteratsiya bo‘ladi va kindik ipi tarkibidagi rudimentar tizimchaga aylanadi.

5.2. Allantois

Allantois (allantois) — orqa birlamchi ichak ventral devorining o‘simtasi bo‘lib, embriondan tashqari tseloмga yo‘naladi. Sudralib yuruvchilar va qushlarda allantois nafas olish va ajratish a’zosi sifatida yaxshi rivojlangan; odamda u rudimentar bo‘lib, bu vazifalarni bajarmaydi. Biroq odamdagi allantois muhimki, uning qon tomirlari kindik arteriyalari va kindik venasiga (arteriae umbilicales va vena umbilicalis) asos bo‘ladi — ular kindik ipining qon tomir o‘qini tashkil etadi.

Allantoísning siydik qovug‘i tomonga yo‘nalgan qismi siydik qovug‘i devorini hosil qilishda ishtirok etadi; uning proksimal qismi katta odamda uraxus (urachus) ko‘rinishida saqlanib, obliteratsiya bo‘ladi va o‘rta kindik boylag‘i (ligamentum umbilicale medianum) deb ataladi.

5.3. Amnion

Amnion (amnion) — embrion va homilani bevosita o‘rab turuvchi yupqa shaffof ichki qobiq. Amnion bo‘shlig‘i amniotik suyuqlik (liquor amnii) bilan to‘lgan va bir qancha vazifalarni bajaradi:

  • homilani mexanik ta’sirlardan himoya qiladi;
  • doimiy haroratni saqlaydi;
  • to‘qimalarning qurib qolishi va bir-biriga yopishib qolishini oldini oladi;
  • harakat-tayanch tizimining to‘g‘ri shakllanishi uchun zarur bo‘lgan homila harakatlariga joy yaratadi.

Amniotik suyuqlikning hajmi bosqichma-bosqich ortib boradi: 10-haftada taxminan 30 ml, 20-haftada taxminan 400 ml, 36–38-haftada o‘rtacha taxminan 800–1000 ml bo‘lib, tug‘ish vaqtiga yaqin biroz kamayadi. Homila doimiy ravishda amniotik suyuqlikni yutadi va unga siydik chiqaradi; suyuqlik tarkibi har 3 soatda bir to‘liq yangilanib turadi.

Amnion epiteli — epiblastan kelib chiqqan bir qavatli kubsimon yoki yassi hujayralar.

5.4. Xorion

Xorion (chorion) — tashqi vorsinalı qobiq bo‘lib, sitotrofoblas (cytotrophoblastus), sintsitiotrofoblas (syncytiotrophoblastus) va embriondan tashqari mezodermadan iborat. Xorion yuzasi xorion vorsinalari (villi choriales) bilan qoplangan: ular ona to‘qimalari bilan aloqa maydonini sezilarli darajada kengaytiradi va ona hamda homila o‘rtasidagi moddalar almashinuvini ta’minlaydi.

Rivojlanish jarayonida vorsinalari notekis shakllanadi:

  • bachadon shilliq qavatining bazal qavatiga (decidua basalis) qaragan tomonda vorsinalari o‘sib, shoxlanadi — bu vorsinalı xorion (chorion frondosum);
  • qarama-qarshi tomondagi vorsinalari reduktsiyalanadi — bu silliq xorion (chorion laeve).

Vorsinalı xorion bachadonning bazal tushuvchi qobig‘i (decidua basalis) bilan birgalikda yo‘ldoshni (placenta) hosil qiladi.

5.5. Yo‘ldosh

Yo‘ldosh (placenta) — homiladorlik davomida homila bilan ona organizmini bog‘lovchi a’zo. U disksimon shaklga ega; to‘liq muddatli homiladorlikda uning diametri o‘rtacha taxminan 20 sm, qalinligi taxminan 3 sm, og‘irligi taxminan 500 g ni tashkil etadi.

Yo‘ldoshning tarkibiy birligi — kotiledon (cotyledon): xorion asosiy vorsinalari va uning tarmoqlanishlaridan hosil bo‘lgan bo‘lak. Yo‘ldoshda taxminan 15–30 kotiledon bo‘ladi. Bachadonning spiral arteriyalaridan ona qoni vorsinalararо bo‘shliqqa (spatium intervillosum) oqib kiradi va vorsinallarni tashqaridan yuvadi; homila qoni vorsinallar ichidagi tomirlarda oqadi. Me’yorda ona va homila qoni aralashmaydi — ularni yo‘ldosh to‘sig‘i (membrana placentae) ajratib turadi: u sintsitiotrofoblas qavati, sitotrofoblas qavati (III trimestrga kelib reduktsiyalanadi), vorsina strоmasi va homila kapillyarlari endotelidаn iborat.

Yo‘ldosh vazifalari:

  1. Gaz almashinuvi: kislorod onadan homilaga, karbonat angidrid esa teskari yo‘nalishda o‘tadi.
  2. Oziqlanish: glukoza, aminokislotalar, yog' kislotalar, vitaminlar va mineral moddalarni homilaga tashish.
  3. Ajratish: homila moddalar almashinuvi mahsulotlarini ona qon aylanishiga chiqarish.
  4. Immunologik himoya: IgG sinfi ona immunoglobulinlari yo‘ldosh to‘sig‘idan o‘tib, homilada passiv immunitet hosil qiladi.
  5. Endokrin vazifa: yo‘ldosh xorionik gonadotropin (gonadotropinum chorionicum humanum, hCG) — I trimestrda homiladorlik sariq tanachasini saqlab turuvchi gormon — shuningdek progesteron, estrogenlar va platsent ar laktogen (somatomammotropinum placentale) sintez qiladi.
  6. To‘siq vazifasi: yirik molekulalı moddalar va ko‘pgina mikroorganizmlarni ushlab qoladi; biroq viruslar, alkogol va ko‘plab dori vositalari undan erkin o‘tadi.

5.6. Kindik ipi

Kindik ipi (funiculus umbilicalis) — homilani yo‘ldosh bilan bog‘lovchi arqon shaklidagi tuzilma. Unda quyidagilar o‘tadi:

  • ikki kindik arteriyasi (arteriae umbilicales) — qonni homiladan yo‘ldoshga tashiydi (kislorodга boy bo‘lmagan, karbonat angidridga boy qon);
  • bir kindik venasi (vena umbilicalis) — qonni yo‘ldoshdan homilaga tashiydi (kislorod va oziq moddalarga boy qon).

Kindik ipining qon tomirlari Varton shilliq moddasi (gelatina funiculi umbilicalis; klinik epоnim bilan — Varton jeli) — glikozaminoglikanlar bilan boy bo‘sh biriktiruvchi to‘qima — bilan o‘ralgan. U tomirlarni siqilish va bukilishdan himoya qiladi.

To‘liq muddatli homiladorlikda kindik ipining uzunligi o‘rtacha taxminan 50–60 sm, diametri taxminan 1–2 sm ni tashkil etadi. Tug‘ilgandan so‘ng kindik ipi kesiladi; yangi tug‘ilgan bolada uning qoldig‘i qurib tushadi va kindik halqasini (anulus umbilicalis) qoldiradi.

Klinik ahamiyati

Nerv nayi nuqsonlari (defectus tubi neuralis) neyroporlarning yopilishi buzilganda paydo bo‘ladi. Oldingi neyroporning yopilmasligi anensefaliaga (anencephalia) — bosh miyaning katta qismining yo‘qligiga — olib keladi, bu hayot bilan mos kelmaydi. Orqa neyropor yoki orqa bo‘ylab boshqa joylarda yopilishning buzilishi umurtqa yoriqligiga (spina bifida) olib keladi; og‘ir shakllarda orqa miya va uning pardolari tashqariga chiqib ketadi (myelomeningocele). Konsepsiya davri va I trimestrda folat kislotasini qabul qilish nerv nayi nuqsoni chastotasini taxminan 70% ga kamaytirishi isbotlangan.

Teratogen davr. 3–8-haftalarda barcha a’zolar qo‘yilgani uchun embrion aynan shu paytda teratogen omillarga eng sezgir bo‘ladi: ionlashtiruvchi nurlanish, bir qator dori vositalari (retinoidlar, antimetabolitlar), alkogol, viruslar (qizilcha, sitomegalovirus) va boshqalarga. Ko‘pincha ona bu kritik davrda homiladorlik haqida hali bilmaydi, bu esa konsepsiya davridagi maslahatning ahamiyatini oshiradi.

Kindik ipi anomaliyalari. Me’yorda kindik ipida uchta tomir bo‘ladi. Bitta kindik arteriyasi (ikkitasining o‘rniga) taxminan 0,5–1% tug‘ishlarda uchraydi va ko‘pincha buyrak, yurak anomaliyalari va xromosoma buzilishlari bilan birga kechadi — bu prenatal tekshiruvga ko‘rsatmadir.

Yo‘ldoshning pastki o‘rnalishi (placenta praevia) — yo‘ldoshning bachadon bo‘yni ichki og‘ziga yaqin joylashuvi; tug‘ish paytida og‘ir qon ketish xavfini tug‘diradi. Yo‘ldosh ajralishi (abruptio placentae) — me’yorda joylashgan yo‘ldoshning homila tug‘ilishidan oldin erta ajralishi; ona va homila hayotini xavf ostiga qo‘yadi.

Amniotik suyuqlik hajmining buzilishi. Uning kamayishi — oligogidroamnion (oligohydramnion) — homila o‘pkasi va oyoq-qo‘llarining rivojlanishini buzadi. Ortiqcha ko‘payishi — poligidroamnion (polyhydramnion) — masalan, qizilo‘ngach atreziyasi yoki anensefaliyada homilaning yutish buzilishiga ishora bo‘lishi mumkin.

Homiladorlik markeri sifatida hCG. Xorionik gonadotropin implantatsiyadan darhol so‘ng sintez qilina boshlaydi va urug‘lanishdan 8–10-kunga kelib ona qonida aniqlanishi mumkin; aynan shu gormon uy sharoitidagi homiladorlik testlarining asosini tashkil etadi. Pufakchali suv o‘ti (mola hydatidosa) va xorionkarsinomada hCG darajasining anormal yuqoriligi kuzatiladi.

Uraxusning yopilmasligi. Tug‘ilgandan so‘ng uraxus yorig‘i saqlanib qolsa, siydik qovug‘i va kindik chuqurcha orasida yo‘l — siydik uraxusial oqma (fistula urachalis) — shakllanishi mumkin: bu yangi tug‘ilgan bolaning kindik chuqurchasidan siydik chiqishi bilan namoyon bo‘ladi.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Gastrulyatsiya nima va u odamda necha-nechinci haftada ro‘y beradi?
  2. Birlamchi chiziqning gastrulyatsiyadagi roli qanday? Birlamchi tugmacha sohasida nima hosil bo‘ladi?
  3. Uchala embrional qavatning hosilalarini sanang. Har biri uchun ikki-uch misol keltiring.
  4. Xorda nima, u nimadan hosil bo‘ladi va uning induktiv roli qanday? Katta odamda undan nima saqlanib qoladi?
  5. Neyrulyatsiyaning ketma-ketligini tasvirlab bering: nerv plastinkasidan yopiq nerv nayiga qadar.
  6. Neyral krest nima? Uning hujayralaridan qanday tuzilmalar rivojlanadi?
  7. Somit qanday zonalardan iborat va har bir zonadan qanday to‘qimalar hosil bo‘ladi?
  8. Odamning provizor a’zolarini sanang va ularning har birining vazifasini qisqacha xarakterlang.
  9. Vorsinalı xorion silliq xoriondan qanday farq qiladi? Ular decidua basalis bilan birgalikda nimani hosil qiladi?
  10. Yo‘ldoshning asosiy vazifalarini sanang. Yo‘ldosh to‘sig‘i nima va u qanday qavatlardan iborat?
  11. Me’yordagi kindik ipida nechta tomir bo‘ladi va ularning har birida qon qaysi yo‘nalishda oqadi?
  12. Nima uchun nerv nayining yopilishi buzilishi shuncha og‘ir rivojlanish nuqsonlariga olib keladi? Folat kislotasining profilaktikadagi roli qanday?

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.