Pulmonologiya: bemorlar uchun qo‘llanma
Bronxial astma
Muallif: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI)
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.
103Shoshilinch holat
Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.
Bronxial astma nima?
Bronxial astma — o‘pkadagi nafas yo‘llarini zararlaydigan surunkali (uzoq davom etadigan) kasallik. Nafas yo‘llari — havoni o‘pkaga olib kiradigan va undan olib chiqadigan naychalar. Astmada nafas yo‘llari vaqti-vaqti bilan yallig‘lanib, torayishi mumkin. Shu sababli nafas chiqarganingizda havoning nafas yo‘llaridan chiqishi qiyinlashadi.
AQSh Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari (CDC) ma’lumotlariga ko‘ra, AQShda taxminan har 13 kishidan biri astma bilan og‘riydi. Astma har qanday yoshdagi odamlarda uchraydi va ko‘pincha bolalikda boshlanadi. O‘simlik changi, jismoniy faollik, virusli infeksiyalar yoki sovuq havo kabi ayrim omillar astma belgilarini qo‘zg‘atishi yoki kuchaytirishi mumkin. Ular astmaning qo‘zg‘atuvchi omillari (triggerlari) deb ataladi. Belgilar kuchayganda astma xuruji yuz berishi mumkin.
Astmani butunlay davolab bo‘lmaydi, lekin davolash va astma bo‘yicha harakatlar rejasi kasallikni nazorat qilishga yordam beradi. Rejaga holatingizni kuzatib borish, qo‘zg‘atuvchi omillardan saqlanish va dorilarni qabul qilish kirishi mumkin.
Sabablari va qo‘zg‘atuvchi omillari
Astmaga nima sabab bo‘ladi?
Astma rivojlanishining aniq sabablari noma’lum va ular odamdan odamga farq qilishi mumkin. Biroq astma organizmning mikroblar va kasalliklarga qarshi tabiiy himoya tizimi o‘pkaga tushgan yangi moddaga kuchli javob qaytarganda ham yuzaga kelishi mumkin.
Astma odatda bolalikda, organizmning himoya tizimi hali shakllanayotgan paytda boshlanadi. Biroq ba’zi odamlarda astma belgilari faqat katta yoshda paydo bo‘ladi — bu kattalarda boshlanadigan astma deb ataladi. Ayrim omillar o‘pkangizning rivojlanishiga yoki organizmingizning mikroblarga qarshi kurashishiga ta’sir qilishi mumkin.
Astma rivojlanishiga ko‘plab omillar birgalikda sabab bo‘lishi mumkin, masalan:
- chaqaloqlik yoki ilk bolalik davrida sizga ta’sir qilgan atrof-muhitdagi moddalar (allergenlar), jumladan, sigaret tutuni yoki ayrim mikroblar;
- nafas olishga ta’sir qiladigan virusli infeksiyalar;
- oilaviy anamnez, masalan, ota-onadan birida (ayniqsa onada) astma borligi.
Quyidagilar ham astma rivojlanish xavfini oshirishi mumkin:
- Allergiya. Astma odatda allergik reaksiyaning bir turi hisoblanadi. Astma bilan og‘rigan odamlarda ko‘pincha oziq-ovqat yoki o‘simlik changiga allergiya kabi boshqa turdagi allergiyalar ham bo‘ladi.
- Semizlik. Ortiqcha vazn astma rivojlanish xavfini oshirishi yoki astma belgilarini kuchaytirishi mumkin.
- Irq yoki etnik kelib chiqish. AQShda Puerto-Riko aholisi va qora tanli (afroamerikalik) odamlarda astma rivojlanish xavfi boshqa irqiy yoki etnik guruhlarga qaraganda yuqori. AQShda qora tanli (afroamerikalik) va latinoamerikalik (ispanzabon) bolalar latinoamerikalik bo‘lmagan oq tanli bolalarga qaraganda astmadan ko‘proq vafot etadi.
- Jins. Bolalik davrida astma qizlarga qaraganda o‘g‘il bolalarda ko‘proq uchraydi. Kattalarda esa astma ayollarda ko‘proq uchraydi.
- Kasbiy xavflar. Ish joyida kimyoviy moddalar yoki sanoat changini nafasga olish astma rivojlanish xavfini oshirishi mumkin.
- Iqlim o‘zgarishi. Havoning ifloslanishi va ob-havo sharoitining o‘zgarishi astma paydo bo‘lishiga va allergenlar ta’siriga hissa qo‘shadi.
Astma o‘pkaga qanday ta’sir qiladi
Odatda organizmning tabiiy himoya tizimi infeksiyalarga qarshi kurashishga yordam beradi. Biroq u o‘simlik changi yoki mog‘or kabi nafasga olinadigan narsalarga ham javob berishi mumkin. Ba’zi odamlarda himoya tizimi kuchli javob qaytarib, yallig‘lanish keltirib chiqaradi. Nafas yo‘llari ham haddan tashqari sezgir (giperreaktiv) bo‘lib qolishi va odatda zararsiz bo‘lgan narsani nafasga olganingizda keskin torayishi mumkin.
Shunday bo‘lganda nafas yo‘llari shishadi, torayadi va ko‘proq shilliq ishlab chiqarishi mumkin. Nafas yo‘llari atrofidagi mushaklar ham qisqarishi mumkin. Bu nafas olishni yanada qiyinlashtiradi. Vaqt o‘tishi bilan nafas yo‘llarining devorlari qalinlashishi mumkin.
Astmaning oldini olish mumkinmi?
Aniq sababi noma’lum bo‘lgani uchun o‘zingizda yoki farzandlaringizda astmaning oldini olishning iloji bo‘lmasligi mumkin.
Biroq astma rivojlanishining oldini olishga yordam beradigan choralarni ko‘rishingiz mumkin. Jumladan, uyingizda namlik va mog‘or bo‘lmasligiga harakat qilish, iloji boricha ifloslangan havodan saqlanish hamda o‘zingiz va oilangiz uchun sog‘lom turmush tarzini ustuvor qilish — masalan, ratsioningizga ko‘proq meva va sabzavotlar qo‘shish.
Astmaning qo‘zg‘atuvchi omillari (triggerlari)
Astmaning qo‘zg‘atuvchi omillari — astma belgilarini qo‘zg‘atadigan yoki kuchaytiradigan narsalar. Keng tarqalgan qo‘zg‘atuvchi omillar:
- xona ichidagi allergenlar: uy changi kanalari, mog‘or, uy hayvonlarining teri qipiqlari yoki juni;
- tashqi muhitdagi allergenlar: o‘simlik changi va mog‘or;
- ruhiy zo‘riqish (stress);
- jismoniy faollik (garchi davolanish bilan siz yoki farzandingiz baribir faol bo‘la olishingiz kerak bo‘lsa-da);
- shamollash, gripp yoki COVID-19 kabi infeksiyalar;
- ayrim dorilar, masalan, aspirin (atsetilsalitsil kislota) — u davolash qiyin bo‘lgan astmasi bor odamlarda jiddiy nafas olish muammolarini keltirib chiqarishi mumkin;
- havo sifatining yomonligi yoki juda sovuq havo.
Belgilari
Astma belgilari quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:
- xirillash — nafas chiqarayotganda hushtaksimon ovoz;
- yo‘tal, ayniqsa kechasi yoki erta tongda;
- hansirash;
- ko‘krakda siqilish.
Bu belgilarga boshqa kasalliklar ham sabab bo‘lishi mumkin. Lekin astmada belgilar ko‘pincha ma’lum bir qonuniyatga bo‘ysunadi:
- ular vaqt o‘tishi bilan yoki bir kun ichida paydo bo‘lib, yo‘qolib turadi;
- ular shamollash kabi virusli infeksiyalarda boshlanadi yoki kuchayadi;
- ularni jismoniy mashqlar, allergiya, sovuq havo yoki kulish yoxud yig‘lash paytida tez-tez nafas olish qo‘zg‘atadi;
- ular kechasi yoki ertalab kuchliroq bo‘ladi.
Kichik yoshdagi bolalarda astma belgilari boshqalarnikidan farq qilishi mumkin. Belgilar yosh o‘tishi bilan o‘zgarishi ham mumkin. Astmangiz yomonlashayotgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadigan quyidagi belgilarga e’tibor bering:
- belgilar odatdagidan tez-tez paydo bo‘lmoqda yoki kuchliroq sezilmoqda;
- tez yordam beruvchi dorini odatdagidan ko‘proq ishlatishingizga to‘g‘ri kelmoqda;
- yo‘tal yoki astmaning boshqa belgilari tufayli kechasi uyg‘onib ketyapsiz;
- astma tufayli odatiy ishlaringizni, jumladan, jismoniy mashqlarni bajarish qiyin bo‘lmoqda.
Tashxis qo‘yish
Agar sizda yoki farzandingizda astma belgilari bo‘lsa, shifokor bilan gaplashing. Unga mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan xavf omillari haqida ayting. Sizga bir nechta mutaxassis, jumladan, birlamchi tibbiy yordam shifokori, astma bo‘yicha mutaxassis yoki allergolog yordami kerak bo‘lishi mumkin.
Astma tashxisini qo‘yish uchun shifokor ayrim tekshiruvlarni o‘tkazishni tavsiya qilishi mumkin.
O‘pka faoliyatini tekshirish
O‘pka faoliyatini tekshirish usullari qanchalik yaxshi nafas olib, nafas chiqara olishingizni o‘lchaydi:
- Spirometriya qancha havo chiqarishingizni va qanchalik tez chiqarishingizni o‘lchaydi. Ba’zi odamlar bu tekshiruvdagi nafas olish zo‘riqishidan biroz bosh aylanishi yoki charchoq sezadi.
- Nafas chiqarishning eng yuqori tezligini o‘lchash (pikfloumetriya) bor kuchingiz bilan havoni qanchalik tez chiqara olishingizni ko‘rsatadi. Bu tekshiruvni spirometriya paytida yoki kichik qo‘l asbobi yordamida o‘tkazish mumkin.
- Bronxodilatatsion test tez ta’sir qiluvchi bronxodilatatorni nafasga olganingizdan keyin havoni qanchalik yaxshiroq chiqara olishingizni o‘lchaydi. Bronxodilatator — nafas yo‘llari atrofidagi mushaklarni bo‘shashtirib, ularni kengaytiradigan dori. Bu testda dori qabul qilishdan oldingi va keyingi spirometriya yoki pikfloumetriya natijalari solishtiriladi.
Provokatsion testlar
Provokatsion testlar (bronxoprovokatsion testlar) nafas yo‘llaringiz qanchalik sezgir ekanini baholaydi. Bu testlarda qo‘zg‘atuvchi vosita ta’siridan oldin va keyin havoni qanchalik tez chiqara olishingiz solishtiriladi. Qo‘zg‘atuvchi vositalar — haddan tashqari sezgirlik tufayli ta’sirlangan nafas yo‘llari mushaklarini qisqartirishi mumkin bo‘lgan moddalar yoki harakatlar. Ularga quyidagilar kiradi:
- metaxolin, mannitol yoki gistamin kabi nafasga olinadigan dorilar;
- astmasi bo‘lmagan odamlarda hech qanday reaksiya keltirib chiqarmaydigan allergenlar yoki ta’sirlovchi moddalar;
- nafas yo‘llarini sovutadigan va quritadigan jismoniy mashqlar;
- giperventilyatsiya — qisqa va tez-tez nafas olish.
Boshqa tekshiruvlar
Shifokor astma tashxisini qo‘yishga yordam beradigan boshqa tekshiruvlarni ham tavsiya qilishi mumkin. Ularning ba’zilari astma xurujlari xavfini baholash va dorilarga qanchalik yaxshi javob berishingizni oldindan aytish imkonini ham beradi:
- Allergiya testlari uy hayvonlarining teri qipiqlari yoki o‘simlik changi kabi qaysi allergenlar yaqiningizda bo‘lganda organizmingizda reaksiya keltirib chiqarishini aniqlaydi. Agar ilgari allergiyangiz bo‘lgan bo‘lsa, shifokor bu testlarni o‘tkazishi mumkin.
- Chiqariladigan havodagi azot oksidi fraksiyasini aniqlash (FeNO) nafasingizda qancha azot oksidi borligini o‘lchaydi. Azot oksidining yuqori darajasi nafas yo‘llaringiz yallig‘langanini anglatishi mumkin, bu esa nafas olishni qiyinlashtiradi. Bu test kuchli nafas olishni talab qilmaydi va uning xavfi kam.
- Qon tahlillari leykotsitlar (oq qon hujayralari) darajasini o‘lchashi mumkin; bu yallig‘lanish borligini ko‘rsatishi mumkin. Qon tahlillari allergiyalaringizni aniqlashga ham yordam beradi.
- Ko‘krak qafasi kompyuter tomografiyasi (KT) nafas yo‘llaringiz devorlari qalinlashgan-qalinlashmaganini ko‘rsatishi mumkin.
Astmani aniqlash uchun ishlatiladigan tekshiruvlarning aksariyati kichik yoshdagi bolalarga yaxshi mos kelmaydi. Shu sababli bolalarda astma tashxisini qo‘yish qiyin bo‘lishi mumkin.
Davolash va harakatlar rejasi
Astmani davolash odatda yoshingizga, belgilaringiz qanchalik jiddiyligiga va organizmingiz dorilarga qanday javob berishiga bog‘liq. Ba’zi odamlarda davolash kuchaytirilgandan keyin ham astmani nazorat qilish qiyin bo‘lishi mumkin.
Astma qanday davolanadi?
Ba’zi odamlar belgilarni nazorat qilish va ularning oldini olish uchun har kuni dori qabul qiladi. Shuningdek, astma xuruji paytida foydalanish uchun tez yordam beruvchi ingalyator kabi dorilarni yoningizda olib yurishingiz mumkin. Shifokor astma belgilari nazorat ostiga olinmaguncha davolashni o‘zgartirib borishi mumkin.
Tez ta’sir qiluvchi dorilar
Tez ta’sir qiluvchi (tez yordam beruvchi) dorilar astma xuruji paytida belgilarning oldini olishga yoki ularni yengillashtirishga yordam beradi. Agar astmangiz yengil bo‘lsa yoki faqat jismoniy faollik paytida yuzaga kelsa, sizga faqat shu dorilar kifoya qilishi mumkin.
Shifokor sizga doim yoningizda olib yurish uchun tez ta’sir qiluvchi ingalyator tayinlashi ehtimoli katta. Davolash yaxshi natija berishi uchun astma ingalyatoridan to‘g‘ri foydalanishni albatta o‘rganib oling.
Keng qo‘llaniladigan tez ta’sir qiluvchi dorilar:
- Nafasga olinadigan qisqa ta’sirli beta2-agonistlar (SABA) havo o‘tishi uchun nafas yo‘llarini kengaytiradi. Nojo‘ya ta’sirlari qo‘l-oyoq titrashi (tremor) va yurakning tez urishi bo‘lishi mumkin.
- Og‘iz orqali qabul qilinadigan kortikosteroidlar nafas yo‘llaridagi shishni kamaytiradi.
- Qisqa ta’sirli antixolinergik dorilar nafas yo‘llarini tez kengaytirishga yordam beradi. Bu dori SABAga qaraganda kamroq samarali bo‘lishi mumkin, lekin SABAdan nojo‘ya ta’sirlar kuzatilishi mumkin bo‘lgan odamlar uchun muqobil variant hisoblanadi.
Uzoq muddatli nazorat uchun dorilar
Shifokor astma xurujlarining oldini olish va belgilarni nazorat qilish uchun har kuni qabul qilinadigan nazorat qiluvchi (bazis) dorilarni tayinlashi mumkin:
- Kortikosteroidlar (steroid gormon dorilari) organizmdagi yallig‘lanishni kamaytiradi. Ular tabletka shaklida yoki nafasga olish (ingalyatsiya) yo‘li bilan qabul qilinishi mumkin. Tabletka shakli ingalyatsion shaklga qaraganda jiddiyroq nojo‘ya ta’sirlarga olib kelishi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan yuqori dozalar katarakta (ko‘z gavharining xiralashishi) yoki osteoporoz xavfini oshirishi mumkin. Ingalyatsion kortikosteroidlarning keng tarqalgan nojo‘ya ta’sirlari — ovozning bo‘g‘ilib qolishi yoki og‘iz bo‘shlig‘ining zamburug‘li infeksiyasi (kandidoz).
- Biologik dorilar, masalan, benralizumab, nazorat qilish qiyin bo‘lgan astmada yordam berishi mumkin. Bu dorilar venaga yoki teri ostiga yuboriladi.
- Leykotriyen modifikatorlari (antileykotriyen dorilar) shishni kamaytiradi va nafas yo‘llarini ochiq holda ushlab turadi. Shifokor bu tabletkalarni alohida yoki steroid dori bilan birga tayinlashi mumkin.
- Nafasga olinadigan semiz hujayralar (mast hujayralar) membranasini barqarorlashtiruvchi dorilar, masalan, kromolin (kromoglitsiy kislota), allergenlar yoki astmaning boshqa qo‘zg‘atuvchi omillari yaqinida bo‘lganingizda nafas yo‘llarida shish paydo bo‘lishining oldini olishga yordam beradi.
- Nafasga olinadigan uzoq ta’sirli bronxodilatatorlar, masalan, uzoq ta’sirli beta2-agonistlar (LABA) yoki uzoq ta’sirli muskarin retseptorlari antagonistlari (LAMA), nafas yo‘llari torayishining oldini olish uchun ingalyatoringizga qo‘shilishi mumkin.
- Allergiyaga qarshi ukollar, ya’ni teri osti immunoterapiyasi (SCIT), organizmning allergenlarga javobini susaytiradi.
Bronxial termoplastika
Agar astmangiz og‘ir bo‘lsa va boshqa davolash usullari yordam bermasa, bronxial termoplastika yordam berishi mumkin. Bu muolajada shifokor nafas yo‘llaringiz ichini ko‘rish uchun og‘iz orqali bronxoskop — uchida kamerasi bo‘lgan naychani kiritadi. So‘ng nafas yo‘llari devorlari bo‘ylab joylashgan mushaklarga issiqlik bilan ta’sir qiladi. Bu mushaklarni ingichkalashtirib, nafas yo‘llari torayishining oldini olishga yordam berishi mumkin.
Muolajaning ayrim xavflari: astmaning yomonlashishi, nafas yo‘llari yoki o‘pka infeksiyalari va bronxoektaz.
Astma bo‘yicha harakatlar rejasini tuzing
Shifokor siz bilan birgalikda astmani davolash rejasini tuzadi. Astma bo‘yicha harakatlar rejasi — quyidagilar yozilgan davolash rejasi:
- qaysi allergenlar yoki qo‘zg‘atuvchi omillardan saqlanish kerakligini qanday aniqlash;
- astma xuruji boshlanganini qanday bilish va nima qilish kerakligi;
- qaysi dorilarni va qachon qabul qilish;
- qachon shifokorga qo‘ng‘iroq qilish yoki shoshilinch tibbiy yordam bo‘limiga borish kerakligi;
- favqulodda vaziyatda kimga murojaat qilish.
Belgilaringizni kuzatib borish va davolash uchun shifokoringiz bilan birga tuzgan rejani yozib qo‘ying.
Astmaning alohida turlarini davolash
Ba’zi odamlarda astma belgilari faqat muayyan vaziyatlarda yoki aniq qo‘zg‘atuvchi omillar yaqinida paydo bo‘ladi. Bunday hollarda shifokor astmangizni yengillashtirish uchun maxsus ko‘rsatmalar berishi mumkin.
Jismoniy zo‘riqish astmasi
Jismoniy zo‘riqish astmasida belgilar jismoniy faollik paytida boshlanadi yoki kuchayadi. Shifokor belgilarning qisqa muddatga oldini olish uchun mashg‘ulotdan oldin tez ta’sir qiluvchi dori qabul qilishni tavsiya qilishi mumkin. Agar astmani nazorat qilish uchun ingalyatsion kortikosteroidlar qabul qilayotgan bo‘lsangiz, jismoniy mashqlar paytida belgilar kamroq bo‘lishi mumkin. Muntazam mashq qilish va mashg‘ulotdan oldin badanni qizdirish ham belgilarning oldini olishga yordam beradi.
Agar astma belgilari jismoniy faol bo‘lishingizga xalaqit bersa, shifokor bilan gaplashing. Bu astmangiz yaxshi nazorat qilinmayotgani yoki yomonlashayotganining belgisi bo‘lishi mumkin.
Kasbiy astma
Kasbiy astma — ish joyida rivojlanadigan yoki kuchayadigan astma. U ish joyida chang va mog‘or kabi allergenlar yoki boshqa sensibilizatsiya qiluvchi (sezgirlikni oshiruvchi) moddalar ta’siriga uchragan kattalarda paydo bo‘lishi mumkin.
Biror moddaga nisbatan sezgirlik (sensibilizatsiya) paydo bo‘lgach, uning juda oz miqdori ham jiddiy belgilarni qo‘zg‘atishi mumkin. Har safar shu qo‘zg‘atuvchi omil yaqinida bo‘lganingizda astmangiz kuchayib borishi mumkin. Astma xurujlarining oldini olish uchun sensibilizatsiya qiluvchi moddani ish joyingizdan yo‘qotish va u bilan boshqa aloqa qilmaslik kerak.
Allergik astma
Allergik astma ko‘pincha yoshlikda boshlanadi. O‘simlik changi, uy changi kanalari yoki mog‘or kabi ayrim allergenlar yaqinida bo‘lganingizda nafas olish qiyinlashishi mumkin. Astmangizni qo‘zg‘atadigan allergenlardan saqlanish belgilarni nazorat qilishga va xurujlarning oldini olishga yordam beradi. Odatiy davolash ingalyatsion kortikosteroidlarni o‘z ichiga oladi. Shifokor muayyan allergenga qaratilgan bo‘lishi mumkin bo‘lgan biologik dorilar yoki allergiyaga qarshi ukollarni qo‘shishni ham tavsiya qilishi mumkin.
Ba’zi odamlarda faqat mavsumiy allergik astma bo‘ladi, ya’ni muayyan gullash (o‘simlik changi tarqalish) mavsumidan tashqari vaqtda ularda belgilar bo‘lmaydi. Shifokor allergiya mavsumi boshlanishidan to mavsum tugaganidan keyin bir necha haftagacha har kuni qabul qilinadigan nazorat qiluvchi dori yoki tez ta’sir qiluvchi ingalyator kabi dorilarni tavsiya qilishi mumkin.
Tungi astma
Tungi astma deganda kechasi yuzaga keladigan astma belgilari tushuniladi. Bu astmaning alohida turi emas, balki belgilar yaxshi nazorat qilinmayotganining belgisidir. Astma belgilari ko‘pincha kechasi yoki erta tongda kuchayadi. Ba’zan belgilar sizni kechasi uyg‘otib yuborishi mumkin. Agar bu tez-tez takrorlansa, astmangiz yaxshi nazorat qilinmayotganining belgisi bo‘lishi mumkin.
Uxlayotganingizda allergenlar yaqinida bo‘lish ham kechasi belgilarni kuchaytirishi mumkin. Astmangizning qo‘zg‘atuvchi omillarini bilish va kechasi ulardan saqlanish astmani nazorat qilishga va yaxshiroq uxlashga yordam beradi.
Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Asthma». Источник: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI), «Asthma» — https://www.nhlbi.nih.gov/health/asthma. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NHLBI, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NHLBI, «Asthma». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NHLBI, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.