Tibbiyot mutaxassislari uchun

Gistologiya, sitologiya va embriologiya

4-bob. Hujayra sikli va hujayralarning bo‘linishi

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

O'zbek tibbiyot talabalari oq xalatda o'qituvchi rahbarligida doskadagi hujayra bo'linishi sxemalarini ko'rib chiqmoqda

Hujayra bo‘linishi — organizmning o‘sishi, to‘qimalarning yangilanishi va irsiy ma’lumotning avloddan avlodga uzatilishini ta’minlovchi asosiy jarayon. Bu bo‘linishning negizida qat’iy tartibga solingan hodisalar ketma-ketligi — hujayra sikli yotadi: hujayra o‘z genetik materialini ikkilaytirib, keyin ikkita avlod hujayra o‘rtasida taqsimlaydi. Ushbu jarayonlarni tushunish onkologiya, embriologiya va farmakologiyani o‘rganish uchun zarurdir — shuning uchun hujayra sikli birinchi kurs gistologiyasining markaziy mavzularidan birini tashkil etadi.

1. Hujayra sikli: tushuncha va umumiy tuzilishi

1-rasm. Hujayra sikli: interfaza davrlari (G1, S, G2) va mitoz (M). G0 strelkasi — hujayraning tsikldan dam olish holatiga chiqishi. Sektorlar har bir davrning nisbiy davomiyligini aks ettiradi.

1-rasm. Hujayra sikli: interfaza davrlari (G1, S, G2) va mitoz (M). G0 strelkasi — hujayraning tsikldan dam olish holatiga chiqishi. Sektorlar har bir davrning nisbiy davomiyligini aks ettiradi. AIVITA sxemasi.

Hujayra sikli (cyclus cellularis) — hujayraning bo‘linish natijasida paydo bo‘lgan paytdan boshlab, o‘zining bo‘linishi yoki nobud bo‘lishi bilan tugaydigan hodisalar ketma-ketligi. Tsikl ikkita yirik qismdan iborat: interfaza (interphasis) — bo‘linishga uzoq tayyorgarlik davri — va mitoz (mitosis) — bo‘linishning o‘zi.

Hujayra sikli davomiyligi hujayra turiga bog‘liq. Tez yangilanadigan ichak epiteli hujayralarida bu tsikl taxminan 16–24 soat davom etadi; ba’zi embrion hujayralarida — bir soatdan ham kam. Nerv hujayralari va ko‘ndalang-targ‘il mushak tolalari odatda umuman bo‘linmaydi, ya’ni ular doimiy dam olish holatida — G0 fazasida bo‘ladi.

Interfaza

Interfaza butun tsikl vaqtining taxminan 90–95 foizini egallaydi. U uch davrga bo‘linadi.

G1 — birinchi postmitotik (presintetik) davr. Oldingi bo‘linish tugagandan so‘ng hujayra o‘sadi, oqsillar, fermentlar va organoidlar sintez qiladi (3-bobga qarang), sitoplazmaning normal hajmini tiklaydi. Bu davrda hujayra «qaror qabul qiladi»: maxsus nazorat nuqtasi (4-bo‘limga qarang) DNK shikastlanishi yo‘qligi, o‘sish omillari va ozuqa moddalar yetarliligi baholanadi. Sharoit noqulay bo‘lsa, hujayra tsikldan chiqib G0 dam olish holatiga o‘tadi.

S — DNK sintezi davri (synthesis). Bu davrda replikatsiya sodir bo‘ladi — butun genomik DNKning to‘liq nusxa ko‘chirilishi. S-davrning oxiriga kelib hujayradagi DNK miqdori ikki barobarga ortadi: 46 xromosomaning har biri sentromera sohasida bog‘langan ikkita bir xil xromatidadan iborat bo‘ladi. Shu bilan birga sentriolalar ham ikkilanadi — ular xromosomalarning to‘g‘ri ajralishini ta’minlovchi hujayra markazining tuzilmalaridir.

G2 — ikkinchi postsintetik (premitotik) davr. Hujayra o‘sishda davom etadi, bo‘linish dukining oqsillarini (tubulin, kondenzin, kinezin) sintez qiladi, DNK replikatsiyasining to‘liqligini tekshiradi. Maxsus nazorat nuqtasi butun genomning yaxlitligiga ishonch hosil qilgandan keyingina mitoz boshlanadi.

DavrAsosiy hodisaTaxminiy ulushi
G1Hujayra o‘sishi, oqsil sintezi, tsiklni davom ettirishga qaror qabul qilish~ 40–50 %
SDNK replikatsiyasi, sentriolalarning ikkilanishi~ 30–40 %
G2Mitoz oqsillarini sintez qilish, DNKni so‘nggi tekshirish~ 10–20 %
Mitoz (M)Xromosomalar kondensatsiyasi, ajralish, sitokinez~ 5–10 %

2. Mitoz

2-rasm. Mitoz fazalari: profaza (xromosomalar kondensatsiyasi, yadro po'sti parchalanishi), metafaza (xromosomalar ekvatorda, kinetoxorlarga birikish), anafaza (opa-singil xromatidlarning qutblarga ajralishi), telofaza (dekondensatsiya, yadro tiklanishi, sitokinez). Nuqtali chiziq — yadro po'sti; nuqtalar — sentriolalar.

2-rasm. Mitoz fazalari: profaza (xromosomalar kondensatsiyasi, yadro po'sti parchalanishi), metafaza (xromosomalar ekvatorda, kinetoxorlarga birikish), anafaza (opa-singil xromatidlarning qutblarga ajralishi), telofaza (dekondensatsiya, yadro tiklanishi, sitokinez). Nuqtali chiziq — yadro po'sti; nuqtalar — sentriolalar. AIVITA sxemasi.

Mitoz (mitosis; yunoncha mitos — ip, tola) — somatik hujayralarning bilvosita bo‘linishi bo‘lib, bunda bitta diploid hujayradan (2n) xuddi shunday diploid xromosomalar to‘plamiga ega (2n) ikkita avlod hujayra hosil bo‘ladi. Mitoz tufayli tana hujayralarining genetik ma’lumoti bir xil bo‘lib qoladi.

Mitoz an’anaviy ravishda to‘rtta ketma-ket fazaga bo‘linadi. Ularning orasidagi o‘tish uzluksiz — fazalarga bo‘lish shartlidir.

Profaza (prophasis)

Xromatin kondensatsiyalanadi: DNK va oqsillar mikroskop ostida ko‘rinadigan xromosomalarga ixchamlashadi. Har bir xromosoma sentromera sohasida (centromera) bog‘langan ikkita opa-singil xromatidadan (chromatidae sororiae) iborat bo‘ladi. Sentriolalar hujayra qutblariga ajraladi va ular orasida bo‘linish duki (fusus mitoticus) — mikronaylar tuzilmasi — shakllanishni boshlaydi. Yadrochalar yo‘qoladi. Profazaning oxirida yadro po‘sti parchalanadi (hayvon hujayralarida) va xromosomalar sitoplazmaga chiqadi. Yadro po‘stining tuzilishi 3-bobda ko‘rib chiqilgan.

Metafaza (metaphasis)

Xromosomalar maksimal kondensatsiya darajasiga erishadi — ayni shu bosqichda ularni mikroskop ostida eng oson sanash va o‘rganish mumkin. Shuning uchun standart xromosomalar preparatlari (kariotyplar) metafaza hujayralarida tayyorlanadi. Bo‘linish dukining iplari xromosomalarning sentromera sohasidagi oqsil komplekslari — kinetoxorlarga (kinetochora) birikadi. Xromosomalar hujayra ekvatorial tekisligida — metafaza plastinkasida (plaque metaphasica) qatorga tiziladi. Shu paytda maxsus nazorat nuqtasi barcha kinetoxorlar duk iplarига to‘g‘ri birikkanligini tekshiradi.

Anafaza (anaphasis)

Opa-singil xromatidlarni sentromera sohasida ushlab turgan oqsillar (kogesin) parchalanadi. Xromatidlar hujayra qarama-qarshi qutblariga ajraladi — endi ular qiz xromosomalar deb ataladi. Duk iplari qisqaradi va xromosomalarni qutblarga «tortadi»; shu bilan birga o‘rta qismning iplari cho‘ziladi va qutblarni bir-biridan uzoqlashtiradi. Anafaza oxiriga kelib har bir qutbda to‘liq diploid xromosomalar to‘plami yig‘iladi.

Telofaza (telophasis)

Qutblardagi xromosomalar dekondensatsiyalana boshlaydi. Har bir xromosomalar to‘plami atrofida yangi yadro po‘sti shakllanadi, yadrochalar qayta paydo bo‘ladi, bo‘linish duki so‘riladi. Ayni vaqtda sitokinez (cytokinesis) — sitoplazma bo‘linishi boshlanadi: hujayra ekvatorial zonasida aktin va miozindan tuzilgan kontraktil halqa hosil bo‘lib, hujayrani ikkiga «bo‘g‘ib» qo‘yadi. Natijada diploid xromosomalar to‘plamiga ega ikkita qiz hujayra hosil bo‘ladi.

FazaAsosiy hodisalar
ProfazaXromosomalar kondensatsiyasi; yadro po‘stining parchalanishi; bo‘linish dukining shakllanishi
MetafazaXromosomalarning ekvatorda qatorlanishi; kinetoxorlarga birikish
AnafazaOpa-singil xromatidlarning qutblarga ajralishi
TelofazaXromosomalar dekondensatsiyasi; yadro po‘stining tiklanishi; sitokinez

Mitozning biologik ma’nosi shundaki, u xromosomalar to‘plamining doimiyligini saqlaydi: organizm somatik hujayralarining barchasi bir xil genetik ma’lumotni tashiydi — bu to‘qimalar va a’zolarning muvofiqlashtirilgan ishlashi uchun zaruriy shartdir.

3. Meyoz

Meyoz (meiosis; yunoncha meiosis — kamayish) — jinsiy hujayralar avvalgilarining maxsus bo‘linishi bo‘lib, bunda bitta diploid hujayradan (2n) to‘rtta gaploid hujayra (n) — xromosomalar to‘plami ikki barobar kamaygan hujayralar — hosil bo‘ladi. Hosil bo‘lgan hujayralar — gametalar (gametae): odamda bu spermatozoidlar va tuxum hujayralar. Har bir gameta gomologik juftning har biridan bittadan xromosoma saqlaydi; urug‘lanishda diploid to‘plam tiklanadi. Gametogenez va urug‘lanish 5-bobda batafsil ko‘rib chiqiladi.

Meyoz ikkita ketma-ket bo‘linishdan iborat: meyoz I (reduktsion) va meyoz II (ekvatsion). Ular orasida to‘liq interfaza bo‘lmaydi — DNK ikkilanmaydi.

Meyoz I (reduktsion bo‘linish)

Profaza I — meyozning eng uzun va murakkab fazasi. U beshta bosqichga bo‘linadi.

  • Leptotena (leptotene): xromosomalar kondensatsiyalana boshlaydi.
  • Zigotena (zygotene): gomologik xromosomalar bir-biriga yaqinlashadi va butun uzunligi bo‘yicha qo‘shiladi (juftlashadi) — bu jarayon sinapsis (synapsis) deb ataladi. Sinaptonemal kompleks (complexus synaptonemal) deb ataladigan tuzilma hosil bo‘lib, gomologlarni «tikilgan kabi» birgalikda ushlab turadi.
  • Paxitena (pachytene): gomologlar zich birlashgan. Kesishma (crossing over) sodir bo‘ladi — gomologik xromosomalar opa-singil bo‘lmagan xromatidlari o‘rtasida uchastkalar almashinuvi. Bu rekombinatsiyaning asosiy mexanizmi — avlodlar genetik xilma-xilligining manbai.
  • Diplotena (diplotene): sinaptonemal kompleks parchalanadi, gomologlar ajrala boshlaydi, lekin kesishma nuqtalarida — xiazmalarda (chiasmata) — ushlanib turadi.
  • Diakinez (diakinesis): xromosomalar maksimal kondensatsiyalanadi, xiazmaldar xromosoma uchlariga siljiydi, yadro po‘sti parchalanadi.

Metafaza I: bivalent (gomologik xromosomalar jufti) ekvatorda qatorlanadi. Duk iplari bivalentning ikkala xromosomasidagi kinetoxorlarga birikadi. Bivalentning ekvatordagi tasodifiy yo‘nalishi o‘zgaruvchanlikning muhim manbaidir.

Anafaza I: qutblarga xromatidlar emas, balki butun gomologik xromosomalar ajraladi. Har bir qutbda gaploid xromosomalar to‘plami (n) to‘planadi, biroq har bir xromosoma hali ikkita xromatiddan iborat bo‘laveradi.

Telofaza I va sitokinez: gaploid to‘plamga ega ikkita hujayra hosil bo‘ladi (n, 2c — ya’ni n xromosomalar, har biri ikkita xromatiddan). DNK miqdori ikki barobar kamayadi.

Meyoz II (ekvatsion bo‘linish)

Mexanizmi bo‘yicha meyoz II mitozga o‘xshaydi, lekin gaploid hujayradan boshlanadi. Opa-singil xromatidlar qutblarga ajraladi. Natijada meyoz I dan chiqqan har bir hujayradan yana ikkita hujayra hosil bo‘ladi — jami to‘rtta gaploid hujayra (n, 1c). Hujayralardagi genetik tarkib meyoz I dagi kesishma va tasodifiy xromosomalar yo‘nalishi tufayli har xil bo‘ladi.

Ko‘rsatkichMitozMeyoz
Hujayra turiSomatik (2n)Jinsiy hujayralar avvalgilari (2n)
Bo‘linishlar soniBittaIkkita (I va II)
Natija2 hujayra, 2n4 hujayra, n
KesishmaBo‘lmaydiProfaza I da bo‘ladi
Biologik roliO‘sish, to‘qimalar regeneratsiyasiGametalar hosil qilish; o‘zgaruvchanlik manbai

4. Hujayra siklini boshqarish

Hujayra sikli hodisalarning to‘g‘ri tartibini ta’minlaydigan va shikastlangan genomi bo‘lgan hujayralarning bo‘linishini oldini oladigan murakkab oqsillar tizimi tomonidan boshqariladi. Bu tizimning asosiy ishtirokchilari — tsiklinlar (cyclini) va tsiklinga bog‘liq kinazalar (CDK, kinasae cyclino-dependentes).

Tsiklinlar va CDK

CDK — tsikl fazalari orasidagi o‘tishlarni boshqaruvchi maqsadli oqsillarni fosforilovchi (faollashtiruvchi yoki inaktivlovchi) fermentlar. Lekin CDK faqat tsiklinlar bilan birikkan holda faol bo‘ladi. Tsiklinlar darajasi tsikl davomida ma’lum paytlarda qonuniy ravishda oshib va tushib turadi:

  • Tsiklinlar D G1 davrida o‘sish omillari ta’sirida to‘planadi: CDK4/6–tsiklinlar D kompleksi Rb oqsilini fosforlaydi va S-fazaga yo‘l ochadi.
  • Tsiklinlar E G1→S o‘tishida xarakterlidir.
  • Tsiklinlar A S-fazasi va G2 da ishtirok etadi.
  • Tsiklinlar B («mitotik tsiklinlar») G2 da to‘planadi va mitozga kirishni boshlaydi: CDK1–tsiklinlar B kompleksi (M-fazali promotor, MPF deb ataladi) yadro po‘stining oqsillarini, kondenzinni va boshqa maqsadlarni fosforlaydi, profazaning boshlanishini ta’minlaydi. Anafazada tsiklinlar B keskin parchalanadi — bu mitozdan chiqishni boshlaydi.

Nazorat nuqtalari (checkpoints)

Nazorat nuqtalari — buzilishlar aniqlanganida tsiklni to‘xtatadigan nazorat mexanizmlari:

  1. G1/S nazorat nuqtasi (cheklov nuqtasi, R-nuqta): o‘sish omillarining yetarliligi, DNK shikastlanishi yo‘qligi, hujayra hajmining normalligi baholanadi. Asosiy «darvozabon» — Rb oqsili (retinoblastoma protein): fosforlanmagan holatda u S-fazaga o‘tish uchun zarur E2F transkriptsion omilini bloklab qo‘yadi.
  2. S-faza ichidagi nazorat nuqtasi: replikatsiya jarayonida yuzaga keladigan yagona zanjirli DNK uzilishlarini aniqlaydi.
  3. G2/M nazorat nuqtasi: mitozga kirishdan oldin DNK replikatsiyasining to‘liqligini va xromosomalar yaxlitligini tekshiradi.
  4. Duk yig‘ilishini nazorat qilish nuqtasi (spindle assembly checkpoint, SAC): barcha kinetoxorlar duk iplarига birikmaguncha anafazani bloklab turadi. Bu xromosomalarning notekis ajralishini oldini oladi.

Nazorat nuqtalarining markaziy regulyatori — p53 oqsili: u DNK shikastlanganida faollashadi, CDK ingibitori (p21) sintezini kuchaytirib tsiklni to‘xtatadi va agar shikast bartaraf etib bo‘lmasa, apoptoz (5-bo‘limga qarang) ni ishga tushiradi.

Tsikl regulyatsiyasining buzilishi

Tsiklinlarni, CDK, Rb va p53 ni kodlovchi genlar mutatsiyalari ko‘pchilik xavfli o‘smalarda uchraydi:

  • Rb funktsiyasining yo‘qolishi G1/S cheklov nuqtasini olib tashlaydi, hujayra tashqi signallarsiz bo‘linaveradi;
  • TP53 mutatsiyasi (inson xavfli o‘smalarida eng ko‘p uchraydigan mutatsiya) DNK shikastlanganida hujayraning to‘xtash mexanizmini yo‘q qiladi — to‘plangan mutatsiyalar bartaraf etilmaydi;
  • tsiklinlar D ning amplifikatsiyasi yoki giperekspressiyasi ko‘krak bezi, o‘pka va boshqa o‘smalarda kuzatiladi.

5. Hujayraning dasturlashtirilgan o‘limi — apoptoz

Apoptoz (apoptosis; yunoncha — barglarning to‘kilishi) — hujayraning dasturlashtirilgan o‘limi, genetik jihatdan belgilangan o‘z-o‘zini yo‘q qilish mexanizmi — organizm uchun zaruriy jarayon. Apoptoz favqulodda o‘lim emas, balki tartibli jarayon: hujayra qo‘shni hujayralarni zarar etmagan holda va yallig‘lanishsiz «o‘chiriladi».

Apoptoz belgilari: yadroning kondensatsiyasi va fragmentatsiyasi, hujayraning burishishi, makrofaglar tomonidan fagositoziladigan apoptotik tanachalar hosil bo‘lishi. DNK maxsus fermentlar — kaspazalar (caspasae) tomonidan muayyan o‘lchamdagi bo‘laklarga bo‘linadi.

Apoptoz quyidagilar uchun zarur:

  • embrional rivojlanishda — barmoqlarning shakllanishi, vaqtinchalik tuzilmalarning yo‘qolishi uchun (6-bobga qarang);
  • immunitet tizimi hujayralarining sifat nazorati uchun;
  • shikastlangan DNK li hujayralarni bartaraf etish uchun (bu mexanizmning buzilishi — onkogenezning asosi).

Nekroz (necrosis) — zarar etkazuvchi ta’sir (ishemiya, zaharlar, mexanik shikast) oqibatida hujayraning patologik o‘limi. Apoptozdan farqli o‘laroq, nekroz plazmatik membrananing (2-bobga qarang) buzilishi va hujayra mazmunining hujayralararo bo‘shliqqa chiqishi bilan kechadi — bu yallig‘lanish reaktsiyasini boshlaydi.

Klinik ahamiyati

Onkologiya. Xavfli o‘sma — hujayra siklining normal nazoratini yo‘qotgan hujayralar klonal populyatsiyasidir. O‘smobastirgich genlar (RB1, TP53, BRCA1/2) va proto-onkogenlar (KRAS, MYC, ERBB2) dagi mutatsiyalar bo‘linish tormozlarini olib tashlaydi va apoptozni bostiradi. Natija — cheksiz proliferatsiya.

Zardobga qarshi davo. Ko‘plab kimyoterapevtik preparatlar hujayra siklining ma’lum fazalariga yoki regulyator oqsillariga yo‘naltirilgan:

  • tubulinning polimerizatsiyasini buzadigan preparatlar (Vinca alkaloidlari) mitozni metafazada bloklab qo‘yadi, bo‘linish dukining yig‘ilishiga to‘sqinlik qilib;
  • taksanlar mikronaylarni stabilizatsiyalaydi va xromosomalar ajralishiga to‘sqinlik qiladi;
  • CDK4/6 ingibitorlari (ko‘krak bezi o‘smasida qo‘llaniladigan) G1/S blokini tiklaydi, o‘sma hujayralarining S-fazaga o‘tishini bloklab qo‘yadi.

Nur terapiyasi asosan DNK shikastlanishi orqali ta’sir qiladi: nazorat nuqtalari saqlanib qolgan shikastlangan DNK li hujayralar to‘xtaydi va apoptozga uchraydi; p53 ni yo‘qotgan o‘sma hujayralari kamroq to‘xtaydi, lekin ular ham bo‘linishdagi halokatli xatolar tufayli oxir-oqibat halok bo‘ladi.

Aneyploidiya. Duk yig‘ilishini nazorat qilish nuqtasi (SAC) xatolarida meyoz paytida xromosomalar ajralmasligi (nondisjunction) sodir bo‘lishi mumkin — qo‘shimcha yoki kamaygan xromosomaga ega gametalar hosil bo‘ladi. Bunday gametaning normal gametaga qo‘shilishi trisomiya yoki monosomiyaga olib keladi — bu xomilaning o‘z-o‘zidan tushishining tez-tez uchraydigan sababi va tirik tug‘ilganlar uchun xromosom kasalliklarining asosi (5-bobga qarang).

To‘qimalar regeneratsiyasi. To‘qima shikastlangandan so‘ng avvalgi (kashshof) hujayralar G0 dan chiqib bo‘lishni boshlaydi va yo‘qotilgan to‘qimani tiklaydi. Bu qobiliyat turli to‘qimalarda bir xil emas: suyak ko‘migi, ichak epiteli va teri hujayralari uzluksiz yangilanib turadi; jigar hujayralari faqat zaruratda bo‘linadi; markaziy nerv tizimi neyronlari amalda regeneratsiya qilmaydi.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Interfaza qanday davrlardan iborat va ularning har birida nima sodir bo‘ladi?
  2. Nima uchun DNK replikatsiyasi mitozdan oldin tugallanishi shart?
  3. Mitoz fazalarini ketma-ketlikda tasvirlab bering: yadro po‘sti va bo‘linish duki bilan nima sodir bo‘ladi?
  4. Mitoz va meyoz qiz hujayralaridagi xromosomalar to‘plami bo‘yicha qanday farqlanadi?
  5. Sinapsis va kesishma (crossing over) nima? Profaza I ning qaysi bosqichlarida sodir bo‘ladi va qanday biologik ahamiyatga ega?
  6. Tsiklinlar va CDK hujayra sikli boshqarishida qanday rol o‘ynaydi? Anafazada tsiklinlar B parchalanishi nima uchun muhim?
  7. «Nazorat nuqtasi» nima? To‘rtta asosiy nuqtani ayting va ularning har biri nimani nazorat qilishini tushuntiring.
  8. Rb va p53 oqsillarining hujayra sikli nazoratidagi roli qanday?
  9. Apoptoz va nekroz mexanizmi va atrofdagi to‘qimalarga ta’siri jihatidan qanday farqlanadi?
  10. RB1 genidagi inaktivlovchi mutatsiya xavfli o‘smaga qanday olib kelishi mumkin?
  11. Meyozda xromosomalar ajralmasligi: qaysi bo‘linishda sodir bo‘ladi va qanday oqibatlarga olib keladi?
  12. Taksanlar mitozning qaysi fazasida ta’sir qiladi va ularning ta’siri hujayra bo‘linishini nima uchun to‘xtatadi?

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.