Jamoat salomatligi: bemorlar uchun qo‘llanma

Keksa yoshdagilarda yiqilish va suyak sinishi: sabablari va oldini olish

Mualliflar: National Cancer Institute (NCI), National Institute on Aging (NIA)

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Keksa o'zbek erkak bog'da hassa bilan yurmoqda, qizi yonida uni ushlab bormoqda

Gilamga qoqilib ketish yoki ho‘l polda sirpanib ketish kabi oddiy tasodif hayotingizni o‘zgartirib yuborishi mumkin. Yiqilsangiz, suyagingiz sinishi mumkin — har yili minglab keksa yoshdagi odamlar bunga duch keladi. Keksa odamlar uchun suyak sinishi jiddiyroq sog‘liq muammolarining boshlanishi bo‘lishi va uzoq muddatli nogironlikka olib kelishi mumkin.

Agar siz yoki atrofingizdagi keksa odam yiqilgan bo‘lsa, bunday holatga tushgan yagona odam siz emassiz. 65 va undan katta yoshdagi har to‘rt kishidan bittasidan ko‘prog‘i har yili yiqiladi. Yiqilish — va u bilan bog‘liq muammolar — xavfi yosh ulg‘aygan sari ortib boradi. Biroq ko‘plab yiqilishlarning oldini olish mumkin. Masalan, jismoniy mashqlar qilish, dorilarni to‘g‘ri qabul qilish, ko‘rishni tekshirtirish va uyingizni xavfsizroq qilish — bularning barchasi yiqilishning oldini olish uchun qo‘yishingiz mumkin bo‘lgan qadamlardir.

Ko‘p keksa odamlar ilgari hech qachon yiqilmagan bo‘lsa ham, yiqilishdan qo‘rqadi. Bu qo‘rquv ularni sayr qilish, xarid qilish yoki ijtimoiy tadbirlarda qatnashish kabi mashg‘ulotlardan qochishga majbur qilishi mumkin. Ammo faol bo‘lish tanani sog‘lom saqlash uchun muhim va aslida yiqilishning oldini olishga yordam beradi. Shuning uchun yiqilish qo‘rquvi sizni faollikdan to‘xtatib qo‘ymasin! Faol bo‘lishda o‘zingizni xotirjamroq his qilish uchun yiqilishlarga nima sabab bo‘lishini va yiqilish xavfini qanday kamaytirish mumkinligini bilib oling.

Keksa yoshdagilar nima sababdan yiqiladi

1-rasm. Keksa yoshdagilarda yiqilishning asosiy sabablari

1-rasm. Keksa yoshdagilarda yiqilishning asosiy sabablari AIVITA sxemasi.

Yiqilishga ko‘p narsa sabab bo‘lishi mumkin.

  • Ko‘rish, eshitish va reflekslaringiz yoshligingizdagidek o‘tkir bo‘lmasligi mumkin.
  • Ayrim kasalliklar — masalan, qandli diabet, yurak kasalliklari yoki qalqonsimon bez, nervlar, oyoq panjalari yoki qon tomirlari bilan bog‘liq muammolar — muvozanatga ta’sir qilib, yiqilishga olib kelishi mumkin.
  • Hojatxonaga shoshilib borishga majbur qiladigan holatlar, masalan, siydikni tuta olmaslik (inkontinensiya) ham yiqilish ehtimolini oshirishi mumkin.
  • Yengil kognitiv buzilishi yoki demensiyaning ayrim turlari bor keksa odamlarda yiqilish xavfi yuqoriroq.
  • Yoshga bog‘liq mushak massasining kamayishi (sarkopeniya), muvozanat va yurishdagi muammolar hamda yotgan yoki o‘tirgan holatdan turganingizda qon bosimining haddan tashqari pasayib ketishi (postural, ya’ni ortostatik gipotenziya) — bularning barchasi yiqilish xavf omillaridir.
  • Og‘riq keltiradigan oyoq panjasi muammolari va xavfli poyabzal, masalan, orqasi ochiq yoki baland poshnali tuflilar ham yiqilish xavfini oshirishi mumkin.
  • Ba’zi dorilar bosh aylanishi yoki ong chalkashligi kabi nojo‘ya ta’sirlar keltirib chiqargani uchun yiqilish xavfini oshirishi mumkin. Qancha ko‘p dori qabul qilsangiz, yiqilish ehtimoli shuncha yuqori bo‘ladi.
  • Uydagi yoki atrof-muhitdagi xavfli joylar ham yiqilishga sabab bo‘lishi mumkin.

Yiqilishning oldini olish uchun nima qilish kerak

Umumiy sog‘lig‘ingizga g‘amxo‘rlik qilsangiz, yiqilish ehtimolingiz kamroq bo‘lishi mumkin. Ko‘pincha yiqilish va baxtsiz hodisalar shunchaki sababsiz yuz bermaydi. Yiqilish va suyak sinishi xavfini kamaytirishga yordam beradigan bir nechta maslahat:

  • Jismoniy faol bo‘ling. O‘zingizga mos mashqlar dasturini tuzing. Muntazam mashqlar mushaklarni mustahkamlaydi va sizni kuchliroq qiladi. Mashqlar bo‘g‘imlar, paylar va boylamlarning egiluvchanligini saqlashga ham yordam beradi. Yurish yoki zinapoyadan ko‘tarilish kabi tana og‘irligi tushadigan yengil mashg‘ulotlar osteoporozda — suyaklarni zaif qilib, ularning sinishini osonlashtiradigan kasallikda — suyak to‘qimasining yo‘qolishini sekinlashtirishi mumkin.
  • Muvozanat va kuch mashqlarini sinab ko‘ring. Yoga, pilates va tay-chi muvozanat va mushak kuchini yaxshilaydi. Kuchni oshirish uchun gantel ko‘tarish yoki rezina tasmalar (espanderlar) bilan mashq qilishni ham sinab ko‘rishingiz mumkin.
  • Uyingizni yiqilishdan xavfsiz qiling. Uyingizda yiqilishlardan saqlanishga va xavfsizligingizni ta’minlashga yordam beradigan o‘zgarishlar qiling.
  • Ko‘rish va eshitishingizni tekshirtiring. Ko‘rish va eshitishdagi kichik o‘zgarishlar ham yiqilish xavfining oshishi bilan bog‘liq. Yangi ko‘zoynak yoki kontakt linzalar taqqaningizda ularga ko‘nikish uchun o‘zingizga vaqt bering. Ko‘zoynak yoki linzalarni ko‘z shifokori maslahat berganidek taqing. Agar eshitish apparatingiz bo‘lsa, u yaxshi moslanganiga ishonch hosil qiling va uni taqib yuring.
  • Qabul qilayotgan barcha dorilaringizning nojo‘ya ta’sirlarini bilib oling. Agar dori sizni uyqusiratsa yoki boshingizni aylantirsa, bu haqda shifokoringizga yoki farmatsevtga ayting.
  • Yetarlicha uxlang. Charchagan bo‘lsangiz, yiqilish ehtimoli yuqoriroq bo‘ladi.
  • Spirtli ichimliklardan saqlaning yoki ularni cheklang. Ortiqcha spirtli ichimlik muvozanat buzilishi va yiqilishga olib kelishi, bu esa son suyagi yoki qo‘l sinishi va boshqa jarohatlarga sabab bo‘lishi mumkin.
  • Sekin o‘rningizdan turing. Juda tez turish qon bosimining pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bu sizda gandiraklash hissini paydo qilishi mumkin. Qon bosimingizni yotgan va tik turgan holatda o‘lchattiring.
  • Yurganda tayanch kerak bo‘lsa, yordamchi vositadan foydalaning. Hassa va yurish moslamalari (xodunoklar)dan to‘g‘ri foydalanish yiqilishning oldini olishga yordam beradi. Agar shifokor hassa yoki xodunokdan foydalanishni buyursa, u sizga o‘lchami bo‘yicha mos ekaniga ishonch hosil qiling. Xodunok g‘ildiraklari ravon aylanishi kerak. Agar yurish uchun tayanch vositasini tanishingizdan olsangiz, uning o‘lchami to‘g‘ri va foydalanish uchun xavfsiz ekanini tibbiyot xodimiga tekshirtiring. Bu, ayniqsa, yaxshi bilmaydigan joylaringizda yoki yo‘laklar notekis bo‘lgan joylarda yurganingizda juda muhim. Fizioterapevt yoki ergoterapevt qaysi moslamalar sizga foydali bo‘lishini aniqlashga yordam beradi va ulardan xavfsiz foydalanishni o‘rgatadi.
  • Ho‘l yoki muz bosgan yuzalarda yurganda ayniqsa ehtiyot bo‘ling. Ular juda sirpanchiq bo‘lishi mumkin! Eshiklaringiz oldidagi va yo‘laklardagi muzlagan joylarga muzga qarshi vosita yoki qum sepib qo‘ying.
  • Qo‘llaringizni bo‘sh tuting. Qo‘llaringiz bo‘sh qolib, tutqichlarni ushlab olishingiz uchun yelkaga osiladigan sumka, belga taqiladigan sumka yoki ryukzakdan foydalaning.
  • To‘g‘ri poyabzal tanlang. Oyoqlaringizga to‘liq tayanch bo‘lishi uchun sirpanmaydigan, rezina tagcharmli, past poshnali poyabzal kiying. Zinapoya yoki polda paypoqda yoki tagi silliq poyabzal va shippakda yurmang.
  • Ob-havo yomon bo‘lganda uyda qolishni o‘ylab ko‘ring. Ba’zi xizmatlar retseptli dorilar va oziq-ovqat mahsulotlarini kecha-yu kunduz yetkazib beradi, ularning ko‘pchiligi buyurtmalarni telefon orqali qabul qiladi.
  • Oxirgi tibbiy ko‘rikdan keyin yiqilgan bo‘lsangiz, yiqilganda og‘riq sezmagan bo‘lsangiz ham, bu haqda shifokoringizga albatta ayting. Yiqilish shifokorga yangi tibbiy muammo yoki dorilar yoki ko‘rish bilan bog‘liq, tuzatish mumkin bo‘lgan muammolar haqida xabar berishi mumkin. Kelgusida yiqilishning oldini olish uchun shifokor fizioterapiya, yurish uchun yordamchi vosita yoki boshqa choralarni taklif qilishi mumkin.

Yiqilib tushsangiz nima qilish kerak

2-rasm. Yiqilgandan keyin nima qilish kerak: bosqichma-bosqich ko'rsatma

2-rasm. Yiqilgandan keyin nima qilish kerak: bosqichma-bosqich ko'rsatma AIVITA sxemasi.

Uyda bo‘lasizmi yoki boshqa joyda, to‘satdan yiqilish odamni cho‘chitib, xafa qilishi mumkin. Agar yiqilib tushsangiz, iloji boricha xotirjam bo‘lishga harakat qiling va quyidagilarni bajaring:

  • Nafas oling. Bo‘shashishga harakat qilib, bir necha marta chuqur nafas oling. Bir necha lahza polda yoki yerda qimirlamay yoting. Bu yiqilishdan keyingi esankirashdan o‘zingizga kelishga yordam beradi.
  • Jarohat olgan-olmaganingizni aniqlang. Juda tez yoki noto‘g‘ri turish jarohatni og‘irlashtirishi mumkin.
  • Mustahkam stulgacha emaklab boring. Agar yordamsiz xavfsiz tura olaman deb o‘ylasangiz, yonboshingizga ag‘dariling. Tanangiz va qon bosimingiz moslashguncha yana dam oling. Sekin-asta qo‘l va tizzalaringizga tayanib, to‘rt oyoqlab turing va mustahkam stulgacha emaklab boring.
  • Sekin stulga o‘tiring. Qo‘llaringizni stul o‘rindig‘iga qo‘ying va bir oyog‘ingizni oldinga surib, oyoq kaftini polga to‘liq qo‘ying. Ikkinchi oyog‘ingizni bukilgan holda, tizzasini polga tiragan holda saqlang. Bir tizzalab turgan shu holatdan sekin ko‘tariling va tanangizni burib, stulga o‘tiring.
  • Yordam chaqiring. Agar jarohat olgan bo‘lsangiz yoki o‘zingiz tura olmasangiz, kimdandir yordam so‘rang yoki tez yordam chaqiring. Agar yolg‘iz bo‘lsangiz, qulay holatga o‘tishga harakat qiling va yordam kelishini kuting. Yiqilishga oldindan tayyor bo‘ling: yaxshi quvvatlangan simsiz yoki mobil telefonni doim yoningizda olib yuring va oila a’zolaringiz yoki do‘stlaringizdan biri bilan har kuni bog‘lanib turishni kelishib oling. Favqulodda chaqiruv tizimlari ham yana bir imkoniyat: bu tizimlar maxsus marjon yoki bilakuzukdagi tugmani bosish orqali yordam chaqirish imkonini beradi. Ba’zi aqlli soatlarda ham bunday funksiya bor.

AIVITA izohi: O‘zbekistonda hayotga xavf tug‘ilganda 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling.

Yiqilganda suyak sinishining oldini olish uchun suyaklarni mustahkam saqlang

Sog‘lom suyaklar yiqilishning oldini olishi shart emas, ammo yiqilib tushsangiz, ular jiddiy jarohatning, masalan, son suyagi yoki boshqa suyak sinishining oldini olishga yordam berishi mumkin. Suyak sinishi kasalxonaga yotqizilish yoki parvarish uyida bo‘lish, uzoq muddatli nogironlik va hatto o‘limga olib kelishi mumkin. Yetarli miqdorda kalsiy va D vitamini olish suyaklarni mustahkam saqlashga yordam beradi. Faol bo‘lish ham shunday yordam beradi. Haftasiga kamida 150 daqiqa jismoniy faollik bilan shug‘ullanishga harakat qiling.

Suyak salomatligini saqlashning boshqa yo‘llari — chekishni tashlash va spirtli ichimliklardan saqlanish yoki ularni cheklash. Tamaki va spirtli ichimliklar suyak massasini kamaytirishi va suyak sinishi ehtimolini oshirishi mumkin. Bundan tashqari, sog‘lom vaznni saqlashga harakat qiling. Tana vaznining yetishmasligi suyak to‘qimasining yo‘qolishi va suyak sinishi xavfini oshiradi.

Osteoporoz — suyaklarni zaiflashtirib, ularni yupqa va mo‘rt qiladigan kasallik. Osteoporozi bor odamlar uchun hatto arzimas yiqilish ham xavfli bo‘lishi mumkin. Osteoporoz haqida shifokoringiz bilan gaplashing.

Yiqilish keksa yoshdagi odamlar orasida shoshilinch tibbiy yordam bo‘limiga murojaat qilish va kasalxonaga yotqizilishning keng tarqalgan sababidir. Bu murojaatlarning ko‘pchiligi yiqilish natijasida suyak sinishi bilan bog‘liq. Suyaklaringizni mustahkam saqlash va yiqilishdan saqlanish uchun yuqoridagi maslahatlarga amal qilish orqali suyak sinishi xavfini kamaytirishingiz mumkin.


Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Falls and Fractures in Older Adults: Causes and Prevention». Источник: National Institute on Aging (NIA), «Falls and Fractures in Older Adults: Causes and Prevention» — https://www.nia.nih.gov/health/falls-and-falls-prevention/falls-and-fractures-older-adults-causes-and-prevention. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIA, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIA, «Falls and Fractures in Older Adults: Causes and Prevention». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIA, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

Mualliflar: National Cancer Institute (NCI), National Institute on Aging (NIA)

Litsenziya: Jamoat mulki

Asos: Работа федерального правительства США (17 U.S.C. §105), общественное достояние. Использован только текст; изображения, логотипы и символика оригинала не используются. / AQSh federal hukumatining asari (17 U.S.C. §105), jamoat mulki. Faqat matn ishlatilgan; asl nusxadagi rasmlar, logotiplar va ramzlar ishlatilmagan.

Материалы U.S. National Institutes of Health — общественное достояние (U.S. public domain); источник каждой главы указан в её конце. Перевод и адаптация — AIVITA.