Jamoat salomatligi: bemorlar uchun qo‘llanma
Sigaret chekishning zarari va chekishni tashlashning sog‘liq uchun foydasi
Mualliflar: National Cancer Institute (NCI), National Institute on Aging (NIA)
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.
103Shoshilinch holat
Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Tamaki tutunida qanday zararli kimyoviy moddalar bor?
Tamaki tutunida chekuvchilar uchun ham, chekmaydiganlar uchun ham zararli bo‘lgan ko‘plab kimyoviy moddalar mavjud. Hatto ozgina tamaki tutunini nafasga olish ham zararli bo‘lishi mumkin.
Tamaki tutunidagi 7 000 dan ortiq kimyoviy moddadan kamida 250 tasi zararli ekani ma’lum, jumladan vodorod sianid (sianid kislota), is gazi (uglerod monooksidi) va ammiak.
Tamaki tutunidagi ma’lum 250 ta zararli moddadan kamida 69 tasi saraton keltirib chiqarishi mumkin. Bunday kanserogen moddalarga quyidagilar kiradi:
- atsetaldegid
- aromatik aminlar
- mishyak
- benzol
- berilliy (zaharli metall)
- 1,3-butadien (xavfli gaz)
- kadmiy (zaharli metall)
- xrom (metall element)
- kumol
- etilen oksidi
- formaldegid
- nikel (metall element)
- poloniy-210 (radioaktiv kimyoviy element)
- politsiklik aromatik uglevodorodlar (PAU)
- tamakiga xos nitrozaminlar
- vinilxlorid
Sigaret chekish sog‘liqda qanday muammolarga sabab bo‘ladi?
AQShda chekish oldini olish mumkin bo‘lgan erta o‘limning asosiy sababidir. AQShda sigaret chekish va tamaki tutuni ta’siri har yili 480 000 ga yaqin erta o‘limga sabab bo‘ladi. Ushbu erta o‘limlarning taxminan 36 foizi saraton, 39 foizi yurak kasalliklari va insult, 24 foizi o‘pka kasalliklari hissasiga to‘g‘ri keladi. Chekuvchilar orasida o‘lim ko‘rsatkichi hech qachon chekmaganlarga qaraganda taxminan uch baravar yuqori.
Chekish organizmning deyarli barcha a’zolari va a’zolar tizimlariga zarar yetkazadi hamda insonning umumiy sog‘lig‘ini yomonlashtiradi. Chekish o‘pka, qizilo‘ngach, hiqildoq, og‘iz bo‘shlig‘i, tomoq, buyrak, siydik pufagi, jigar, me’da osti bezi, oshqozon, bachadon bo‘yni, yo‘g‘on ichak va to‘g‘ri ichak saratoniga, shuningdek o‘tkir miyeloid leykozga sabab bo‘ladi.
Chekish, shuningdek, yurak kasalliklari, insult, aorta anevrizmasi (ko‘krak qafasidagi arteriyaning sharsimon bo‘rtib chiqishi), o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi (O‘SOK) (surunkali bronxit va emfizema), qandli diabet, osteoporoz, revmatoid artrit, yoshga bog‘liq makula degeneratsiyasi va kataraktaga sabab bo‘ladi hamda kattalarda bronxial astma alomatlarini kuchaytiradi. Chekuvchilarda pnevmoniya (zotiljam), sil va boshqa nafas yo‘llari infeksiyalari rivojlanish xavfi yuqori. Bundan tashqari, chekish yallig‘lanishni keltirib chiqaradi va immunitet faoliyatini susaytiradi.
1960-yillardan beri bitta chekuvchi chekadigan sigaretlar soni kamaygan bo‘lsa-da, chekuvchilarda chekmaydiganlarga nisbatan o‘pka saratoni yoki O‘SOK rivojlanish xavfi aslida oshgan. Vaqt o‘tishi bilan chekuvchilarda rivojlanadigan o‘pka saratoni turi ham o‘zgargan: yassi hujayrali karsinoma kamaygan, adenokarsinoma esa keskin ko‘paygan. Bu ikkala o‘zgarish sigaretlarning tuzilishi va tarkibidagi, tamaki barglarini quritish usullaridagi o‘zgarishlar, shuningdek chekuvchilar sigaret tutuni va undagi zaharli moddalarni qanchalik chuqur nafasga tortishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Chekish ayolning homilador bo‘lishini qiyinlashtiradi. Chekadigan homilador ayolda homila tushishi, bachadondan tashqari homiladorlik, chaqaloqning muddatidan oldin va me’yordan ancha past vazn bilan tug‘ilishi, shuningdek lab va/yoki tanglay yorig‘i bilan tug‘ilishi xavfi yuqori. Homiladorlik paytida yoki tug‘ruqdan keyin chekadigan ayolning bolasida chaqaloqlarning to‘satdan o‘lim sindromi (CHTO‘S) tufayli nobud bo‘lish xavfi ortadi. Chekadigan erkaklarda erektil disfunksiya xavfi yuqori.
Odam qancha uzoq cheksa, chekishdan zarar ko‘rish, jumladan erta vafot etish ehtimoli shuncha yuqori bo‘ladi. Ammo yoshidan qat’i nazar, chekuvchilar chekishni tashlash orqali kasalliklar, jumladan saraton xavfini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin.
Tamaki tutuni chekmaydiganlar uchun qanday xavf tug‘diradi?
Ikkilamchi tamaki tutuni (u atrof-muhitdagi tamaki tutuni deb ham ataladi, uni nafasga olish esa majburiy yoki passiv chekish deyiladi) — «yon» tutun (yonayotgan tamaki mahsulotidan chiqadigan tutun) va «asosiy» tutun (chekuvchi nafas bilan chiqaradigan tutun) aralashmasidir.
AQSh Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi, AQSh Milliy toksikologiya dasturi, AQSh Bosh sanitariya vrachi (Surgeon General) va Xalqaro saraton tadqiqotlari agentligi (IARC) ikkilamchi tutunni odam uchun isbotlangan kanserogen (saraton keltirib chiqaruvchi omil) deb tasniflagan. Ikkilamchi tutunni nafasga olish chekmaydigan kattalarda o‘pka saratoniga sabab bo‘ladi. AQShda har yili chekmaydigan kattalar orasida o‘pka saratonidan taxminan 7 300 o‘lim ikkilamchi tutun ta’siri natijasida yuz beradi. AQSh Bosh sanitariya vrachining baholashicha, chekuvchi bilan birga yashash chekmaydigan odamda o‘pka saratoni rivojlanish ehtimolini 20–30 foizga oshiradi.
Ikkilamchi tutun chekmaydigan kattalar va bolalarda kasalliklar va erta o‘limga sabab bo‘ladi. Ikkilamchi tutun ta’siri nafas yo‘llarini ta’sirlaydi va yurak hamda qon tomirlariga darhol zararli ta’sir ko‘rsatadi. Taxminlarga ko‘ra, u yurak kasalliklari xavfini 25–30 foizga oshiradi. AQShda ikkilamchi tutun ta’siri har yili yurak kasalliklaridan taxminan 34 000 o‘limga sabab bo‘ladi, deb hisoblanadi. Ikkilamchi tutun ta’siri insult xavfini ham 20–30 foizga oshiradi. Ikkilamchi tutun ta’siriga uchragan homilador ayollarda tug‘ilish vazni biroz kamroq bo‘lgan chaqaloq tug‘ish xavfi yuqori.
Ikkilamchi tutun ta’siriga uchragan bolalarda CHTO‘S, quloq infeksiyalari, shamollash, pnevmoniya va bronxit xavfi yuqori. Ikkilamchi tutun ta’siri bronxial astmasi bor bolalarda astma alomatlarini tez-tez va og‘irroq kechadigan qilib qo‘yishi mumkin. Ikkilamchi tutun bolalarda o‘pkaning o‘sishini sekinlashtiradi va ularda yo‘tal, xirillab nafas olish va nafas qisishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Chekish qaramlik keltirib chiqaradimi?
Chekish kuchli qaramlik keltirib chiqaradi. Nikotin — insonning tamaki mahsulotlariga, jumladan sigaretlarga qaramligiga asosan sabab bo‘ladigan modda. Nikotin keltirib chiqaradigan sigaret va boshqa tamaki mahsulotlariga qaramlik geroin va kokain kabi giyohvand moddalarga qaramlikka o‘xshaydi. Nikotin tamaki o‘simligida tabiiy holda mavjud. Biroq tamaki kompaniyalari sigaretlarni qaramlikni yuzaga keltirish va saqlab turish uchun yetarli miqdorda nikotin bo‘ladigan qilib ataylab ishlab chiqadi.
Organizmga tushadigan nikotin miqdori odamning tamaki mahsulotini qanday chekishiga, shuningdek mahsulotdagi nikotin miqdori va uning tuzilishiga bog‘liq. Nikotin og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati va o‘pka orqali qonga so‘riladi va bir necha soniya ichida miyaga yetib boradi. Tamaki tutunini tez-tez va chuqurroq tortish organizm so‘rib oladigan nikotin miqdorini oshiradi.
Tutunsiz tamaki yoki trubka tamakisi kabi boshqa tamaki mahsulotlari ham zararli va qaramlik keltirib chiqaradimi?
Ha. Tamakining barcha turlari zararli va qaramlik keltirib chiqaradi. Xavfsiz tamaki mahsuloti yo‘q.
Sigaretlardan tashqari tamakining boshqa turlariga tutunsiz tamaki, sigaralar, trubkalar, qalyonlar (suvli chilim), bidi va kreteklar kiradi.
- Tutunsiz tamaki — yoqilmaydigan tamaki turi. Unga chaynaladigan tamaki, og‘izga solinadigan tamaki, tupuriladigan tamaki, «dip», «chu», snus, eriydigan tamaki va burunga tortiladigan (hidlanadigan) tamaki kiradi. Tutunsiz tamaki og‘iz bo‘shlig‘i (og‘iz, til, lunj va milk), qizilo‘ngach va me’da osti bezi saratoniga sabab bo‘ladi, shuningdek milk va yurak kasalliklariga olib kelishi mumkin.
- Sigaralar. Ularga premium sigaralar, filtrli kichik sigaralar (LFC) va sigarillalar kiradi. Filtrli kichik sigaralar sigaretlarga o‘xshaydi, biroq ularga ham, sigarillalarga ham o‘smirlar va yoshlar uchun jozibadorroq bo‘lishi uchun xushbo‘ylashtiruvchi moddalar qo‘shilishi mumkin. Aksariyat sigaralar asosan bir turdagi tamakidan (havoda quritilgan va fermentlangan) iborat bo‘lib, tamaki bargidan tayyorlangan o‘ramga ega. Tadqiqotlar sigara tutunida sigaret tutuniga qaraganda zaharli kimyoviy moddalar ko‘proq ekanini aniqlagan, garchi sigaret tutunidan farqli o‘laroq, sigara tutuni ko‘pincha ichga tortilmasa ham. Sigara chekish og‘iz bo‘shlig‘i, hiqildoq, qizilo‘ngach va o‘pka saratoniga sabab bo‘ladi. U me’da osti bezi saratoniga ham olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, har kuni sigara chekadiganlarda, ayniqsa tutunni ichga tortadiganlarda, yurak kasalliklari va o‘pkaning boshqa kasalliklari rivojlanish xavfi yuqori.
- Trubkalar. Trubka chekishda tamaki kosachaga solinadi; kosacha naychaga ulangan bo‘lib, naychaning boshqa uchida mundshtuk bo‘ladi. Tutun odatda ichga tortilmaydi. Trubka chekish o‘pka saratoniga sabab bo‘ladi va og‘iz bo‘shlig‘i, tomoq, hiqildoq va qizilo‘ngach saratoni xavfini oshiradi.
- Qalyon yoki suvli chilim (boshqa nomlari: argileh, ghelyoon, hubble bubble, shisha, boory, goza, narghile) — tamakini (ko‘pincha kuchli xushbo‘ylashtirilgan) chekish uchun ishlatiladigan moslama bo‘lib, unda tutun chekuvchi uni nafasga tortishidan oldin qisman suv to‘ldirilgan idishdan o‘tadi. Ba’zi odamlar qalyon chekish sigaret chekishdan kamroq zararli va kamroq qaramlik keltirib chiqaradi deb o‘ylasa-da, tadqiqotlar qalyon tutuni kamida sigaret tutuni kabi zaharli ekanini ko‘rsatadi.
- Bidi — Hindistonda o‘sadigan tendu daraxtining quritilgan bargiga tamakini o‘rab tayyorlanadigan xushbo‘ylashtirilgan sigaret. Bidi chekish infarkt hamda og‘iz bo‘shlig‘i, tomoq, hiqildoq, qizilo‘ngach va o‘pka saratoni bilan bog‘liq.
- Kretek — tamaki va qalampirmunchoq aralashmasidan tayyorlangan sigaret. Kretek chekish o‘pka saratoni va o‘pkaning boshqa kasalliklari bilan bog‘liq.
Kuniga bir nechta sigaret chekish ham zararlimi?
Chekishning xavfsiz darajasi yo‘q. Butun umr davomida kuniga hatto bitta sigaret chekish ham chekish bilan bog‘liq saraton turlariga (o‘pka, siydik pufagi va me’da osti bezi saratoni) va erta o‘limga sabab bo‘lishi mumkin.
Chekishni tashlash sog‘liq uchun darhol qanday foyda beradi?
Chekishni tashlashning sog‘liq uchun darhol beradigan foydasi katta:
- Chekish paytida me’yordan yuqori bo‘lgan yurak urish tezligi va qon bosimi me’yorga qayta boshlaydi.
- Bir necha soat ichida qondagi is gazi miqdori kamaya boshlaydi. (Is gazi qonning kislorod tashish qobiliyatini pasaytiradi.)
- Bir necha hafta ichida chekishni tashlagan odamlarda qon aylanishi yaxshilanadi, balg‘am kamroq ajraladi, yo‘tal va xirillab nafas olish kamroq kuzatiladi.
- Chekishni tashlagandan keyin bir necha oy ichida o‘pka faoliyati sezilarli darajada yaxshilanishini kutish mumkin.
- Chekishni tashlagandan keyin bir necha yil ichida saraton, yurak kasalliklari va boshqa surunkali kasalliklar xavfi chekishni davom ettirgandagiga qaraganda pastroq bo‘ladi.
Chekishni tashlash uzoq muddatda sog‘liq uchun qanday foyda beradi?
Chekishni tashlash saraton va chekish keltirib chiqaradigan boshqa ko‘plab kasalliklar, masalan, yurak kasalliklari va O‘SOK xavfini kamaytiradi.
AQSh Milliy sog‘liq so‘rovnomasi (National Health Interview Survey) ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, chekishni tashlagan odamlar yoshidan qat’i nazar chekishni davom ettirayotganlarga qaraganda chekish bilan bog‘liq kasalliklardan kamroq vafot etadi. 40 yoshgacha chekishni tashlagan chekuvchilar chekish bilan bog‘liq kasalliklardan erta vafot etish ehtimolini taxminan 90 foizga, 45–54 yoshda tashlaganlar esa taxminan uchdan ikki qismga kamaytiradi.
Yoshidan qat’i nazar, chekishni tashlagan odamlar chekishni davom ettirayotganlarga qaraganda kutilayotgan umr davomiyligi bo‘yicha sezilarli darajada yutadi. Ushbu so‘rovnoma ma’lumotlari, shuningdek, 25–34 yoshda chekishni tashlaganlar taxminan 10 yil, 35–44 yoshda tashlaganlar taxminan 9 yil, 45–54 yoshda tashlaganlar taxminan 6 yil, 55–64 yoshda tashlaganlar esa taxminan 4 yil uzoqroq yashashini ko‘rsatadi.
Shuningdek, 70 yosh va undan katta odamlardan iborat katta guruhni kuzatgan tadqiqotda hatto 60–69 yoshda chekishni tashlagan chekuvchilarda ham kuzatuv davrida o‘lim xavfi chekishni davom ettirganlarga qaraganda pastroq bo‘lgani aniqlangan.
Chekishni tashlash saraton bilan kasallanish va undan vafot etish xavfini kamaytiradimi?
Ha. Chekishni tashlash saraton va chekish keltirib chiqaradigan boshqa kasalliklar rivojlanishi hamda ulardan vafot etish xavfini kamaytiradi. Chekishni tashlash foyda keltirishi uchun hech qachon kech emas, biroq eng katta foydani yoshroq paytida tashlaganlar ko‘radi.
Erta o‘lim xavfi hamda chekish bilan bog‘liq saraton rivojlanishi va undan vafot etish ehtimoli ko‘plab omillarga, jumladan odamning necha yil chekkaniga, kuniga chekadigan sigaretlar soniga va chekishni qaysi yoshda boshlaganiga bog‘liq.
Saraton tashxisi qo‘yilgan odam uchun chekishni tashlash muhimmi?
Chekishni tashlash saraton bilan og‘rigan bemorlarda kasallik oqibatini (prognozni) yaxshilaydi. Ayrim saraton turlarida tashxis qo‘yilgan paytda chekishni tashlash o‘lim xavfini 30–40 foizga kamaytirishi mumkin. Jarrohlik amaliyoti, kimyoterapiya yoki boshqa davolash usullarini olayotganlarda chekishni tashlash organizmning tiklanish qobiliyatini va davolashga javobini yaxshilashga yordam beradi. U, shuningdek, pnevmoniya va nafas yetishmovchiligi xavfini kamaytiradi. Bundan tashqari, chekishni tashlash saratonning qaytalanishi, ikkinchi saraton rivojlanishi yoki odamning saraton yoxud boshqa sabablardan vafot etishi xavfini kamaytirishi mumkin.
Chekishni tashlash uchun qayerdan yordam olish mumkin?
AIVITA izohi: O‘zbekistonda chekishni tashlashda yordamni shifokordan — terapevt yoki narkologdan olishingiz mumkin.
Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Harms of Cigarette Smoking and Health Benefits of Quitting». Источник: National Cancer Institute (NCI), «Harms of Cigarette Smoking and Health Benefits of Quitting» — https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/tobacco/cessation-fact-sheet. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NCI, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NCI, «Harms of Cigarette Smoking and Health Benefits of Quitting». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NCI, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

1-rasm. AQShda chekish bilan bog'liq yiliga yuz beradigan o'limlar tuzilmasi (taxminan 480 000 holat) AIVITA sxemasi.

2-rasm. Chekishni tashlagandan keyin sog'liq uchun foyda AIVITA sxemasi.