Psixiatriya va psixologiya: bemorlar uchun qo‘llanma

Generalizatsiyalashgan xavotir buzilishi: nimalarni bilish kerak

Muallif: National Institute of Mental Health (NIMH)

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

O'zbek shifokori yorqin kabinetda bemor bilan suhbatda

Generalizatsiyalashgan xavotir buzilishi nima

Vaqti-vaqti bilan xavotirlanish — hayotning odatiy qismi. Ko‘p odamlar sog‘liq, pul, o‘qish, ish yoki oila kabi narsalar haqida tashvishlanadi. Ammo generalizatsiyalashgan xavotir buzilishi (GXB) bor odamlar ana shu va boshqa narsalar haqida tez-tez yoki kuchliroq darajada haddan tashqari tashvishlanadi yoki asabiylashadi — hatto tashvish vaziyatga mutanosib bo‘lmasa ham.

GXB odatda hayotingizga xalaqit beradigan doimiy xavotir yoki qo‘rquv hissi bilan namoyon bo‘ladi. Bu vaqti-vaqti bilan biror narsadan tashvishlanish yoki hayotdagi stressli voqealar tufayli xavotirga tushish bilan bir xil emas. GXB bor odamlarda bunday xavotir hissi oylab, hatto yillab davom etishi mumkin.

GXB asta-sekin rivojlanadi va odatda erta voyaga yetganlik davrida boshlanadi, garchi har qanday yoshda paydo bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da. Ayollarda GXB erkaklarga qaraganda ko‘proq uchraydi, ba’zi ayollarda esa u homiladorlik va tug‘ruqdan keyingi davrda paydo bo‘ladi. To‘g‘ri davolash va qo‘llab-quvvatlash bilan GXB bor odamlar xavotirini boshqara oladi va hayot sifatini yaxshilay oladi.

Belgilari

GXB bor odamlar:

  • kundalik narsalar haqida haddan tashqari tashvishlanishi;
  • tashvish yoki asabiylik hislarini nazorat qilishga qiynalishi;
  • tez-tez jizzaki bo‘lishi yoki o‘zini «tarang» his qilishi;
  • bezovtalanishi, o‘ziga joy topolmasligi yoki bo‘shashishga qiynalishi;
  • diqqatini jamlashga qiynalishi;
  • uxlab qolishga qiynalishi yoki tez-tez uyg‘onib ketishi, yoki charchoq his qilishi;
  • bosh og‘rig‘i, mushak og‘rig‘i, qorin og‘rig‘i kabi og‘riqlar yoki taranglikni his qilishi;
  • titrashi yoki mushaklari uchishi;
  • ko‘p terlashi, boshi yengil aylanishi yoki havo yetishmasligini his qilishi;
  • yutinishga qiynalishi;
  • tez-tez hojatxonaga borishi mumkin.

GXB bor kattalar ko‘pincha quyidagi kundalik holatlar haqida qattiq asabiylashadi:

  • ish joyini saqlab qolish yoki ishdagi natijalar;
  • sog‘liq;
  • moliyaviy ahvol;
  • farzandlari yoki boshqa oila a’zolarining sog‘lig‘i va farovonligi;
  • kechikib qolish;
  • uy yumushlari va boshqa majburiyatlarni bajarish.

GXB bor bolalar va o‘smirlar kattalar tashvishlanadigan ko‘p narsalar haqida tashvishlanishi mumkin, ammo ularning tashvishlari ko‘pincha maktab, darsdan tashqari mashg‘ulotlar, do‘stlik va kelajak atrofida bo‘ladi. Ular noaniqlikka qiyin chidashi, xato qilishdan qo‘rqishi yoki boshqalarning hafsalasini pir qilishdan xavotirlanishi mumkin. GXB bor bolalar va o‘smirlar xavotirni yengish usuli sifatida mukammallikka intilishi mumkin.

GXB bor barcha odamlarda belgilar vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib turishi mumkin va ko‘pincha stressli davrlarda — masalan, jismoniy kasallik, maktab imtihonlari, oilaviy nizo yoki munosabatlardagi kelishmovchilik vaqtida kuchayadi.

Bu oddiy stressmi yoki xavotir buzilishimi?

1-rasm. Oddiy stress va GXB: farqi nimada

1-rasm. Oddiy stress va GXB: farqi nimada AIVITA sxemasi.

Hayot stressga to‘la bo‘lishi mumkin — odam og‘ir ish, maktabdagi chiqish yoki o‘qish, yoki hayotdagi o‘zgarish tufayli stressni his qilishi mumkin. Har kim vaqti-vaqti bilan stressni boshdan kechiradi.

Stress — bu tashqi sababga, masalan, uy vazifasining ko‘pligi yoki kasallikka nisbatan jismoniy yoki ruhiy javob. Stress omili bir martalik yoki qisqa muddatli bo‘lishi yoki uzoq vaqt davomida takrorlanib turishi mumkin.

Xavotir — organizmning stressga javobi bo‘lib, hozir hech qanday xavf bo‘lmasa ham paydo bo‘lishi mumkin.

Vaqti-vaqti bilan stress va xavotir odatiy hol bo‘lsa-da, ular hayotingizni boshqarmasligi kerak. Agar xavotir o‘tib ketmasa va kundalik ishlaringizga xalaqit bera boshlasa, sizda xavotir buzilishi bo‘lishi mumkin.

Sabablari

GXB oilaviy bo‘lishi mumkin, ammo buzilishning aniq sababi noma’lum. Tadqiqotlar GXB genetika, miya kimyosi, biologik omillar va atrof-muhitning birgalikdagi ta’siri natijasida yuzaga kelishini ko‘rsatadi. Tadqiqotchilar travmatik voqeani boshdan kechirish yoki stressli muhitda bo‘lish kabi tashqi sabablar odamda GXB rivojlanish xavfini oshirishi mumkinligini aniqlagan.

Tashxis

GXB tashxisi qo‘yilishi uchun odam kamida 6 oy davomida ko‘p kunlarda tashvishni nazorat qilishga qiynalishi kerak. Bundan tashqari, unda quyidagi belgilardan kamida uchtasi bo‘lishi kerak: bezovtalik yoki o‘zini «tarang» his qilish, charchoq, diqqatni jamlashdagi qiyinchilik, jizzakilik, mushaklar tarangligi yoki uyqu bilan bog‘liq muammolar.

Agar sizda GXB belgilari bor deb o‘ylasangiz, tibbiyot mutaxassisi — masalan, birlamchi tibbiy yordam shifokori (terapevt, oilaviy shifokor), psixiatr, psixolog yoki klinik ijtimoiy xodim bilan gaplashing. Qabul vaqtida mutaxassis belgilaringiz qachon boshlangani, qancha davom etayotgani, qanchalik tez-tez kuzatilishi va hayotingizga qanday ta’sir qilayotgani haqida so‘rashi mumkin. Belgilar tarixini muhokama qilgandan keyin mutaxassis belgilarga GXB bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa jismoniy muammo sabab emasligiga ishonch hosil qilish uchun tibbiy ko‘rik o‘tkazishi mumkin.

Yondosh kasalliklar

GXB bor ba’zi odamlarda boshqa ruhiy va jismoniy kasalliklar yoki holatlar ham bo‘ladi, jumladan, depressiya, boshqa xavotir buzilishlari, travmadan keyingi stress buzilishi, surunkali og‘riq sindromlari, yurak-qon tomir muammolari, o‘z joniga qasd qilish haqidagi fikrlar yoki shunga oid xatti-harakatlar. GXB ko‘pincha spirtli ichimlik va psixoaktiv moddalarni suiiste’mol qilish bilan ham birga kechadi.

Bir nechta buzilishning bo‘lishi davolashni murakkablashtirishi mumkin, shuning uchun GXB va yondosh ruhiy buzilishlari bor odamlarga ruhiy salomatlikning barcha jihatlarini qamrab oladigan kompleks davolash rejasi foydali bo‘lishi mumkin.

Agar siz yoki yaqinlaringizdan biri juda qiynalayotgan bo‘lsa yoki o‘z joniga qasd qilish haqida fikrlar paydo bo‘lgan bo‘lsa, zudlik bilan yordam so‘rang.

AIVITA izohi: O‘zbekistonda hayotga xavf tug‘ilganda 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling.

Davolash

2-rasm. GXBni davolashning asosiy usullari

2-rasm. GXBni davolashning asosiy usullari AIVITA sxemasi.

GXBni davolash odatda psixoterapiya, dori-darmon yoki ikkalasini o‘z ichiga oladi. Davolash rejasini tanlash odamning ehtiyojlari, xohishlari va sog‘lig‘i holatiga, shuningdek, ruhiy salomatlik mutaxassisi yoki shifokor bilan maslahatlashuvga asoslanadi. Eng yaxshi davolashni topish uchun bir necha usulni sinab ko‘rish kerak bo‘lishi mumkin, psixoterapiya va dorilar esa ta’sir qilishi uchun biroz vaqt talab etadi.

Psixoterapiya

Psixoterapiya (uni suhbat terapiyasi yoki konsultatsiya deb ham atashadi) yuzma-yuz yoki masofadan, telemeditsina orqali o‘tkazilganda ham samarali bo‘lishi mumkin. Mutaxassis terapiyani ilovalar yoki boshqa vositalar kabi raqamli yoki mobil texnologiyalar yordamida qo‘llab-quvvatlashi yoki to‘ldirishi mumkin. Turli odamlarga turli terapiya usullari mos keladi.

GXBni davolashda ko‘pincha kognitiv-xulq-atvor terapiyasi (KXT) — samaradorligi tadqiqotlarda tasdiqlangan psixoterapiya turi qo‘llaniladi. KXT odamlarga noto‘g‘ri yoki zararli bo‘lgan avtomatik fikrlash usullarini anglashga, so‘ngra bu fikrlarni shubha ostiga olishga, ularning his-tuyg‘ular va xatti-harakatlarga qanday ta’sir qilishini tushunishga hamda kamroq xavotirlanish va tashvishlanish uchun o‘ziga zarar keltiradigan xatti-harakat namunalarini o‘zgartirishga yordam beradi. KXT yaxshi o‘rganilgan va psixoterapiyada «oltin standart» hisoblanadi.

GXBni davolashning yana bir usuli — qabul qilish va majburiyat terapiyasi (ACT). ACT KXTdan farqli yondashuvga ega: u fikrlar va xatti-harakatlarni baho bermasdan qabul qilishni rag‘batlantiradi va mazmunli faoliyat bilan shug‘ullanishga undaydi. ACTda odamning noqulaylik hissi va xavotirini kamaytirish uchun ongli xabardorlik (mindfulness) va maqsad qo‘yish kabi usullardan foydalaniladi. Uning GXBni davolashdagi samaradorligini ko‘rsatuvchi tadqiqotlar soni ortib bormoqda.

Dori bilan davolash

Shifokorlar GXBni davolash uchun dori buyurishi mumkin. Turli xil dorilar samarali bo‘lishi mumkin, jumladan:

  • antidepressantlar, masalan, serotonin qayta qamrab olinishining selektiv ingibitorlari (SSRI) va serotonin hamda noradrenalin qayta qamrab olinishining ingibitorlari (SNRI);
  • xavotirga qarshi dorilar (anksiolitiklar), masalan, benzodiazepinlar va buspiron.

SSRI va SNRI guruhidagi antidepressantlar odatda depressiyani davolashda qo‘llaniladi, ammo ular GXB belgilarini davolashga ham yordam beradi. Ular ta’sir qila boshlashi uchun bir necha hafta kerak bo‘lishi mumkin. Bu dorilar bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi yoki uyqu buzilishi kabi nojo‘ya ta’sirlarga ham olib kelishi mumkin. Ko‘pchilik odamlarda bu nojo‘ya ta’sirlar odatda og‘ir bo‘lmaydi, ayniqsa doza past miqdordan boshlanib, vaqt o‘tishi bilan asta-sekin oshirilsa.

Benzodiazepinlar — tinchlantiruvchi (sedativ) ta’sirga ega xavotirga qarshi dorilar — GXBning og‘ir shakllarini boshqarishda ham qo‘llanilishi mumkin. Bu dorilar xavotirni tez kamaytirishda juda samarali bo‘lishi mumkin, ammo ba’zi odamlarda ularga nisbatan tolerantlik (o‘rganib qolish) rivojlanadi va xuddi shu ta’sirga erishish uchun dozani oshirish kerak bo‘ladi. Ba’zi odamlarda hatto ularga qaramlik paydo bo‘ladi. Shuning uchun shifokor ularni faqat qisqa muddatga buyurishi mumkin.

Buspiron — GXBni davolashda yordam berishi mumkin bo‘lgan yana bir xavotirga qarshi dori. Benzodiazepinlardan farqli o‘laroq, buspiron sedativ vosita emas va qaramlik keltirib chiqarish ehtimoli kamroq. Buspiron to‘liq samara berishi uchun uni 3–4 hafta qabul qilish kerak.

Qo‘llab-quvvatlash guruhlari

Xavotir buzilishlari bor ba’zi odamlarga o‘z-o‘ziga yordam yoki qo‘llab-quvvatlash guruhiga qo‘shilib, o‘z muammolari va yutuqlarini boshqalar bilan baham ko‘rish foyda beradi. Qo‘llab-quvvatlash guruhlari yuzma-yuz ham, onlayn ham bo‘ladi. Biroq guruh a’zolaridan olgan har qanday maslahatingizga ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak — u shifokor tavsiyalarining o‘rnini bosmaydi.

Sog‘lom odatlar

Sog‘lom turmush tarzi ham xavotirga qarshi kurashishga yordam beradi, garchi uning o‘zi davolashning o‘rnini bosa olmasa-da. Tadqiqotchilar kundalik hayotdagi ba’zi sog‘lom tanlovlar — masalan, kofeinni kamaytirish va yetarli uxlash — psixoterapiya va dorilar kabi standart davolash bilan birga qo‘llanilganda xavotir belgilarini kamaytirishi mumkinligini aniqlagan.

Jismoniy mashqlar, ongli xabardorlik (mindfulness) va meditatsiya kabi stressni boshqarish usullari ham xavotir belgilarini kamaytirishi va psixoterapiya samarasini oshirishi mumkin. Bu usullar davolanishingizga qanday foyda berishi haqida shifokoringiz bilan gaplashib bilib olishingiz mumkin.

O‘zingizni yoki GXB bor yaqiningizni qanday qo‘llab-quvvatlash mumkin

Ma’lumot to‘plang

GXB tufayli qiynalayotgan bo‘lishi mumkin bo‘lgan o‘zingizga yoki yaqiningizga yordam berishning yaxshi usuli — ma’lumot izlash. Belgilarni o‘rganing, davolash usullari bilan tanishing va yangi tadqiqotlardan xabardor bo‘lib boring.

Muloqot qiling

Agar sizda GXB belgilari bo‘lsa, o‘zingizni qanday his qilayotganingiz haqida ishonchli odamingiz bilan ochiq gaplashing. Agar do‘stingiz yoki oila a’zongiz GXB tufayli qiynalayotgan bo‘lishi mumkin deb o‘ylasangiz, u bilan gaplashish uchun vaqt ajrating, xavotiringizni bildiring va uni qo‘llab-quvvatlashingizga ishontiring.

Qachon yordam so‘rash kerakligini biling

Agar sizning yoki yaqiningizning xavotiri kundalik hayotda — maktabda, ishda yoki do‘stlar va oila bilan munosabatlarda muammolar keltirib chiqara boshlasa, mutaxassis yordamiga murojaat qilish vaqti keldi.

Mehr-shafqatli bo‘ling

O‘zingizga va boshqalarga nisbatan mehribon va sabrli bo‘ling. Har qanday, hatto eng kichik yutuqni ham e’tirof eting va GXBni boshqarish yo‘lida orqaga ketishlar ham bo‘lishi mumkinligini tushuning.

Qayerdan yordam topish mumkin

Agar ruhiy salomatligingiz sizni tashvishlantirsa, birlamchi tibbiy yordam shifokori bilan gaplashing. U sizni keyingi qadamlarni aniqlashga yordam beradigan malakali ruhiy salomatlik mutaxassisiga — psixolog, psixiatr yoki klinik ijtimoiy xodimga yo‘naltirishi mumkin.


Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Generalized Anxiety Disorder: What You Need to Know». Источник: National Institute of Mental Health (NIMH), «Generalized Anxiety Disorder: What You Need to Know» — https://www.nimh.nih.gov/health/publications/generalized-anxiety-disorder-gad. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIMH, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIMH, «Generalized Anxiety Disorder: What You Need to Know». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIMH, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

Mualliflar: National Institute of Mental Health (NIMH)

Litsenziya: Jamoat mulki

Asos: Работа федерального правительства США (17 U.S.C. §105); NIMH: «information in NIMH publications is in the public domain». Изображения оригинала не используются. / AQSh federal hukumatining asari (17 U.S.C. §105), jamoat mulki. Asl nusxadagi rasmlar ishlatilmagan.

Материалы U.S. National Institutes of Health — общественное достояние (U.S. public domain); источник каждой главы указан в её конце. Перевод и адаптация — AIVITA.