Gistologiya, sitologiya va embriologiya
5-bob. Umumiy embriologiya: gametogenez, urug‘lanish, bo‘linish va implantatsiya
Muallif: AIVITA
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
103Shoshilinch holat
Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.
Inson hayotining ilk haftalaridagi voqealar — ikki hujayradan ko‘p hujayrali organizmning tez-tez o‘zgarishi. Ushbu bobda individual rivojlanishning boshlang‘ich bosqichlari ko‘rib chiqiladi: jinsiy hujayralarning shakllanishi, urug‘lanish paytida ularning qo‘shilishi, zigotaning bo‘linishi va embrionning bachadon shilliq qavatiga cho‘mishi.
1. Embriologiyaga kirish
Embriologiya (embryologia, yunoncha embryon — murtak) — organizmning individual rivojlanish qonuniyatlarini urug‘lanishdan tug‘ilishgacha o‘rganuvchi fan. Sitologiya va gistologiya bilan birga u inson morfologiyasini tashkil etadi (1-bobga qarang).
Ontogenez (ontogenesis) — organizmning individual rivojlanishi — ikki davrga bo‘linadi:
- prenatal (periodus praenatalis) — urug‘lanishdan tug‘ilishgacha, taxminan 280 kun;
- postnatal — tug‘ilishdan o‘limgacha.
Prenatal davr o‘z navbatida ketma-ket uch bosqichga bo‘linadi:
- boshlang‘ich (1-hafta) — zigotaning bo‘linishi va implantatsiya;
- embrional (2–8-haftalar) — murtak varaqlari, a’zolar va tizimlar rudimentlarining shakllanishi;
- fetal (9-hafta — tug‘ilish) — a’zolarning o‘sishi va differensiatsiyalanishi.
Ushbu bob boshlang‘ich davrning voqealarini va undan oldingi gametogenezni qamrab oladi. Gastrulatsiya, neyrulatsiya va tashqi embrional a’zolarning shakllanishi 6-bobda ko‘rib chiqiladi.
2. Jinsiy hujayralar va gametogenez
Jinsiy hujayralar — gametalar (gameta) — tananing gaploid xromosoma to‘plamiga (n = 23) ega bo‘lgan yagona hujayralaridir. Bu zarur: ikki gametaning qo‘shilishi bilan tana hujayralari uchun xarakterli diploid to‘plam (2n = 46) tiklanadi.
Ikki turdagi gametalar farqlanadi:
- spermatozoidlar (spermatozoa) — erkak jinsiy hujayralari;
- tuxum hujayralar (oositlar, oocytus) — ayol jinsiy hujayralari.
Gametalarning yetilishi — gametogenez (gametogenesis) — erkak va ayollarda mos ravishda ikki jarayonni o‘z ichiga oladi: spermatogenez va ovogenez (oogenesis). Ikkalasi ham dastlabki jinsiy hujayralarning mitotik ko‘payishi, o‘sishi va meyozni (4-bobga qarang) o‘z ichiga oladi, ammo vaqt oralig‘i va yakuniy natija tubdan farq qiladi.
3. Spermatogenez
Spermatogenez (spermatogenesis) — urug‘bezi (testis) burama urug' kanalchalari (tubuli seminiferi contorti)da spermatogoniyalardan spermatozoidlar hosil bo‘lish jarayoni. U jinsiy balog‘at davri boshida boshlanib, erkak umrining oxirigacha davom etadi. Bitta spermatozoidning to‘liq yetilish sikli o‘rtacha taxminan 74 kun davom etadi.
3.1. Spermatogenez bosqichlari
Ko‘payish. A turi spermatogoniyalar (spermatogonia) mitotik bo‘linadi: bir qismi o‘z zaxirasini yangilaydi, ikkinchisi — B turi spermatogoniyalarga — avlod hujayralarga aylanadi.
O‘sish. B turi spermatogoniyalar hajmini oshirib, 1-tartib spermatositlarga (spermatocytus primarius) aylanadi. Bu hujayralarda birinchi meyotik bo‘linishning uzaytirilgan profaza bosqichi boshlanadi.
Yetilish. Ikki meyotik bo‘linishni o‘z ichiga oladi:
- Meyozning birinchi bo‘linishidan so‘ng 1-tartib spermatosit ikkita 2-tartib spermatositga (spermatocytus secundarius) bo‘linadi — xromosomalar soni jihatidan gaploid, ammo hali ikki xromatidli.
- Meyozning ikkinchi bo‘linishidan so‘ng to‘rtta spermatida (spermatida) — kichik bir xromatidli gaploid hujayralar — hosil bo‘ladi.
Spermiogenez (spermiogenesis) — spermatidalarning yetuk spermatozoidlarga aylanishi; bu jarayon bo‘linishsiz kechadi: har bir spermatida bitta spermatozoidga aylanadi. Spermiogenez yadro xromatinining kondensatsiyalanishi, akrosomaning shakllanishi, flagellaning rivojlanishi va sitoplazma ortiqchasining yo‘qolishini o‘z ichiga oladi.
Butun jarayon Sertoli hujayralari (cellula Sertoli) qo‘llab-quvvatlashida kechadi: ular gematotestikular to‘siq hosil qilib, rivojlanayotgan hujayralarga ozuqa, himoya va boshqaruv ta’minlaydi. Gematotestikular to‘siq yetilayotgan jinsiy hujayralarni immunitet tizimidan izolatsiyalaydi, autoimun reaksiyalarning oldini oladi.
3.2. Spermatozoid tuzilishi
Yetuk odam spermatozoidining uzunligi taxminan 55–60 mkm bo‘lib, bosh, bo‘yin va dumdan iborat.
Bosh (caput) quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- yuqori zichlashgan xromatinli tekislangan yadro — gaploid xromosoma to‘plamini tashiydi; xromatinning yuqori kondensatsiyalanishi boshning ixchamligi va DNKning shikastlanishdan himoyalanishini ta’minlaydi;
- akrosoma (acrosoma) — yadroning oldingi qismining taxminan uchdan ikki qismini qoplaydigan qalpoqsimon membrana organoidi. Akrosoma — lizosomasimon ixtisoslashgan organoid bo‘lib, urug‘lanish paytida tuxum hujayrasining qobiqlari orqali o‘tish uchun zarur gidrolitik fermentlar: gialuronidaza, proteazalar va akrozinni o‘z ichiga oladi.
Bo‘yin (collum) — bosh va dum orasidagi qisqa bo‘lim; proksimal va distal sentriollarni o‘z ichiga oladi: distal sentriol dumning aksonema uchiga asos bo‘ladi.
Dum (flagellum) uch qismga bo‘linadi:
- O‘rta qism (pars intermedia): o‘q ipcha (aksonema, «9+2» mikrotubula tuzilishi: 9 ta periferik juft va 1 ta markaziy juft) mitoxondriylarning spiral o‘rami bilan qoplanган — bu spermatozoidning harakati uchun asosiy ATP manbai.
- Asosiy qism (pars principalis): aksonema va fibrozli qin bilan ta’minlangan uzun bo‘lim.
- Oxirgi qism (pars terminalis): aksonema asta-sekin tuzilishini yo‘qotadigan ingichka uchi.
4. Ovogenez
Ovogenez (oogenesis) — yetuk tuxum hujayrasining hosil bo‘lish jarayoni. U spermatogenezdan ham muddati, ham natijasi jihatidan tubdan farq qiladi.
4.1. Ovogenez bosqichlari
Ko‘payish. Faqat homiladorlik davrida sodir bo‘ladi: ayol jinsdagi homila tuxumdonlarida hosil bo‘lgan ovogoniyalar (oogonia) mitotik bo‘linib, homilaning taxminan 5-oyida maksimal songa (taxminan 7 million) yetadi. Bu jarayon tug‘ilishdan oldin to‘xtaydi va umr davomida qayta boshlanmaydi.
O‘sish. Ovogoniyalar 1-tartib oositlarga (oocytus primarius) aylanib, birinchi meyotik bo‘linishning cho‘zilgan profazasiga kiradi. Bu bosqichda oositlar ovulyatsiyaga qadar «bloklangan» holda qoladi — ya’ni yillar va hatto o‘n yillar davomida. Qiz bola tug‘ilganda ko‘pchilik oositlar allaqachon I profaza diploten bosqichida, primordiyal follikullar bilan o‘ralgan holda bo‘ladi. Bu vaqtga kelib ularning umumiy soni taxminan 1–2 millionga, jinsiy balog‘at davriga kelib esa taxminan 300–400 mingga kamayadi.
Yetilish. Jinsiy balog‘at davrida gonadotrop gormonlar ta’sirida boshlanadi. Har bir hayz sikli davomida bir guruh oosit meyozni davom ettiradi. Birinchi meyotik bo‘linish ovulyatsiyadan oldin tugaydi va juda notekis o‘tadi: sitoplazmanining aksariyati 2-tartib oositga (oocytus secundarius) o‘tadi, minimal sitoplazma bilan kichik hujayra esa — birinchi qutbli tanacha (corpusculum polaire primum) — keyinchalik degeneratsiyalanadi.
2-tartib oosit ikkinchi meyotik bo‘linishni boshlaydi, lekin yana «to‘xtab qoladi» — metafaza II bosqichida. Ana shu holda u ovulyatsiya paytida tuxumdondan chiqadi. Ikkinchi meyotik bo‘linish faqat spermatozoid tuxum hujayrasiga kirgandan keyin — urug‘lanish paytida — tugaydi. Bunda ko‘p sitoplazma bilan yetuk tuxum hujayra (ovum) va kichik ikkinchi qutbli tanacha (corpusculum polaire secundum) hosil bo‘ladi — u ham degeneratsiyalanadi.
Shunday qilib, har bir 1-tartib oositdan faqat bitta funktsional tuxum hujayra (va uchta degeneratsiyalanadigan qutbli tanacha) hosil bo‘ladi — bu spermatogenezdagi bir 1-tartib spermatositdan to‘rtta yetuk spermatozoid hosil bo‘lishidan tubdan farq qiladi.
4.2. Tuxum hujayrasining tuzilishi
Odam tuxum hujayrasi nisbatan yirik: diametri taxminan 100–130 mkm. U izolesital (oolecithus isoecitalis): sariq modda nisbatan bir tekis taqsimlangan va miqdori mo''tadil — bu bachadon shilliq qavatiga mustaqil oziqlanishning qisqa davriga mos.
Tashqaridan tuxum hujayrasi quyidagilar bilan o‘ralgan:
- shaffof zona (zona pellucida) — qalinligi taxminan 15–20 mkm bo‘lgan glikoprotein qobig‘i, oosit va follikul hujayralari tomonidan hosil qilingan. Shaffof zona turning xususiyatiga ko‘ra spermatozoidni tanib olish va polispermiyaning oldini olishda hal qiluvchi rol o‘ynaydigan glikoproteinlarni (ZP1, ZP2, ZP3) o‘z ichiga oladi. Follikul hujayralarining ingichka o‘simtalari shaffof zona orqali o‘tib, ozuqa hujayralar bilan oosit orasidagi metabolik bog‘lanishni ta’minlaydi;
- nurli toj (corona radiata) — shaffof zona orqali oosit bilan bog‘langan granuloza hujayralari qatlami.
Tuxum hujayrasining sitoplazmasi quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- kortikal donachalar — subkortikal qatlamda, plazmatik membrana ostida joylashgan ixtisoslashgan lizosomasimon organoidlar. Urug‘lanishda ular kortikal qatlam reaksiyasini ta’minlaydi — polispermiyadan himoya qilishning asosiy mexanizmi.
5. Urug‘lanish
Urug‘lanish (fertilisatio) — erkak va ayol jinsiy hujayralarining qo‘shilishi, natijada tiklangan diploid xromosoma to‘plamiga ega zigota (zygota) hosil bo‘ladi.
5.1. Urug‘lanish joyi va sharoitlari
Odamda urug‘lanish bachadon nayining amullasida (ampulla tubae uterinae) — tuxumdonga yaqin joylashgan eng keng qismida sodir bo‘ladi. Urug‘lanish uchun optimal muddat — ovulyatsiyadan keyin birinchi 12–24 soat: tuxum hujayrasining hayotiylik qobiliyati shu vaqt bilan cheklanadi. Spermatozoidlar ayol jinsiy yo‘llarida o‘rtacha 48–72 soat, ba’zan 5 kungacha urug‘lantirish qobiliyatini saqlaydi.
Urug‘lanishdan oldin spermatozoidlar kapasitatsiya (capacitatio) — ayol jinsiy yo‘llarida funksional yetilish — jarayonidan o‘tadi: membrana oqsillari va lipidlarning o‘zgarishi harakatchanlik va akrosoma reaksiyasiga qobiliyatni oshiradi. Kapasitatsiyadan o‘tmagan yetilmagan spermatozoidlar tuxum hujayrasini urug‘lantirishga qodir emas.
5.2. Akrosoma reaksiyasi va kirib borish
Tuxum hujayrasiga duch kelgan spermatozoid avval nurli tojdan o‘tadi, keyin shaffof zona bilan aloqaga kiradi. Shaffof zona ZP3 molekulasi spermatozoid boshidagi retseptorlar bilan bog‘lanib, akrosoma reaksiyasini (reactio acrosomalis) ishga tushiradi: akrosoma membranasi plazmatik membrana bilan qo‘shiladi va akrosoma fermentlari — gialuronidaza, akrozin va boshqa proteazalar — tashqariga chiqadi. Bu fermentlar flagellaning mexanik ta’siri bilan birgalikda spermatozoidning shaffof zonadan o‘tishini ta’minlaydi.
Shaffof zonadan o‘tgandan so‘ng spermatozoid va tuxum hujayrasining plazmatik membranalari qo‘shiladi. Spermatozoidning genetik materiali — yadro va sentriollar — tuxum hujayrasining sitoplazmaga kiradi.
5.3. Polispermiyadan himoya
Odatda tuxum hujayrasiga faqat bitta spermatozoid kiradi. Bu ikki bosqichli mexanizm bilan ta’minlanadi.
Tez blok (soniyalar): membranalar qo‘shilganda tuxum hujayrasining plazmatik membranasining tinchlik potensiali manfiy qiymatdan musbatga zudlik bilan o‘zgaradi — depolyarizatsiya boshqa spermatozoidlar bilan qo‘shilishni vaqtincha imkonsiz qiladi.
Sekin blok — kortikal qatlam reaksiyasi (daqiqalar): kortikal donachalar plazmatik membrana bilan qo‘shilib, mazmunini perivitellin bo‘shliqqa (plazmatik membrana va shaffof zona orasidagi makon) chiqaradi. Ajralib chiqadigan fermentlar shaffof zona glikoproteinlari (ZP2 va ZP3) ni modifikatsiyalaydi, uni boshqa spermatozoidlar uchun o‘tkazmas qiladi. O‘zgartirilgan zona urug‘lanish qobig‘i deyiladi.
5.4. Urug‘lanishning yakunlanishi va zigota hosil bo‘lishi
Spermatozoid kirgandan so‘ng 2-tartib oosit ikkinchi meyotik bo‘linishni tugatib, gaploid xromosoma to‘plamli yetuk tuxum hujayrasi va ikkinchi qutbli tanachani hosil qiladi. Erkak va ayol gaploid yadrolari bir-biriga yaqinlashib, mos ravishda erkak va ayol pronukleuslarini (pronucleus masculinus et femininus) hosil qiladi. Pronukleuslar qobig‘i eriydi, xromosomalar birinchi mitotik mil ustiga yotqiziladi. Shu lahzadan boshlab hujayra zigota (zygota) deyiladi va 46 xromosomali diploid to‘plamga ega.
Urug‘lanishning biologik ahamiyati:
- diploid xromosoma to‘plamini tiklash;
- embrionning genetik jinsini aniqlash (spermatozoidga qarab XX yoki XY);
- tuxum hujayrasini aktivlashtirish va bo‘linishni boshlash.
6. Bo‘linish (cleavage)
Bo‘linish (divisio) — umuman hajm o‘smasdan zigotaning tez-tez mitotik bo‘linishi natijesida tobora kichikroq hujayralar — blastomerlar (blastomera) hosil bo‘ladi. Oddiy mitozdan farqli xususiyatlari (4-bobga qarang):
- bo‘linishlar orasida hujayralar deyarli o‘smaydi;
- embrionning umumiy hajmi zigota hajmiga yaqin qoladi;
- har bir blastomerdagi yadro hajminin sitoplazma hajmiga nisbati somatik hujayralarga xos qiymatlargacha ko‘tariladi;
- taxminan 4–8 blastomer bosqichida embrionning o‘z genomi faollashadi: dastlab rivojlanish ona mRNK va oqsillariga tayanadi.
6.1. Odamdagi bo‘linishning xarakteri
Odamda bo‘linish to‘liq (goloblastik): zigotaning hammasi bo‘linadi. U shuningdek asinkron: barcha blastomerlar bir vaqtda bo‘linmaydi, shuning uchun hujayralar soni toq (3, 5, 7 va h.k.) bo‘lishi mumkin. Birinchi bo‘linish urug‘lanishdan taxminan 24–36 soat o‘tgach sodir bo‘ladi; keyingi bo‘linishlar esa taxminan har 10–12 soatda takrorlanadi.
6.2. Morula
3–4-kunlarga kelib embrion 16–32 blastomerdan iborat bo‘ladi. Shakl jihatidan tut mevasiga o‘xshaydi va morula (morula) deyiladi. Morula bosqichida kompaksiya sodir bo‘ladi: blastomerlar E-kadgerin molekulalari orqali bir-biriga yaqinlashib, tirqish va yopishqoq birikishlar hosil qiladi. Kompaksiya natijasida tashqi va ichki hujayralar tubdan har xil sharoitda bo‘lib qoladi: tashqilari tashqi muhit bilan, ichkilari esa faqat qo‘shni hujayralar bilan aloqa qiladi. Bu farq embrionning birinchi hujayra differensiatsiyasini ishga tushiradi.
6.3. Blastotsista
5–6-kunlarga kelib morula blastotsistaga (blastocystis) aylanadi. Tashqi hujayralar orqali Na⁺ ionlarining aktiv transporti va osmotik suv kelishi natijasida morula ichida suyuqlik to‘planib, bo‘shliq — blastotsel (blastocoelium) — hosil bo‘ladi. Ayni paytda ikki hujayra qatlami aniq farqlanadi:
- Trofoblast (trophoblastus) — blastotselni hamma tomondan qoplaydigan tashqi bir qavatli epiteliosimon hujayra qatlami. Trofoblast embrion tanasiga kirmaydi: undan tashqi embrional tuzilmalar rivojlanadi, u implantatsiya va oziqlanishni ta’minlaydi.
- Embrionblast (embryoblastus), yoki ichki hujayra massasi (massa cellularis interna) — trofoblastning ichki yuzasiga blastotsistaning bir qutbida (embrional qutb) birikkan hujayralar tuguncha. Embrionblastdan embrion tanasining o‘zi rivojlanadi, shuningdek sariq qop va amnion ham (6-bobga qarang).
Blastotsista shakllanishi bilan bir vaqtda zigotik qobiq — shaffof zona — embrionning proteolitik faolligi natijasida ingichkalashib, yirtiladi. Bu hodisa yumurtadan chiqish (hatching) deyiladi: blastotsista shaffof zonani tark etib, trofoblastni ochiq qoldiradi — bu endometriy bilan yopishish uchun zarur shart hisoblanadi.
7. Implantatsiya
Implantatsiya (implantatio) — blastotsistaning bachadon shilliq qavatiga (endometrium) kirib joylashishi. Bu urug‘lanishdan 6–7-kuni boshlanib, 11–12-kunda yakunlanadi.
7.1. «Implantatsiya oynasi» va bachadonning tayyorgarligi
Implantatsiya faqat «implantatsiya oynasi» davridagina mumkin — 28 kunlik tsiklda 20-dan 24-kunga qadar qat’iy cheklangan muddat. Bu davrda endometriy progesteron va estrogenlar ta’sirida sekretor fazadadir: bachadon bezlari ozuqa moddalar ajratadi, yuza epiteliy hujayralari esa blastotsistaning yopishishini osonlashtiruvchi ixtisoslashgan pinopodialar (mikrobo‘rtmalar) hosil qiladi. «Implantatsiya oynasi»dan tashqarida endometriy receptiv emas.
7.2. Implantatsiya bosqichlari
Yopishish (adgeziya). Yumurtadan chiqqan blastotsista embrional qutbi bilan endometriyga yo‘naladi va adgeziya molekulalari — trofoblast yuzasidagi integrinlar va bachadon epitelin ligan-dlaridagi (fibronektin, laminin) — orqali epiteliy yuzasiga birikadi. Signal molekulalar (sitokinlar, xoriogonotropin) embrion va ona o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni boshqaradi.
Invaziya. Trofoblast faol ko‘payib, ikki qavatga differensiatsiyalanadi:
- Sitotrofoblast (cytotrophoblastus) — embrionblastga yaqin bo‘lgan, aniq hujayra chegaralari bilan proliferatsiyalanuvchi ichki qatlam. Bu bo‘linuvchi hujayralarning «ombori».
- Sinstsiytrofoblast (syncytiotrophoblastus) — sitotrofoblast hujayralarining qo‘shilishi natijasida hosil bo‘lgan tashqi qatlam; hujayra chegaralari yo‘q, ko‘plab yadrolar mavjud. Aynan sinstsiytrofoblast matriks metalloproteinazalar ajratib, endometriy hujayralararo matriksini va hujayralarini buzib, tashqariga invaziya qiladi.
11–12-kunga kelib blastotsista endometriy ichiga to‘liq cho‘madi va tiklanayotgan yuza epiteliy bilan qoplanadi. Bu lahzadan boshlab embrionning oziqlanishi gistiotrofli tarzda amalga oshiriladi — bachadon bezi siri va ona to‘qimalarining parchalanish mahsulotlari hisobiga.
Sinstsiytrofoblast endometriy qon tomirlariga kirib boradi va taxminan 11–12-kundan hematotrofli oziqlanish — bevosita ona qonidan — o‘rnatiladi. Trofoblastning keyingi rivojlanishi va platsenta shakllanishi 6-bobda ko‘rib chiqiladi.
7.3. Detsidual reaksiya
Implantatsiyaga javoban endometriy stromal hujayralari progesteron va mahalliy mediatorlar ta’sirida glikogen va lipidlarga boy yirik ko‘pburchakli detsidual hujayralarga (cellula decidualis) differensiatsiyalanadi. O‘zgargan bachadon shilliq qavati detsidual qobiq (decidua) deyiladi. Embrionга nisbatan joylashishiga ko‘ra uch qismi farqlanadi:
- decidua basalis — embrion va bachadon devori orasida; plasentaning ona qismini shakllantirishda ishtirok etadi;
- decidua capsularis — bachadon bo‘shlig‘i tomonidan embrionni qoplaydi;
- decidua parietalis — bachadon bo‘shlig‘ini qoplaydigan endometriyning qolgan qismi.
Embrionning keyingi rivojlanishi — gastrulatsiya, neyrulatsiya, a’zolarning shakllanishi — 6-bobda ko‘rib chiqiladi.
Klinik ahamiyati
Erkaklar bepushtligi ko‘pincha spermatogenez buzilishi bilan bog‘liq. Asosiy patologiya turlari: azozoospermiya (spermatozoidlar yo‘q), oligozozoospermiya (son kamayishi), astenozozoospermiya (harakatchanlik kamayishi), teratozozoospermiya (morfologik nuqsonli shakllarning ko‘pligi). Spermogramma tahlili spermatogenez holatini bilvosita baholash imkonini beradi va erkaklar bepushtligini tashxislashning birinchi bosqichi hisoblanadi.
Ayollar bepushtligi ko‘pincha ovulyatsiya buzilishi (anovulyator tsikllar) bilan bog‘liq — 1-tartib oosit bosqichida blokirovka yoki follikul yorilib chiqish mexanizmining buzilishi. Ovulyatsiyani nazorat qilish (ultratovush folliklometriyasi, LG darajasini aniqlash) standart diagnostik protsedura hisoblanadi.
In vitro urug‘lantirish (IVU/EKO) transvaginal follikul punksiyasi orqali yetuk oositlarni olish, ularni in vitro urug‘lantirish va hosil bo‘lgan embrionlarni bachadon bo‘shlig‘iga ko‘chirishga asoslangan. Gametogenez va urug‘lanish bosqichlarini bilish gormonal stimulyatsiya protokollari va ko‘chirishdan oldin embrion sifatini baholash asosini tashkil etadi.
Ektopik homiladorlik (graviditas extrauterina) blastotsista bachadon bo‘shlig‘idan tashqarida — ko‘pincha bachadon nayining amullasida (graviditas tubaria) — implantatsiya qilganda yuzaga keladi. Bu hayotga xavf soluvchi holat: o‘sib borayotgan embrion nayni yoradi, bu esa kuchli qorin ichiga qon ketishga olib keladi. Xavf omillari — qo‘shimcha kasalliklari (salpingit), nayning peristaltikasi va kiprikli epiteliy harakatini buzadigan yallig‘lanish jarayonlari.
Kech implantatsiya va plasenta previa. Blastotsista bachadon bo‘ynining ichki og‘ziga yaqin implantatsiya qilsa, III trimestrdagi qon ketishning sababi bo‘lgan plasenta previa rivojlanadi.
Trofoblastik kasallik (pufakli ko‘tarilma, xoriokarsinom) — trofoblastning haddan tashqari ko‘payishi va invazyasiga bog‘liq patologiya. Yomon sifatli shakllar kimyoterapiyaga yaxshi javob beradi; samaradorlik xoriogonotropin (gonadotropinum chorionicum humanum, XGT) darajasi bo‘yicha nazorat qilinadi.
Homiladorlik testi XGTni aniqlashga asoslangan — implantatsiya onidan sinstsiytrofoblast tomonidan ishlab chiqarila boshlangan gormon. Shuning uchun test implantatsiyadan bir necha kun o‘tgach — hayz kechikishidan ham oldin — musbat bo‘lishi mumkin. Xuddi shu tamoyil prenatal diagnostikada va trofoblastik kasallikni davolashni nazorat qilishda qo‘llaniladi.
O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar
- Gametogenez odatdagi mitotik bo‘linishdan qanday farq qiladi? Nima uchun gametogenezda meyoz zarur?
- Nima uchun bitta 1-tartib oositdan faqat bitta tuxum hujayra, bitta 1-tartib spermatositdan esa to‘rtta spermatozoid hosil bo‘lishini tushuntiring.
- Ovulyatsiya paytida 2-tartib oosit meyozning qaysi bosqichida bo‘ladi? Ikkinchi meyotik bo‘linish qachon yakunlanadi?
- Spermatozoid tuzilishini tavsiflang va uning asosiy bo‘limlarining vazifalari ko‘rsating.
- Akrosoma reaksiyasi nima? Unda qanday fermentlar ishtirok etadi va ularning vazifalari qanday?
- Polispermiyadan himoya qilishning tez va sekin bloklash mexanizmlarini tushuntiring. Kortikal donachalarning roli nimadan iborat?
- Morulada kompaksiya nima? Uning funktsional roli qanday?
- Morula blastotsistadan nimasi bilan farqlanadi? Blastotsistaning tuzilmalarini nomlang va ularning keyingi taqdirini ko‘rsating.
- «Implantatsiya oynasi» nima va u qaysi gormonlar tomonidan boshqariladi?
- Implantatsiyada sinstsiytrofoblast va sitotrofoblastning roli qanday?
- Detsidual qobiqning uch qismini nomlang va qaysi biri plasentaning shakllanishida ishtirok etishini tushuntiring.
- Nima uchun ektopik homiladorlikda homiladorlik testi musbat bo‘lishi mumkin?
Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.