Ovqatlanish va vazn: bemorlar uchun qo‘llanma

Kattalarda ortiqcha vazn va semizlik

Mualliflar: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI), National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), National Institute on Aging (NIA)

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

«Ortiqcha vazn» va «semizlik» atamalari tana vazni ma’lum bo‘y uchun sog‘lom deb hisoblanadigan vazndan ko‘p ekanini bildiradi.

Umumiy ma’lumot

Vaznim sog‘lom darajadami?

Tana massasi indeksi (TMI) va bel aylanasini bilish vazningiz sog‘lom, ortiqcha yoki sizda semizlik borligini aniqlashga yordam beradi. Qorin sohasida ortiqcha yog‘ to‘planishi ayrim sog‘liq muammolari xavfini oshiradi.

Salomatlik uchun xavflar

Ortiqcha vazn va semizlik qandli diabet, yurak kasalliklari, insult va saratonning ayrim turlari kabi sog‘liq muammolari rivojlanishi xavfini oshirishi mumkin.

Vaznni kamaytirish yoki saqlab turish uchun ovqatlanish va jismoniy faollik

Uzoq vaqt amal qila oladigan sog‘lom ovqatlanish rejasini tanlash vazn kamaytirishga yordam berishi mumkin. Jismoniy faollik ko‘proq kaloriya sarflashga va kamaygan vaznni saqlab qolishga yordam beradi.

Statistika

AQShda har 3 kattadan 1 nafaridan ko‘prog‘ida semizlik bor. AQShda 2 yoshdan 19 yoshgacha bo‘lgan har 6 bola va o‘smirdan taxminan 1 nafarida semizlik bor. Yana har 3 kattadan 1 nafarida ortiqcha vazn bor.

Vazn va salomatlikka ta’sir qiluvchi omillar

Vazningizga ko‘plab omillar ta’sir qilishi mumkin, jumladan:

  • turmush odatlari;
  • yashaydigan, ishlaydigan, dam oladigan va ibodat qiladigan joyingiz;
  • qancha uxlashingiz;
  • dorilar;
  • sog‘liq muammolari;
  • oilaviy anamnez va genlar.

Bu omillarning ba’zilari vazn ortishini yoki kamaygan vaznning qayta ortishini osonlashtirishi mumkin.

Turmush odatlari

Turmush odatlari — jumladan, nima yeb-ichishingiz va kundalik hayotda qanchalik faol ekaningiz — ham vazningizga ta’sir qilishi mumkin. Agar ovqat va ichimliklardan jismoniy faollik va kundalik ishlar, masalan, uy yig‘ishtirish yoki do‘konga piyoda borish paytida sarflaganingizdan ko‘ra ko‘proq kaloriya olsangiz, organizm bu ortiqcha kaloriyalarning bir qismini yog‘ sifatida to‘plashi mumkin. Vazn ortishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan odatlar:

  • kaloriya, shakar va yog‘ miqdori yuqori bo‘lgan ovqat va ichimliklarni ko‘p iste’mol qilish;
  • qo‘shilgan shakar miqdori yuqori bo‘lgan ichimliklarni ko‘p ichish;
  • ko‘p vaqtni o‘tirgan yoki yotgan holatda o‘tkazish.

Agar uzoq vaqt sarflaganingizdan ko‘ra ko‘proq kaloriya olishda davom etsangiz, vazningiz ortishi ehtimoli katta.

Yashaydigan, ishlaydigan, dam oladigan va ibodat qiladigan joyingiz

Atrof-muhit ham ahamiyatga ega. Quyidagi hollarda sog‘lomroq tanlov qilish osonroq bo‘lishi mumkin:

  • uyingiz yaqinida sog‘lom va arzon mahsulotlar, jumladan, meva va sabzavotlar sotiladigan oziq-ovqat do‘koni bo‘lsa;
  • ish joyingizda uydan olib kelgan sog‘lom ovqatni saqlash va tayyorlash mumkin bo‘lgan oshxona bo‘lsa;
  • ishingiz ko‘p vaqt o‘tirishni talab qilmasa;
  • mahallangizda piyoda yurish yoki boshqa jismoniy faollik uchun xavfsiz joylar bo‘lsa;
  • ibodatxonangizda maxsus tadbirlarda sog‘lom taomlar taklif qilinsa.

Qancha uxlashingiz

Uyqu yetishmasligi ham vazn ortishi bilan bog‘liq. Mutaxassislar 18 yoshdan 64 yoshgacha bo‘lgan kattalarga sutkasiga 7–9 soat uxlashni tavsiya qiladi. 65 yosh va undan katta odamlar sutkasiga 7–8 soat uxlashi kerak.

Uyqu yetishmasligi ochlik hissini kuchaytirishi, ko‘proq kaloriya iste’mol qilishga va foydaliroq ovqat va ichimliklar o‘rniga nosog‘lomlarini tanlashga moyil qilishi mumkin. Yetarlicha uxlash bu muammolarning oldini olishga va umumiy holatingizni yaxshilashga yordam berishi mumkin.

Dorilar

Ba’zi dorilar ishtahani oshirib yoki organizm sarflaydigan kaloriya miqdorini kamaytirib, energiya muvozanatiga ta’sir qilishi mumkin. Vazn ortishiga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan dorilar:

  • epilepsiya, depressiya yoki psixotik buzilishlarni davolashda qo‘llaniladigan ayrim dorilar;
  • kortikosteroidlar (ular steroidlar deb ham ataladi);
  • qandli diabetga qarshi ayrim dorilar, masalan, insulin va sulfonilmochevina hosilalari — oshqozon osti bezining qonga insulin chiqarishiga yordam beradigan dorilar;
  • arterial gipertenziyani (yuqori qon bosimini) davolash va qon aylanishini yaxshilash uchun qo‘llaniladigan ayrim dorilar, masalan, beta-adrenoblokatorlar, alfa-adrenoblokatorlar va kalsiy kanallari blokatorlari;
  • allergiya alomatlarini davolashda qo‘llaniladigan ayrim antigistamin dorilar.

Sog‘liq muammolari

Ba’zi kasalliklar ham semizlik yoki vazn ortishiga olib kelishi mumkin. Masalan:

  • polikistoz tuxumdon sindromi (PKTS), Kushing sindromi va gipotireoz kabi ayrim endokrin kasalliklar;
  • gipotalamusning — bosh miyaning gipofiz yonidagi kichik sohasining — shikastlanishi;
  • depressiya;
  • uzoq davom etadigan stress.

Kompulsiv (xurujsimon) ortiqcha ovqatlanish va nerv bulimiyasi (bulimia nervosa) kabi ayrim ovqatlanish buzilishlari ham semizlik yoki vazn ortishiga olib kelishi mumkin. Har ikkala buzilishda ham odam o‘zini nazorat qila olmayotgandek his qilib, ko‘p miqdorda ovqat yeydi. Bulimiyada odamlar vazn ortishining oldini olishga nosog‘lom yo‘llar bilan, masalan, qusish yoki surgi dorilarini qabul qilish orqali urinadi.

Oilaviy anamnez va genlar

Agar ota-onangizdan biri yoki ikkalasida ortiqcha vazn yoki semizlik bo‘lsa, sizda ham ortiqcha vazn yoki semizlik bo‘lish ehtimoli yuqoriroq. Onasi homiladorlik paytida semizlikka ega bo‘lgan bolalarda ham semizlik ko‘proq uchraydi. Semizligi bor bolalar va o‘smirlarda katta yoshda ham semizlik bo‘lish ehtimoli yuqoriroq.

Genlar organizmda qancha yog‘ to‘planishiga ham, ortiqcha yog‘ tananing qaysi qismida to‘planishiga ham ta’sir qilishi mumkin. Genlar ishtaha va jismoniy faollik darajasida ham rol o‘ynashi mumkin.

Ortiqcha vazn va semizlikni davolash

Ko‘pincha tibbiyot mutaxassislari ortiqcha vazn va semizlikni turmush tarzini o‘zgartirishga yordam berish orqali davolaydi: bu ortiqcha vaznni xavfsiz kamaytirish va natijani uzoq vaqt saqlab qolishga yordam beradi. Ba’zi hollarda vazn kamaytiruvchi dorilar yoki vazn kamaytirish jarrohligi kabi boshqa davolash usullari ham foydali bo‘lishi mumkin.

Qancha vazn kamaytirishim kerak?

Agar vazn kamaytirishingiz kerak bo‘lsa, tibbiyot mutaxassisi bilan birgalikda sizga eng mos keladigan maqsad va muddatni belgilang. Masalan, 6 oy ichida tana vaznining 5 % ini kamaytirish yaxshi boshlang‘ich maqsad bo‘lishi mumkin. Agar vazningiz 200 funt (taxminan 90 kg) bo‘lsa, bu 10 funt (taxminan 4,5 kg) kamaytirish demakdir.

Ortiqcha vaznni kamaytirish ortiqcha vazn va semizlik bilan bog‘liq sog‘liq muammolari rivojlanishi ehtimolini kamaytirishi mumkin. Agar sizda arterial gipertenziya yoki qandli diabet kabi vazn bilan bog‘liq kasalliklar allaqachon bo‘lsa, vazn kamaytirish salomatligingizni yaxshilashi mumkin.

Tibbiyot mutaxassislari ortiqcha vazn va semizlikni qanday davolaydi?

Turmush tarzini o‘zgartirish

Tibbiyot mutaxassislari ko‘pincha ortiqcha vazn va semizlikni davolashda vaznni xavfsiz kamaytirishingiz uchun turmush tarzini o‘zgartirishni — masalan, sog‘lom ovqatlanish rejasiga o‘tish va jismoniy faollikni oshirishni — tavsiya qiladi. Bu o‘zgarishlar ovqat va ichimliklardan olinadigan kaloriyani kamaytirishga va faollik hisobiga sarflanadigan kaloriyani oshirishga yordam beradi.

Shaxsiy vazn kamaytirish dasturi

Ba’zi hollarda tibbiyot mutaxassisi sizni vazn nazorati bo‘yicha tayyorgarlikdan o‘tgan mutaxassisga yoki mutaxassislar jamoasiga yo‘llashi mumkin. Ular aynan siz uchun reja tuzib, uni bajarishingizga yordam beradi.

Xavfsiz va muvaffaqiyatli vazn kamaytirish dasturlari odatda quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  • 6 oy davomida vazn kamaytirish bo‘yicha 14 yoki undan ko‘p maslahat mashg‘uloti;
  • organizmingizning kaloriya va ozuqa moddalariga bo‘lgan ehtiyojiga asoslangan ovqatlanish rejasi;
  • haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha jadallikdagi aerob jismoniy faollik, masalan, tez yurish yoki velosipedda yurish;
  • ovqatlanish va jismoniy faollikni har kuni, vaznni esa har hafta nazorat qilish;
  • mutaxassislardan muntazam fikr-mulohaza va ko‘mak.

Mutaxassislar bilan yakka tartibdagi yoki guruh mashg‘ulotlarida ishlash mumkin. Mashg‘ulotlar yuzma-yuz yoki smartfon, kompyuter yoki boshqa qurilmalar yordamida onlayn o‘tkazilishi mumkin. Mutaxassislar rejangizni bajarishda ko‘mak berish uchun siz bilan telefon yoki elektron pochta orqali muntazam bog‘lanib turishi mumkin. Smartfon ilovalari va boshqa vositalar rejaga qanchalik amal qilayotganingizni kuzatishga yordam beradi.

Vazn kamaytiruvchi dorilar

Vazn kamaytirish va natijani saqlab qolish qiyin bo‘lishi mumkin. Turmush tarzini o‘zgartirish yetarli bo‘lmasa, tibbiyot mutaxassisi ortiqcha vazn va semizlikni davolash uchun dori tayinlashi mumkin. Ba’zi dorilar kamaygan vaznni saqlab qolish uchun ham qo‘llaniladi. Vazn kamaytiruvchi dorilarni qabul qilayotganda sog‘lom ovqatlanish rejasiga amal qilishga va jismoniy faol bo‘lishga harakat qiling.

Vazn kamaytirish jarrohligi

Metabolik va bariatrik jarrohlik deb ham ataladigan vazn kamaytirish jarrohligi ovqat hazm qilish tizimiga o‘zgartirishlar kiritish orqali vazn kamaytirishga yordam beradigan bir necha turdagi operatsiyalarni o‘z ichiga oladi. Agar tana massasi indeksingiz (TMI) 35 yoki undan yuqori bo‘lsa, shifokor operatsiyani tavsiya qilishi mumkin. Ba’zi shifokorlar va kasbiy hamjamiyatlar TMI pastroq bo‘lgan, ammo semizlik bilan bog‘liq jiddiy kasalligi — masalan, 2-tur qandli diabet yoki uyqu apnoesi — bor odamlarga ham operatsiyani tavsiya qiladi.

Vazn kamaytirish qurilmalari

Agar boshqa davolash usullari bilan vazn kamaytira olmagan yoki kamaygan vaznni saqlab qola olmagan bo‘lsangiz, tibbiyot mutaxassisi vazn kamaytirish qurilmalarini qo‘llashni ko‘rib chiqishi mumkin. Vazn kamaytirish qurilmalari AQSh Oziq-ovqat va dori vositalari boshqarmasi (FDA) tomonidan yaqinda ma’qullangani sababli, olimlar ularning uzoq muddatli xavflari va foydalarini hali bilishmaydi.

AIVITA izohi: FDA (AQSh) ma’qullagani tibbiy buyum O‘zbekistonda ro‘yxatdan o‘tganini anglatmaydi. Davolash usulini shifokor tayinlaydi.


Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Understanding Adult Overweight & Obesity». Источник: National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), «Understanding Adult Overweight & Obesity» — https://www.niddk.nih.gov/health-information/weight-management/adult-overweight-obesity. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIDDK, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIDDK, «Understanding Adult Overweight & Obesity». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIDDK, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

Mualliflar: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI), National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), National Institute on Aging (NIA)

Litsenziya: Jamoat mulki

Asos: Работа федерального правительства США (17 U.S.C. §105), общественное достояние. Использован только текст; изображения, логотипы и символика оригинала не используются. / AQSh federal hukumatining asari (17 U.S.C. §105), jamoat mulki. Faqat matn ishlatilgan; asl nusxadagi rasmlar, logotiplar va ramzlar ishlatilmagan.

Материалы U.S. National Institutes of Health — общественное достояние (U.S. public domain); источник каждой главы указан в её конце. Перевод и адаптация — AIVITA.