Pulmonologiya: bemorlar uchun qo‘llanma

O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi (O‘SOK)

Muallif: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI)

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

O'zbek shifokori bemorga zamonaviy klinikada o'pka modelini tushuntiryapti; bemor ingalyator ushlab turibdi

O‘SOK nima?

O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi (O‘SOK) — nafas yo‘llari yoki o‘pkaning boshqa qismlari shikastlanishi natijasida yuzaga keladigan kasallik. Bu shikastlanish yallig‘lanishga hamda havo oqimini to‘sib, nafas olishni qiyinlashtiradigan boshqa muammolarga olib keladi.

O‘SOK ko‘p miqdorda shilliq (balg‘am) ajraladigan yo‘talga sabab bo‘lishi mumkin. Shuningdek, u nafas olish muammolari, hansirash, ko‘krakda siqilish va boshqa belgilarni keltirib chiqarishi mumkin. O‘SOK zo‘rayib boruvchi (progressiv) kasallik bo‘lgani uchun uning belgilari ko‘pincha sekin rivojlanadi, lekin vaqt o‘tishi bilan kuchayadi va kundalik ishlarni bajarish imkoniyatingizni cheklashi mumkin. Og‘ir O‘SOK hatto yurish, ovqat tayyorlash yoki o‘zingizga qarash kabi oddiy ishlarni bajarishga ham to‘sqinlik qilishi mumkin.

«O‘SOK» atamasi ikkita asosiy holatni o‘z ichiga oladi:

  • O‘pka emfizemasi o‘pkadagi ko‘plab havo pufakchalari (alveolalar) orasidagi devorlar shikastlanganda rivojlanadi. Odatda bu pufakchalar elastik, ya’ni cho‘ziluvchan bo‘ladi. Nafas olganingizda har bir havo pufakchasi kichik havo shari kabi havoga to‘ladi. Nafas chiqarganingizda pufakchalar bo‘shaydi va havo chiqib ketadi. Emfizemada o‘pkaning havoni tanadan chiqarishi qiyinlashadi.
  • Surunkali (uzoq davom etadigan) bronxit nafas yo‘llari shilliq qavatining takroriy yoki doimiy ta’sirlanishi va yallig‘lanishi natijasida yuzaga keladi. Nafas yo‘llarida ko‘p miqdorda quyuq shilliq hosil bo‘lib, nafas olishni qiyinlashtiradi.

O‘SOK bilan og‘rigan ko‘pchilik odamlarda emfizema va surunkali bronxit turli nisbatlarda birga uchraydi, har bir holatning og‘irligi esa odamdan odamga farq qiladi.

AQShda O‘SOK 14 milliondan ortiq kattalarda uchraydi, yana ko‘pchilik esa bu kasallik borligini bilmaydi. Tashxis qo‘yilganlarning yarmidan ko‘pi ayollardir. Amerika hindulari va Alyaska tub aholisi jamoalarida hamda qishloq joylarida ko‘rsatkichlar o‘rtachadan yuqori. AQSh Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari (CDC) ma’lumotlariga ko‘ra, O‘SOK nogironlikning asosiy sabablaridan biri va AQShda o‘lim sabablari orasida oltinchi o‘rinda turadi.

Yaxshi xabar shuki, O‘SOKning oldini ko‘pincha olish mumkin, buning asosiy yo‘li — chekmaslik. AQSh va boshqa yuqori daromadli mamlakatlarda O‘SOKning asosiy sababi sigaret chekishdir. O‘SOK bilan og‘rigan odamlarning aksariyati chekadi yoki ilgari chekkan. Biroq butun dunyo bo‘yicha O‘SOK holatlarining faqat yarmi tamaki bilan bog‘liq. Rivojlanayotgan mamlakatlarda havoning ifloslanishi ancha katta rol o‘ynaydi. Kasallikka alfa-1 antitripsin tanqisligi deb ataladigan genetik holat ham sabab bo‘lishi mumkin.

Agar chekkan bo‘lsangiz yoki sizda O‘SOK belgilari bo‘lsa, shifokoringizdan O‘SOK xavfingiz haqida so‘rang. Hatto 40 yoshdan 49 yoshgacha bo‘lgan odamlarda ham O‘SOK umumiy aholiga qaraganda ko‘proq uchraydi, shuning uchun so‘rashdan tortinmang. Kasallikni butunlay davolab bo‘lmasa-da, davolash va turmush tarzini o‘zgartirish, masalan, chekishni tashlash o‘zingizni yaxshiroq his qilishga, faolroq bo‘lishga va kasallik rivojlanishini sekinlashtirishga yordam beradi. Sizga kislorod terapiyasi, o‘pka reabilitatsiyasi yoki asoratlarni davolash uchun dorilar ham kerak bo‘lishi mumkin.

Sabablari va xavf omillari

AQShda O‘SOKning eng ko‘p uchraydigan sababi sigaret chekishdir. Uzoq muddat chekish yoki tamaki tutuni yoxud havodagi ifloslantiruvchi moddalarni nafasga olish o‘pka va nafas yo‘llarini shikastlaydi.

O‘SOK o‘pkaga qanday ta’sir qiladi

Sog‘lom o‘pkada nafasga olingan havo bronxlar bo‘ylab harakatlanadi. Bronxlar ko‘p marta tarmoqlanib, bronxiolalar deb ataladigan minglab kichikroq va ingichkaroq naychalarga bo‘linadi. Bu naychalar alveolalar deb ataladigan mayda yumaloq havo pufakchalari to‘dalari bilan tugaydi; alveolalar elastik, ya’ni cho‘ziluvchan bo‘ladi.

O‘SOKda bir yoki bir nechta sabab tufayli nafas yo‘llari orqali kamroq havo kiradi va chiqadi:

  • nafas yo‘llari va havo pufakchalari elastikligini yo‘qotadi;
  • ko‘plab havo pufakchalari orasidagi devorlar yemiriladi;
  • nafas yo‘llarining devorlari qalinlashadi va yallig‘lanadi;
  • nafas yo‘llari odatdagidan ko‘proq shilliq ishlab chiqaradi va tiqilib qolishi mumkin.

O‘SOK xavfini nimalar oshiradi?

Quyidagilar O‘SOK xavfini oshirishi mumkin:

  • Chekish. Bu O‘SOKning asosiy xavf omili. O‘SOK bilan og‘rigan har to‘rt kishidan uchtasi chekadi yoki ilgari chekkan. Oilasida O‘SOK holatlari bo‘lgan odamlar chekishsa, ularda bu kasallik rivojlanish ehtimoli yuqoriroq.
  • O‘pkani ta’sirlovchi boshqa omillar. Bularga uzoq muddat ifloslangan havo, atrof-muhit yoki ish joyidagi kimyoviy bug‘lar va chang ta’siri, shamollatilmaydigan uyda ovqat pishirish va isitish uchun yoqiladigan yoqilg‘i tutuni hamda passiv chekish — boshqalar chekkanda havoga tarqaladigan tutun kiradi.
  • O‘pkaning o‘sishi va rivojlanishidagi o‘zgarishlar. Chaqaloq hali bachadonda bo‘lganida yoki bolalik davrida o‘pkaga ta’sir qiladigan holatlar xavfni oshirishi mumkin. Masalan, homiladorlik davrida chekish yoki bolalikdagi bronxial astma. Havoning ifloslanishi ham bola o‘pkasining o‘sishini cheklab, O‘SOK rivojlanish xavfini oshirishi mumkin.
  • Infeksiyalar. OIV va sil kabi kasalliklar xavfni oshirishi mumkin.
  • Yosh. Agar sizda chekish kabi boshqa xavf omillari bo‘lsa, yoshingiz ham O‘SOK xavfiga ta’sir qilishi mumkin. O‘SOK bilan og‘rigan ko‘pchilik odamlarda belgilar kamida 40 yoshda boshlanadi.
  • Oilada uchraydigan (irsiy) kasallik — alfa-1 antitripsin (AAT) tanqisligi. Agar siz shu kasallik bilan tug‘ilgan bo‘lsangiz, chekish yoki bug‘lar va changga uzoq muddat duch kelish o‘pkaning shikastlanishiga va O‘SOKka olib kelishi mumkin. AAT tanqisligi O‘SOKning yoshroq paytda rivojlanish xavfini ham oshirishi mumkin. Boshqa ehtimoliy genetik xavf omillariga D vitamini tanqisligi va CHRNA genlaridagi mutatsiyalar kiradi.

NHLBI (AQSh Milliy yurak, o‘pka va qon instituti) qo‘llab-quvvatlagan tadqiqotlar o‘pka hajmiga nisbatan torroq nafas yo‘llari ham O‘SOK xavfini oshirishi mumkinligini aniqladi. Tor nafas yo‘llari o‘pkaning kerakli darajada ishlashiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Yosh o‘tishi bilan o‘pka faoliyati tabiiy ravishda pasayadi, shuning uchun nafas yo‘llari tor bo‘lgan odamlarda, hatto ular chekmasa yoki o‘pkani ta’sirlovchi omillarga duch kelmasa ham, keyingi yillarda O‘SOKka o‘xshash belgilar paydo bo‘lishi mumkin.

O‘SOK ayollar va erkaklarda qanday farq qiladi?

O‘SOK erkaklarda ham, ayollarda ham uchraydi. Biroq u erkaklar va ayollarga turlicha ta’sir qilishi mumkin. Bu farqlarning sababi noma’lum. Tadqiqotchilarning fikricha, sabab gormonlar yoki boshqa fiziologik, ya’ni biologik farqlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, ayollarning o‘pkasi erkaklarnikidan kichikroq, shu sababli ularning nafas yo‘llari ta’sirlovchi omillar ta’sirida torayishga moyilroq bo‘lishi mumkin.

Belgilari

Dastlab O‘SOK hech qanday belgi bermasligi yoki faqat yengil belgilar berishi mumkin. Kasallik zo‘raygan sari belgilar odatda jiddiylashadi. Ba’zan infeksiya yoki atrof-muhitdagi chang yoki tutun kabi qo‘zg‘atuvchi omillar tufayli belgilar to‘satdan kuchayadi — bu kasallikning zo‘rayishi (ekzatserbatsiya) deb ataladi.

O‘SOK belgilari

O‘SOKning keng tarqalgan belgilari:

  • Hansirash, ayniqsa jismoniy faollik paytida. Nafas olish ko‘proq kuch talab qilayotgandek yoki havo yetishmayotgandek tuyulishi mumkin.
  • Uzoq davom etadigan yo‘tal yoki ko‘p shilliq (balg‘am) ajraladigan yo‘tal; uni ba’zan «chekuvchi yo‘tali» deyishadi. Bu ko‘pincha O‘SOKning birinchi belgisi bo‘ladi.
  • Xirillash — nafas olayotganda hushtaksimon yoki chiyillagan ovoz.
  • Ko‘krakda siqilish yoki og‘irlik hissi; bu chuqur nafas olishni qiyinlashtirishi yoki nafas olishni og‘riqli qilishi mumkin.
  • Holsizlik yoki o‘ta kuchli charchoq.

Bu belgilarga ega bo‘lgan har bir kishida O‘SOK bo‘lavermaydi. Xuddi shuningdek, O‘SOK bilan og‘rigan har bir kishida bu belgilarning hammasi bo‘lmaydi. Sizda O‘SOK bor-yo‘qligini shifokor aniqlaydi. Sizda tashxis qo‘yish va davolash kerak bo‘lgan boshqa kasalliklar ham bo‘lishi mumkin. O‘SOK bilan og‘rigan odamlarda boshqa kasalliklar, jumladan, yurak kasalliklari ham bo‘lishi juda ko‘p uchraydi.

Agar belgilar yengil bo‘lsa, nafas olishni osonlashtirish uchun turmush tarzingizni o‘zgartirishingiz mumkin. Masalan, zinapoya o‘rniga liftdan foydalanish. Jiddiyroq belgilarda, masalan, jismoniy ish paytida hansirash paydo bo‘lsa, shifokor davolash va boshqa yordam usullarini taklif qilishi mumkin. Og‘ir O‘SOK qo‘shimcha belgilarga — ishtahaning yo‘qolishi, vazn va mushak massasining kamayishi, xavotir va depressiyaga sabab bo‘lishi mumkin.

O‘SOKning zo‘rayishi

Hidlar, sovuq havo, havo sifatining yomonligi, shamollash, gripp yoki o‘pka infeksiyasi kabi ayrim qo‘zg‘atuvchi omillar belgilarning to‘satdan kuchayishiga olib kelishi mumkin. Bu holat kasallikning zo‘rayishi (ekzatserbatsiya) deb ataladi.

Zo‘rayish paytida nafas olish qiyinlashadi. Ko‘krakda siqilish yoki isitma ham bo‘lishi mumkin. Ko‘proq yo‘talish yoki tomoqni qirib tozalash ehtiyoji paydo bo‘lishi mumkin. Yoki sariq yoxud yashil balg‘am ko‘chishi mumkin.

Agar belgilar to‘satdan kuchaysa, darhol shifokoringizga murojaat qiling. Shifokor infeksiyani davolash uchun antibiotiklar tayinlashi mumkin. Shuningdek, nafas olishni yengillashtirish uchun bronxodilatatorlar (bronxlarni kengaytiruvchi dorilar) va ingalyatsion yoki og‘iz orqali qabul qilinadigan steroidlar kabi boshqa dorilarni ham berishi mumkin. Og‘ir belgilarda kasalxonada davolanish talab etilishi mumkin.

Zo‘rayishning qanchalik og‘ir bo‘lishi o‘pkangiz qanchalik shikastlanganiga bog‘liq. Yomon uyqu ham zo‘rayish xavfini oshirishi mumkin. Zo‘rayishning oldini olish uchun sog‘lig‘ingizni asrashga harakat qiling.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

O‘zingizda yoki yaqiningizda O‘SOK belgilarini sezishingiz bilanoq shifokor qabuliga yoziling. Belgilar jiddiylashishini kutmang.

Zo‘rayish kasalxonada davolanishni talab qilishi mumkin. Quyidagi g‘ayrioddiy holatlarda siz — yoki o‘zingiz qila olmasangiz, oila a’zolaringiz yoki do‘stlaringiz — darhol tez yordam chaqirishingiz kerak:

  • nafasingizni rostlash yoki gapirish qiyin bo‘lib qoldi;
  • lablaringiz yoki tirnoqlaringiz ko‘kargan yoki kulrang tusga kirgan — bu qondagi kislorod darajasi pastligining belgisi;
  • atrofingizdagilar ongingiz yetarlicha tiniq emasligini sezishmoqda;
  • yuragingiz juda tez urmoqda;
  • belgilaringiz uchun tavsiya etilgan davolash yordam bermayapti.

AIVITA izohi: O‘zbekistonda hayotga xavf tug‘ilganda 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling.

Tashxis qo‘yish

Shifokor sizda O‘SOK bor-yo‘qligini qanday aniqlaydi?

Shifokor O‘SOK tashxisini belgilaringiz, kasallik tarixingiz, oilaviy anamnezingiz va tekshiruv natijalariga asoslanib qo‘yadi.

  • Chekish odatlaringiz haqida, shuningdek, passiv chekish, ifloslangan havo, kimyoviy bug‘lar yoki changga duch kelgan-kelmaganingiz haqida gapirib bering.
  • Agar sizda vaqt o‘tishi bilan kuchayib boradigan doimiy hansirash bo‘lsa, shifokorga ayting, chunki bu O‘SOKning asosiy belgisi.
  • Agar uzoq davom etayotgan yo‘talingiz bo‘lsa, u qachondan beri borligini, qanchalik ko‘p yo‘talishingizni va yo‘talganda qancha shilliq (balg‘am) ajralishini ayting.
  • Oilangizda O‘SOK holatlari bo‘lgan bo‘lsa, albatta ma’lum qiling.
  • Shifokor sizni ko‘rikdan o‘tkazadi va stetoskop yordamida ko‘krak qafasida xirillash yoki boshqa g‘ayritabiiy tovushlar bor-yo‘qligini eshitadi.
  • O‘pka faoliyatini tekshirish va tasvirlash usullari sizda O‘SOK bor-yo‘qligini va u qanchalik og‘irligini ko‘rsatadi.
  • Agar shifokor o‘pka saratonini aniqlash yoki nafas olish muammosiga tashxis qo‘yish uchun rentgen yoki kompyuter tomografiyasi (KT) tavsiya qilsa, undan O‘SOK xavfingiz haqida so‘rang.
  • Agar sizga O‘SOK tashxisi qo‘yilsa, genetik skrining haqida so‘rang. Ba’zi odamlarda O‘SOK xavfini oshiradigan genetik holat — alfa-1 antitripsin (AAT) tanqisligi bo‘ladi. Agar oila a’zolaringizda AAT tanqisligi bo‘lsa, ularga 40–59 yoshda O‘SOK tashxisi qo‘yilgan bo‘lsa yoki ularda jigar kasalligi bo‘lsa, skrining ayniqsa muhim. Xuddi shuningdek, agar oilangizda birinchi bo‘lib sizda AAT tanqisligi genetik jihatdan borligi aniqlansa, natijalaringizni oila a’zolaringiz bilan qanday muhokama qilish haqida shifokordan maslahat so‘rang.

Spirometriya

O‘SOKni aniqlashning asosiy tekshiruvi — spirometriya. U O‘SOKni belgilar sezilishidan oldin ham aniqlashi mumkin. Shifokor tekshiruv natijalaridan O‘SOK qanchalik og‘irligini aniqlash va davolash maqsadlarini belgilash uchun ham foydalanishi mumkin.

Spirometriya — o‘pka faoliyatini tekshirish usuli bo‘lib, u qancha havo chiqarishingizni va havoni qanchalik tez chiqara olishingizni o‘lchaydi.

Tekshiruv paytida mutaxassis sizdan chuqur nafas olishingizni so‘raydi. So‘ng spirometr deb ataladigan kichik apparatga ulangan naychaga bor kuchingiz bilan puflaysiz. Tibbiyot xodimlari sizdan nafas yo‘llarini kengaytiruvchi dorini nafasga olishingizni va naychaga yana puflashingizni so‘rashi mumkin. Shundan so‘ng dori qabul qilishdan oldingi va keyingi natijalar solishtiriladi.

Nafas chiqarishning eng yuqori tezligini o‘lchash (pikfloumetriya)

Bu tekshiruv bor kuchingiz bilan havoni qanchalik tez chiqara olishingizni o‘lchaydi. Uni spirometriya paytida yoki kichik qo‘l asbobi yordamida o‘tkazish mumkin.

Arterial qon gazlari tahlili

Arterial qon gazlari tahlili qoningizdagi kislorod va karbonat angidrid darajasini o‘lchaydi.

Bu tahlil odatda kasalxonada o‘tkaziladi, lekin shifokor kabinetida ham qilinishi mumkin. Tahlil uchun qon arteriyadan, odatda bilakda puls o‘lchanadigan joydan olinadi.

Ko‘krak qafasi rentgenografiyasi

Ko‘krak qafasi rentgenografiyasi — ko‘krak qafasi ichidagi va atrofidagi tuzilmalarni ko‘rsatadigan tez va og‘riqsiz tasvirlash tekshiruvi.

Bu tekshiruv yordamida O‘SOK tashxisini qo‘yib bo‘lmaydi, lekin O‘SOK bilan o‘zaro ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan boshqa kasalliklarni aniqlash mumkin. Tekshiruvni shifokor kabinetida, poliklinikada yoki kasalxonada o‘tkazish mumkin. Tekshiruv paytida qimirlamay turasiz, o‘tirasiz yoki yotasiz.

Ko‘krak qafasi rentgenografiyasining xavfi kam. Unda ishlatiladigan nurlanish miqdori juda oz. Agar homilador bo‘lsangiz yoki homilador bo‘lishingiz mumkin bo‘lsa, shifokorga ayting.

Ko‘krak qafasi kompyuter tomografiyasi (KT)

KT — o‘pka va ko‘krak qafasi ichining ko‘plab batafsil tasvirlarini oladigan og‘riqsiz tasvirlash tekshiruvi. Kompyuter bu tasvirlarni birlashtirib, o‘pka va ko‘krak qafasidagi tuzilmalarning hajmi, shakli va joylashuvini ko‘rsatadigan uch o‘lchamli modellarni yaratishi mumkin.

Ko‘krak qafasi KT tekshiruvi hansirash yoki ko‘krakdagi og‘riq kabi o‘pka belgilarining sababini topishga yordam beradi. Shuningdek, u shifokorga sizda o‘sma, o‘pka atrofida ortiqcha suyuqlik to‘planishi (plevral effuziya) yoki pnevmoniya kabi ayrim o‘pka muammolari bor-yo‘qligini ko‘rsatadi.

Ko‘krak qafasi KT tekshiruvi tibbiy tasvirlash markazida yoki kasalxonada o‘tkaziladi. Siz skanerga kirib boradigan stol ustida qimirlamay yotasiz. Skaner ichida bo‘lganingizda va u tasvirga olayotganda past g‘uvillash yoki chiqillash ovozlarini eshitasiz. Skaner ichida bo‘lganingizda tekshiruvni o‘tkazayotgan mutaxassisni eshitib, u bilan gaplasha olasiz. Ayrim tashxislar uchun tekshiruvdan oldin qo‘lingizdagi venaga ko‘pincha yod asosidagi kontrast modda yuborilishi mumkin.

Kamdan-kam hollarda ba’zi odamlarda kontrast moddaga allergik reaksiya kuzatiladi. Tekshiruvda nurlanish ishlatilgani sababli saraton rivojlanishining kichik xavfi ham bor, ayniqsa o‘sib borayotgan bolalarda. Bitta tekshiruvdagi nurlanish miqdori odatda siz uch yil davomida tabiiy ravishda oladigan nurlanishdan kam bo‘lsa-da, bemorlar klinik tavsiyanomalarda ko‘rsatilganidan ko‘p KT tekshiruvidan o‘tmasligi kerak.

Davolash

Agar sizga O‘SOK tashxisi qo‘yilsa, shifokor belgilaringiz va O‘SOK yengil yoki og‘irligiga qarab davolash rejasini belgilaydi.

Dorilar

O‘SOK belgilarini davolash uchun bronxodilatatorlar (bronxlarni kengaytiruvchi dorilar) hamda yallig‘lanishni kamaytiruvchi steroid yoki nosteroid dorilar qo‘llaniladi. 2024-yilda AQShda ma’qullangan yangi qo‘shimcha dori kasallikni nazorat qilishga yordam berishi mumkin.

AIVITA izohi: FDA (AQSh) ma’qullagani dori O‘zbekistonda ro‘yxatdan o‘tganini anglatmaydi. Dorilarni shifokor tayinlaydi.

Shifokor sizga doim yoningizda olib yurishingiz kerak bo‘lgan ingalyator tayinlashi mumkin. Ingalyatorlar dorini to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘pkaga yetkazadi.

Ko‘p odamlar ingalyatorga dori joylash, to‘g‘ri nafas olish texnikasi yoki ingalyatorni to‘g‘ri tozalashda qiynaladi. Hamma ingalyatorlar bir xil usulda ishlatilmaydi. To‘g‘ri miqdorda dori olishingiz uchun ingalyatoringizdan to‘g‘ri foydalanayotganingizga ishonch hosil qiling. Shifokoringizdan ingalyatordan to‘g‘ri foydalanishni ko‘rsatib berishini so‘rang.

  • Agar O‘SOK yengil bo‘lsa va belgilar tez-tez bezovta qilmasa, shifokor faqat belgilar paydo bo‘lganda qo‘llaniladigan qisqa ta’sirli bronxodilatator tayinlashi mumkin. Bronxodilatatorlar nafas yo‘llari atrofidagi mushaklarni bo‘shashtirib, ularni kengaytiradi va nafas olishni osonlashtiradi. Qisqa ta’sirli bronxodilatatorlar taxminan 4–6 soat ta’sir qiladi.
  • Agar O‘SOK o‘rta og‘irlikda yoki og‘ir bo‘lsa, sizga taxminan 12 soat yoki undan ko‘proq ta’sir qiladigan uzoq ta’sirli bronxodilatatorlar yoki yallig‘lanishga qarshi dori kerak bo‘lishi mumkin. Ular har kuni qo‘llaniladi. 2024-yilda ma’qullangan yangi dori bronxodilatatorni yallig‘lanishni kamaytiradigan nosteroid dori bilan birlashtiradi. Bu dori organizmning shilliqdan tozalanishiga ham yordam beradi.
  • Agar O‘SOK og‘ir bo‘lsa yoki belgilar tez-tez zo‘raysa, shifokor bronxodilatatorlar kombinatsiyasini ingalyatsion steroid bilan birga tayinlashi mumkin. Steroidlar nafas yo‘llaridagi nafas olishni qiyinlashtiradigan yallig‘lanish yoki shishni kamaytirishga yordam beradi. Agar ingalyatsion dorilar kombinatsiyasi yordam bermasa, bronxial astmada qo‘llaniladigan va 2024-yilda O‘SOK uchun ma’qullangan qo‘shimcha dori nafas olishingizni yaxshilashi mumkin. Infeksiya sabab bo‘lgan zo‘rayishlarni davolashda antibiotiklar qo‘llanishi mumkin. Zo‘rayishni davolash rejasini, jumladan, sizga kerak bo‘lishi mumkin bo‘lgan maxsus dorilarni shifokoringiz bilan albatta muhokama qiling.

O‘pka reabilitatsiyasi

O‘pka reabilitatsiyasi — muayyan o‘pka kasalliklari bo‘lgan yoki o‘pka transplantatsiyasini boshdan kechirgan odamlar uchun mutaxassislar nazoratidagi dastur bo‘lib, u jismoniy mashqlar, sog‘liq bo‘yicha ta’lim va nafas olish texnikalarini o‘z ichiga oladi. Shifokor nafas olishingizni osonlashtirish va hayot sifatingizni yaxshilash uchun o‘pka reabilitatsiyasini taklif qilishi mumkin. Ba’zi odamlarga reabilitatsiya dasturini telefon, internet yoki mobil ilova orqali o‘tash qulay. Shu tarzda ular reabilitatsiya markaziga borish qiyin bo‘lsa ham davolana oladi.

Kislorod terapiyasi

Kislorod terapiyasi — nafas olishingiz uchun kislorod yetkazib beradigan davolash usuli. Agar sizga kislorod terapiyasi ko‘rsatilgan bo‘lsa, kislorod burningizga joylashtirilgan naychalar yoki yuz niqobi orqali beriladi. Agar biror kasallik sababli qoningizdagi kislorod darajasi juda past bo‘lsa, sizga kislorod terapiyasi kerak bo‘lishi mumkin.

Kislorod terapiyasi kasalxonada, boshqa tibbiyot muassasasida yoki uyda qisqa yoki uzoq muddat davomida o‘tkazilishi mumkin. Kislorod yong‘in xavfini tug‘diradi, shuning uchun kisloroddan foydalanayotganda hech qachon chekmang va oson alangalanadigan materiallarni ishlatmang. Bu davolashning burun qurishi yoki burundan qon ketishi, charchoq va ertalabki bosh og‘rig‘i kabi nojo‘ya ta’sirlari bo‘lishi mumkin. Umuman olganda, kislorod terapiyasi xavfsiz.

Jarrohlik

Jarrohlik amaliyoti O‘SOK bilan og‘rigan ba’zi odamlarga foyda berishi mumkin. Odatda u faqat og‘ir belgilar dorilar bilan yaxshilanmagan hollarda ko‘rib chiqiladi.

  • Bullektomiya — o‘pkadan bir yoki bir nechta juda katta bullalarni olib tashlash. Bullalar — havo pufakchalarining devorlari yemirilganda hosil bo‘ladigan kattaroq havo bo‘shliqlari. Bu bo‘shliqlar nafas olishga xalaqit beradigan darajada kattalashib ketishi mumkin.
  • Stentlar, ya’ni kichik to‘rsimon naychalar, o‘pkada to‘planib qolgan havoni chiqarishga yoki nafas yo‘llarini ochiq ushlab turishga yordam beradi.
  • Bir tomonlama endobronxial klapanlar bronxlaringizdan biriga o‘rnatilishi mumkin. Bu klapanlar havoni o‘pkaning shikastlangan yoki kasallangan qismlaridan chiqarib yuboradi, lekin qaytib kirishiga yo‘l qo‘ymaydi.
  • O‘pka hajmini kichraytirish operatsiyasi o‘pkadan shikastlangan to‘qimani olib tashlaydi va o‘pkaning yaxshiroq ishlashiga yordam beradi.

O‘pka transplantatsiyasi

O‘pka transplantatsiyasi — kasallangan o‘pkani olib tashlab, uning o‘rniga sog‘lom o‘pka ko‘chirib o‘tkaziladigan operatsiya. O‘pka transplantatsiyasi boshqa davolash usullariga javob bermaydigan og‘ir yoki o‘tib ketgan surunkali o‘pka kasalliklari bo‘lgan odamlarning hayot sifatini yaxshilash va umrini uzaytirish uchun qo‘llaniladi.

O‘pka transplantatsiyasi paytida sizga umumiy narkoz beriladi va operatsiya vaqtida hushingiz bo‘lmaydi. Jarroh ko‘krak qafasingizni ochadi, asosiy nafas yo‘li va qon tomirlarini kesadi hamda kasallangan o‘pkani olib tashlaydi. So‘ng jarroh sog‘lom donor o‘pkasini ulaydi, qon tomirlarini qayta tutashtiradi va ko‘krak qafasini yopadi. Operatsiyadan keyin siz kasalxonada 1–3 hafta davomida tiklanasiz. Kasalxonadan chiqqaningizdan keyin yaxshi tiklanayotganingizga ishonch hosil qilish uchun shifokoringiz huzuriga tez-tez borib turasiz.

Organizmingiz yangi o‘pkani rad etmasligi uchun umringizning oxirigacha immun tizimini susaytiradigan dorilarni qabul qilishingiz kerak bo‘ladi. Gigiyena qoidalariga rioya qilish, har yili emlanish hamda yurak uchun foydali ovqatlanish va chekmaslik kabi sog‘lom turmush tarzini tanlash ham juda muhim.


Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «COPD». Источник: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI), «COPD» — https://www.nhlbi.nih.gov/health/copd. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NHLBI, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NHLBI, «COPD». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NHLBI, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

1-rasm. Normal alveolalar, emfizema va surunkali bronxitni solishtirish: emfizemada alveolalar orasidagi devorlar yemiriladi, bronxitda esa nafas yo'llarining devorlari qalinlashib, shilliq bilan to'ladi.

1-rasm. Normal alveolalar, emfizema va surunkali bronxitni solishtirish: emfizemada alveolalar orasidagi devorlar yemiriladi, bronxitda esa nafas yo'llarining devorlari qalinlashib, shilliq bilan to'ladi. AIVITA sxemasi.

2-rasm. O'SOKning asosiy xavf omillari: chekish eng muhim omil, ammo yagona emas.

2-rasm. O'SOKning asosiy xavf omillari: chekish eng muhim omil, ammo yagona emas. AIVITA sxemasi.

Mualliflar: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI)

Litsenziya: Jamoat mulki

Asos: Работа федерального правительства США (17 U.S.C. §105), общественное достояние. Использован только текст; изображения, логотипы и символика оригинала не используются. / AQSh federal hukumatining asari (17 U.S.C. §105), jamoat mulki. Faqat matn ishlatilgan; asl nusxadagi rasmlar, logotiplar va ramzlar ishlatilmagan.

Материалы U.S. National Institutes of Health — общественное достояние (U.S. public domain); источник каждой главы указан в её конце. Перевод и адаптация — AIVITA.