Ovqatlanish va vazn: bemorlar uchun qo‘llanma

Qandli diabet bilan sog‘lom turmush

Mualliflar: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI), National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), National Institute on Aging (NIA)

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Sog‘lom turmush tarzi — diabetni nazorat qilish usullaridan biri. Sog‘lomroq yashash uchun hoziroq harakat boshlang: sog‘lom asosiy ovqatlar va tamaddilarni rejalashtiring, jismoniy faollik bilan shug‘ullaning, yetarlicha uxlang va chekish yoki boshqa tamaki mahsulotlaridan foydalanishni tashlang.

Sog‘lom turmush tarzi qon bosimingiz, xolesterin va qondagi glyukoza (uni qondagi qand miqdori deb ham atashadi) darajasini birlamchi tibbiy yordam ko‘rsatuvchi mutaxassisingiz tavsiya qilgan oraliqda saqlashga yordam berishi mumkin. Birlamchi tibbiy yordam mutaxassisi shifokor, shifokor yordamchisi (physician assistant) yoki kengaytirilgan vakolatli hamshira (nurse practitioner) bo‘lishi mumkin. Sog‘lom turmush tarzi diabetning yurak, buyrak, ko‘z, miya va tananing boshqa qismlariga ta’sir qiladigan asoratlarining oldini olishga yoki ularni kechiktirishga ham yordam berishi mumkin.

Turmush tarzini o‘zgartirish qiyin bo‘lishi mumkin, ammo kichik o‘zgarishlardan boshlab, ularni asta-sekin kengaytirib borish sog‘lig‘ingizga foyda keltirishi mumkin. Oilangiz, yaqinlaringiz, do‘stlaringiz va jamiyatdagi ishonchli odamlardan yordam so‘rashingiz mumkin. Ma’lumotni tibbiyot mutaxassislaringizdan ham olishingiz mumkin.

Diabetda nima yeyish va ichishni qanday rejalashtirish kerak?

Nima yeyishingiz, qancha yeyishingiz va qachon yeyishingiz — ovqatlanish rejasining tarkibiy qismlari. Sog‘lom ovqat va ichimliklar qondagi glyukoza, qon bosimi va xolesterin darajasini shifokoringiz tavsiya qilgan oraliqda saqlashga yordam beradi. Agar sizda ortiqcha vazn yoki semizlik bo‘lsa, sog‘lom ovqatlanish rejasi — muntazam jismoniy faollik, yetarli uyqu va boshqa sog‘lom odatlar bilan birga — sog‘lom vaznga erishish va uni saqlashga yordam berishi mumkin. Ba’zi hollarda shifokorlar vazn yo‘qotishga yordam beradigan diabet dorilarini yoki vazn kamaytirish jarrohligini — metabolik va bariatrik jarrohlikni ham tavsiya qilishi mumkin.

Sog‘lom ovqat va ichimliklarni tanlang

Diabetni nazorat qilishga yordam beradigan sog‘lom ovqat va ichimliklarni tanlashning yagona to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri usuli yo‘q. Diabeti bor odamlar uchun sog‘lom ovqatlanish rejasiga quyidagilar kirishi mumkin:

  • sut mahsulotlari yoki ularning o‘simlik asosidagi muqobillari;
  • mevalar;
  • kraxmalsiz sabzavotlar;
  • oqsilli mahsulotlar;
  • butun donli mahsulotlar.

Vitaminlar, kalsiy, kletchatka (ozuqaviy tolalar) va foydali yog‘lar kabi ozuqaviy moddalarni o‘z ichiga olgan mahsulotlarni tanlashga harakat qiling. Shuningdek, qo‘shilgan shakari kam yoki umuman bo‘lmagan ichimliklarni tanlang: vodoprovod yoki shishadagi suv, kam yog‘li yoki yog‘sizlantirilgan sut, shakarsiz choy, qahva yoki gazlangan suv.

Asosiy ovqatlar va tamaddilarda quyidagilar kamroq bo‘lishiga harakat qiling:

  • to‘yingan yog‘larga boy mahsulotlar;
  • natriyga — tuz tarkibidagi mineralga boy mahsulotlar;
  • pechenye va tort kabi shirin mahsulotlar hamda gazli ichimlik, sharbat, ta’m beruvchi qo‘shimchali qahva va sport ichimliklari kabi shirin ichimliklar.

Tanangiz ovqatdagi uglevodlarni glyukozaga aylantiradi, bu esa qondagi glyukoza darajasini oshirishi mumkin. Ba’zi mevalar, dukkaklilar va kartoshka hamda makkajo‘xori kabi kraxmalli sabzavotlarda uglevodlar boshqa mahsulotlarga qaraganda ko‘proq bo‘ladi. Ovqatlanishni rejalashtirishda uglevodlarni hisobga oling.

Alkogolni ham cheklashingiz kerak. Agar insulin yoki ayrim diabet dorilarini qabul qilsangiz, alkogol qondagi glyukoza darajasini haddan tashqari pasaytirib yuborishi mumkin — bu gipoglikemiya deb ataladi. Agar alkogol ichsangiz, ichayotganda albatta ovqatlaning va ichgandan keyin qondagi glyukoza darajasini tekshirishni unutmang. Alkogol ichish odatlaringizni tibbiy jamoangiz bilan muhokama qiling.

Ovqatlanish va ichish uchun eng qulay vaqtni toping

Qachon ovqatlanish va ichish kerakligini shifokoringiz yoki tibbiy jamoangiz bilan maslahatlashing. Asosiy ovqatlar va tamaddilar uchun eng yaxshi vaqt quyidagilarga bog‘liq bo‘lishi mumkin:

  • diabetga qarshi qanday dorilar qabul qilishingiz;
  • jismoniy faollik darajangiz yoki ish jadvalingiz qanday ekanligi;
  • sizda boshqa kasalliklar bor-yo‘qligi.

Jismoniy faollikdan oldin, uning davomida yoki undan keyin ovqatlanishingiz kerakmi — tibbiy jamoangizdan so‘rang. Sulfonilmochevina hosilalari yoki insulin kabi ayrim diabet dorilari jismoniy mashg‘ulot paytida, shuningdek ovqatni o‘tkazib yuborsangiz yoki kechiktirsangiz, qondagi glyukoza darajasini haddan tashqari pasaytirib yuborishi mumkin.

Qancha yeyish va ichishni rejalashtiring

Diabet yoqtirgan taom va ichimliklaringizdan voz kechishni anglatadi, deb xavotir olishingiz mumkin. Yaxshi xabar: siz sevimli taom va ichimliklaringizni iste’mol qilishda davom etishingiz mumkin, ammo ehtimol kichikroq porsiyalarda yoki kamroq.

Diabeti bor odamlar uchun qancha yeyish va ichishni rejalashtirishning ikki keng tarqalgan usuli bor: uglevodlarni hisoblash va likopcha usuli. Sizga mos usulni topish uchun shifokoringiz yoki tibbiy jamoangiz bilan maslahatlashing.

Uglevodlarni hisoblash

Uglevodlarni hisoblash har bir asosiy ovqat yoki tamaddida yeydigan va ichadigan uglevodlaringiz miqdorini rejalashtirish va kuzatib borishni anglatadi. Diabeti bor hamma odamlar ham uglevodlarni hisoblashi shart emas. Biroq insulin qabul qilsangiz, uglevodlarni hisoblash qancha insulin yuborish kerakligini bilishga yordam beradi.

Likopcha usuli

Likopcha usuli porsiya hajmini hisoblash va o‘lchashsiz nazorat qilishga yordam beradi. Bu usulda diametri 9 dyuym (taxminan 23 sm) bo‘lgan likopcha uch qismga bo‘linadi, bu har bir ovqatda iste’mol qilinadigan mahsulotlar turi va miqdorini tanlashga yordam beradi:

  • Kraxmalsiz sabzavotlar — masalan, bargli ko‘katlar, qalampir, sabzi yoki ko‘k loviya — likopchaning yarmini egallashi kerak.
  • Kletchatkaga boy uglevodli mahsulotlar — masalan, jigarrang (qobig‘i olinmagan) guruch, butun donli mahsulotlar, dukkaklilar yoki mevalar — likopchaning chorak qismini egallashi kerak.
  • Oqsilli mahsulotlar — masalan, yog‘siz go‘sht, baliq, sut mahsulotlari, tofu yoki boshqa soya mahsulotlari — likopchaning chorak qismini egallashi kerak.

Agar insulin qabul qilmasangiz, likopcha usulidan foydalanganda uglevodlarni hisoblashingiz shart bo‘lmasligi mumkin.

Tibbiy jamoangiz bilan birga o‘zingizga mos ovqatlanish rejasini tuzing. Jamoangizda diabet bo‘yicha o‘qituvchi mutaxassis yoki malakali dietolog bo‘lgani ma’qul. Dietolog tibbiy ozuqaviy terapiya o‘tkazishi mumkin; u ovqatlanish rejasini tuzish va unga amal qilishga yordam beradigan maslahatlarni o‘z ichiga oladi. Tibbiy jamoangiz o‘zgarishlar kiritishda yordam beradigan boshqa imkoniyatlarni, masalan, sog‘lom turmush tarzi bo‘yicha murabbiyni ham tavsiya qilishi mumkin. Tibbiy ozuqaviy terapiya va diabet bo‘yicha boshqa yordam turlari sizga mavjudligini tibbiy jamoangizdan so‘rang.

Parhez qo‘shimchalarini qabul qilishdan oldin shifokoringiz bilan maslahatlashing

Muayyan ovqatlar, o‘tlar, ziravorlar yoki vitaminlar va minerallar kabi parhez qo‘shimchalari (biologik faol qo‘shimchalar) diabetni nazorat qilishga yordam berishi haqida aniq dalil yo‘q. Agar ovqatdan yetarlicha ololmasangiz, shifokoringiz vitamin yoki minerallarni qabul qilishni so‘rashi mumkin. Har qanday qo‘shimchani qabul qilishdan oldin shifokoringiz bilan maslahatlashing, chunki ba’zilari nojo‘ya ta’sirlarga sabab bo‘lishi yoki diabet dorilaringiz qanchalik yaxshi ta’sir qilishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Jismoniy faollik diabetni nazorat qilishga qanday yordam beradi?

Tadqiqotlar muntazam jismoniy faollik odamlarga diabetni nazorat qilish va sog‘lom bo‘lishga yordam berishini ko‘rsatadi. Jismoniy faollikning foydalari quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:

  • qondagi glyukoza, qon bosimi va xolesterin darajasining pasayishi;
  • yurak sog‘lig‘ining yaxshilanishi;
  • sog‘lomroq vazn;
  • kayfiyat va uyquning yaxshilanishi;
  • muvozanat va xotiraning yaxshilanishi.

Yangi jismoniy faollikni boshlash yoki uning hajmini o‘zgartirishdan oldin shifokoringiz bilan maslahatlashing. U imkoniyatlaringiz, kun tartibingiz, ovqatlanish rejangiz, qiziqishlaringiz va diabet dorilaringizni hisobga olib, faollik turlarini taklif qilishi mumkin. Shifokoringiz kunning qaysi vaqtida faol bo‘lish yaxshiroq ekanini yoki qondagi glyukoza darajasi sizga tavsiya qilingan oraliqdan chiqib ketsa, nima qilish kerakligini ham aytishi mumkin.

Jismoniy faollikning turli xillari bilan shug‘ullaning

Diabeti bor odamlar insulin qabul qilsa yoki insulin pompasi kabi texnologiyalardan foydalansa ham, faol bo‘lishi mumkin.

Turli xil mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanishga harakat qiling. Ko‘proq faollik sog‘liq uchun ko‘proq foyda keltirishi mumkin bo‘lsa-da, har qanday jismoniy faollik umuman bo‘lmaganidan yaxshiroq. O‘zingizga yoqadigan mashg‘ulotlardan sekin-asta boshlang. Vaqt o‘tishi bilan zo‘riqish darajasini o‘zgartirib, boshqa mashg‘ulotlarni ham sinab ko‘rishingiz mumkin. Do‘stingiz yoki oila a’zongiz sizga qo‘shilsa, tartibga rioya qilish osonroq bo‘lishi mumkin.

Agar siz 65 yosh yoki undan katta bo‘lsangiz, homilador bo‘lsangiz, nogironligingiz yoki biror kasalligingiz bo‘lsa, jismoniy faollik turlari boshqacha bo‘lishi kerak bo‘lishi mumkin. Bolalar va o‘smirlar uchun ham faollik turlari farq qilishi mumkin. Siz uchun qaysi faollik turlari xavfsiz ekanini shifokoringiz yoki tibbiy jamoangizdan so‘rang.

Aerob mashg‘ulotlar

Aerob mashg‘ulotlar nafas olishni tezlashtiradi va yurak urishini kuchaytiradi. Piyoda yurish, raqs tushish, nogironlar aravachasida harakatlanish yoki suzishni sinab ko‘rishingiz mumkin. Ko‘pchilik kattalar haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha jadallikdagi jismoniy faollik bilan shug‘ullanishi kerak. Haftaning ko‘p kunlarida kuniga 30 daqiqa shug‘ullanishga harakat qiling. 30 daqiqani bir yo‘la bajarish shart emas: faollikni kun davomida kichik bo‘laklarga bo‘lishingiz mumkin, foydasi baribir saqlanadi.

Kuch mashg‘ulotlari (qarshilik mashqlari)

Kuch mashg‘ulotlari yoki qarshilik mashqlari mushak va suyaklarni mustahkamlashi mumkin. Og‘irlik ko‘tarish yoki devorga tayanib qo‘llarni bukib-yozish (otjimaniye), qo‘llarni ko‘tarish kabi boshqa mashqlarni sinab ko‘rishingiz mumkin. Bunday mashg‘ulotlarni haftasiga ikki marta bajarishga harakat qiling.

Muvozanat va cho‘zilish mashqlari

Muvozanat va cho‘zilish mashqlari yaxshiroq harakatlanishga yordam berishi hamda mushak va suyaklarni mustahkamlashi mumkin. Bir oyoqda turish yoki polda o‘tirgan holda oyoqlarni cho‘zishni sinab ko‘rishingiz mumkin. Bunday mashqlarni haftasiga ikki-uch marta bajarishga harakat qiling.

Muvozanatni talab qiladigan ba’zi mashqlar diabet sababli nervlari shikastlangan yoki ko‘rish muammolari bor odamlar uchun xavfli bo‘lishi mumkin. Siz uchun qaysi faollik turlari xavfsiz ekanini shifokoringiz yoki tibbiy jamoangizdan so‘rang.

Jismoniy faollik paytida xavfsizlikka rioya qiling

Jismoniy faollik paytida xavfsizlik muhim. Quyida yodda tutish kerak bo‘lgan bir nechta maslahatlar keltirilgan.

Suyuqlik iching

Suyuqlik ichish suvsizlanishning, ya’ni tanadan juda ko‘p suv yo‘qotilishining oldini olishga yordam beradi. Suv ichish — tanadagi suv muvozanatini saqlash usullaridan biri. Sport ichimliklarida ko‘pincha shakar va kaloriya ko‘p bo‘ladi va ko‘pchilik o‘rtacha jadallikdagi jismoniy mashg‘ulotlar uchun ular kerak emas.

Qondagi glyukoza darajasining past bo‘lishiga yo‘l qo‘ymang

Jismoniy faollikdan oldin, uning davomida va darhol keyin qondagi glyukoza darajasini tekshiring. Jismoniy faollik ko‘pincha qondagi glyukoza darajasini pasaytiradi. Qondagi glyukozaning past darajasi jismoniy faollikdan keyin bir necha soat yoki kun davom etishi mumkin. Agar insulin yoki sulfonilmochevina hosilalari kabi ayrim boshqa diabet dorilarini qabul qilsangiz, gipoglikemiya ehtimoli eng yuqori bo‘ladi.

Jismoniy faollikdan oldin, uning davomida yoki undan keyin insulin dozasini kamaytirish yoki uglevod iste’mol qilish kerakmi — shifokoringizdan so‘rang. Qondagi glyukozaning past darajasi darhol davolanishi kerak bo‘lgan jiddiy shoshilinch holat bo‘lishi mumkin. O‘zingizni himoya qilish choralarini ko‘ring: gipoglikemiyani qanday davolashni o‘rganing, yordam kerak bo‘lib qolsa nima qilish kerakligini atrofingizdagilarga aytib qo‘ying va tibbiy ogohlantiruvchi bilaguzuk taqib yuring.

Qondagi glyukoza darajasining yuqori bo‘lishi va ketoatsidozga yo‘l qo‘ymang

Jismoniy faollikdan oldin insulin dozasini kamaytirish gipoglikemiyaning oldini olishga yordam berishi mumkin, ammo qondagi glyukoza darajasi yuqori bo‘lish ehtimolini ham oshirishi mumkin. Agar tanangizda insulin yetarli bo‘lmasa, u glyukozadan energiya manbai sifatida foydalana olmaydi va o‘rniga yog‘dan foydalanadi. Tana energiya uchun yog‘dan foydalanganda ketonlar deb ataladigan moddalar hosil bo‘ladi.

Qondagi ketonlarning yuqori darajasi diabetik ketoatsidoz (DKA) deb ataladigan holatga olib kelishi mumkin. DKA — darhol davolanishi kerak bo‘lgan shoshilinch tibbiy holat. DKA ko‘pincha 1-tip qandli diabeti bor odamlarda uchraydi. Ba’zan DKA insulin ishlab chiqarish qobiliyatini yo‘qotgan 2-tip qandli diabeti bor odamlarda ham kuzatilishi mumkin. Jismoniy faollikdan oldin qancha insulin yuborishingiz kerakligi, siydikni ketonlarga tekshirish kerakmi va ketonlarning qaysi darajasi siz uchun xavfli ekanini shifokoringizdan so‘rang.

Oyoqlaringizni asrang

Diabeti bor odamlarda oyoq panjalari bilan bog‘liq muammolar paydo bo‘lishi mumkin, chunki qondagi glyukozaning yuqori darajasi qon tomirlari va nervlarni shikastlashi mumkin. Oyoq muammolarining oldini olish uchun qulay va oyoqni yaxshi ushlab turadigan poyabzal kiying hamda jismoniy faollikdan oldin, uning davomida va undan keyin oyoqlaringizni parvarishlang.

Sog‘lom vaznga erishish va uni saqlash uchun nima qilish mumkin?

Agar sizda diabet bo‘lsa, vaznni nazorat qilish sog‘lig‘ingizga bir qancha foyda keltirishi mumkin. Vazningiz sog‘lommi yoki vazn yo‘qotishga harakat qilishingiz kerakmi — shifokoringiz yoki tibbiy jamoangizdan so‘rang.

Agar siz ortiqcha vazni yoki semizligi bor katta yoshli odam bo‘lsangiz, tibbiy jamoangiz bilan birga vazn kamaytirish rejasini tuzing. Hozirgi vazningizning 5–7 foizini yo‘qotish ba’zi sog‘liq muammolarining oldini olishga yoki ularni yengillashtirishga hamda qondagi glyukoza, xolesterin va qon bosimi darajasini nazorat qilishga yordam berishi mumkin. Agar diabeti bor farzandingizning vazni sizni xavotirga solayotgan bo‘lsa, bola yangi vazn kamaytirish rejasini boshlashidan oldin uning shifokori bilan maslahatlashing.

Sog‘lom vaznga erishish va uni saqlashga quyidagilar yordam berishi mumkin:

  • sog‘lom ovqatlanish rejasiga amal qilish;
  • kamroq kaloriya iste’mol qilish;
  • jismoniy faol bo‘lish;
  • har kecha 7–8 soat uxlash.

Agar sizda 2-tip qandli diabet bo‘lsa, shifokoringiz vazn yo‘qotishga yordam beradigan diabet dorilarini tavsiya qilishi mumkin.

Vaznni rejalashtirish uchun onlayn vositalar ovqatlanish va jismoniy faollik rejalarini tuzishga yordam berishi mumkin. Vaznni nazorat qilishning boshqa usullari, jumladan, foydali ma’lumot, qo‘llab-quvvatlash va xulq-atvor yoki turmush tarzi bo‘yicha maslahat beradigan vazn kamaytirish dasturiga qo‘shilish haqida shifokoringiz bilan gaplashishingiz mumkin. Bunday imkoniyatlar pullik bo‘lishi mumkin, shuning uchun dasturlar shartlarini oldindan aniqlab oling.

Agar ovqatlanishni rejalashtirish, jismoniy faollik va vazn yo‘qotishga yordam beradigan diabet dorilari bilan sog‘lom vaznga erisha olmasangiz, shifokoringiz vazn kamaytirish jarrohligini tavsiya qilishi mumkin.

Agar homilador bo‘lsangiz, vazn yo‘qotishga urinish sog‘liq uchun foydali bo‘lmasligi mumkin. Biroq homiladorlik davrida vazn ortishini kuzatib borish yoki cheklash ma’noga egami — shifokoringizdan so‘rashingiz kerak.

Chekishni tashlashim kerakmi?

Diabet ham, chekish ham — jumladan, tamaki mahsulotlari va elektron sigaretlardan foydalanish — qon tomirlarining torayishiga sabab bo‘ladi. Diabet ham, chekish ham yurak xuruji (infarkt) yoki insult, nervlar shikastlanishi, buyrak kasalligi, ko‘z kasalligi yoki amputatsiya xavfini oshiradi. Passiv chekish ham oilangiz yoki siz bilan birga yashaydigan boshqa odamlarning sog‘lig‘iga ta’sir qilishi mumkin.

Agar chekasiz yoki boshqa tamaki mahsulotlaridan foydalansangiz, tashlang. Yordam so‘rang — buni yolg‘iz o‘zingiz qilishingiz shart emas.

Ruhiy salomatligimga qanday g‘amxo‘rlik qilishim mumkin?

Diabeti bor odamlarda stress, qayg‘u yoki g‘azab hissi ko‘p uchraydi. Diabetni nazorat qilish yoki sog‘lig‘ingiz haqidagi yangi ma’lumotlarga ko‘nikish qiyin bo‘lishi mumkin. Diabet kabi surunkali kasalliklari bor odamlarda xavotir yoki boshqa ruhiy buzilishlar rivojlanishi mumkin.

Stressni kamaytirishning sog‘lom usullarini o‘rganing va tibbiy jamoangiz yoki ruhiy salomatlik mutaxassisidan yordam so‘rang. His-tuyg‘ularingiz haqida gapirish noqulay bo‘lishi mumkin, ammo o‘zingiz ishonadigan va gaplashishni xohlaydigan mutaxassisni topish sizga quyidagilarda yordam berishi mumkin:

  • stress, depressiya yoki xavotir hissini kamaytirish;
  • uyqu yoki xotira bilan bog‘liq muammolarni yengish;
  • diabet oilangiz, o‘qishingiz, ishingiz yoki moliyaviy ahvolingizga qanday ta’sir qilayotganini tushunish.

Diabeti bor odamlar uchun ruhiy salomatlik bo‘yicha yordam manbalarini tibbiy jamoangizdan so‘rang.

Juda ko‘p yoki juda kam uxlash qondagi glyukoza darajasini oshirishi mumkin. Uyqu odatlaringiz ruhiy salomatligingizga ta’sir qilishi mumkin va aksincha. Diabeti hamda ortiqcha vazni yoki semizligi bor odamlarda uyquga ta’sir qiladigan boshqa kasalliklar ham bo‘lishi mumkin, masalan, uyqudagi apnoe; u qon bosimini va yurak kasalliklari xavfini oshirishi mumkin.


Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Healthy Living with Diabetes». Источник: National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), «Healthy Living with Diabetes» — https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/diet-eating-physical-activity. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIDDK, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIDDK, «Healthy Living with Diabetes». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIDDK, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

Mualliflar: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI), National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), National Institute on Aging (NIA)

Litsenziya: Jamoat mulki

Asos: Работа федерального правительства США (17 U.S.C. §105), общественное достояние. Использован только текст; изображения, логотипы и символика оригинала не используются. / AQSh federal hukumatining asari (17 U.S.C. §105), jamoat mulki. Faqat matn ishlatilgan; asl nusxadagi rasmlar, logotiplar va ramzlar ishlatilmagan.

Материалы U.S. National Institutes of Health — общественное достояние (U.S. public domain); источник каждой главы указан в её конце. Перевод и адаптация — AIVITA.