Dermatologiya: bemorlar uchun qo‘llanma
Akne (husnbuzar)
Mualliflar: National Cancer Institute (NCI), National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS)
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Akne nima

1-rasm. Akne rivojlanish mexanizmi: sog'lom follikula va akne follikulasi AIVITA sxemasi.
Akne — teri ostidagi soch follikulalari tiqilib qolganda yuzaga keladigan keng tarqalgan teri kasalligi. Teri yog‘i (sebum) — terini qurib qolishdan saqlaydigan yog‘ — va o‘lik teri hujayralari teri teshikchalarini (poralarni) bekitib qo‘yadi, natijada toshmalar paydo bo‘ladi; ular odatda husnbuzar deb ataladi. Toshmalar ko‘pincha yuzda chiqadi, ammo orqa, ko‘krak va yelkalarda ham paydo bo‘lishi mumkin.
Akne — terining yallig‘lanish kasalligi. Terida yog‘ bezlari bor, ular ingichka tuk joylashgan soch follikulasi bilan tutashgan. Sog‘lom terida yog‘ bezlari teri yog‘ini ishlab chiqaradi va u follikula og‘zi bo‘lgan teri teshikchasi orqali teri yuzasiga chiqadi. Follikulaning ichki yuzasini teri hujayralarining bir turi — keratinotsitlar qoplab turadi. Odatda organizm teri hujayralarini yangilab borar ekan, keratinotsitlar teri yuzasiga ko‘tariladi. Aknesi bor odamda soch, teri yog‘i va keratinotsitlar teri teshikchasi ichida bir-biriga yopishib qoladi. Bu keratinotsitlarning ko‘chib tushishiga va teri yog‘ining teri yuzasiga chiqishiga to‘sqinlik qiladi. Yog‘ va hujayralar aralashmasi odatda terida yashaydigan bakteriyalarning tiqilib qolgan follikulalarda ko‘payishiga va yallig‘lanish — shish, qizarish, issiqlik va og‘riq paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Tiqilib qolgan follikula devori yorilganda bakteriyalar, teri hujayralari va teri yog‘i atrofdagi teriga chiqadi va toshma elementlari, ya’ni husnbuzarlar hosil bo‘ladi.
Ko‘pchilik odamlarda akne odatda 30 yoshga kelib o‘tib ketadi, ammo ba’zilarda bu muammo 40–50 yoshda ham davom etadi.
Akne kimlarda uchraydi
Akne har qanday irq va yoshdagi odamlarda uchraydi, lekin eng ko‘p o‘smirlar va yosh kattalarda kuzatiladi. O‘smirlik davrida akne o‘g‘il bolalarda ko‘proq uchraydi. Akne katta yoshda ham davom etishi mumkin; bu holda u ayollarda ko‘proq uchraydi.
Akne turlari

2-rasm. Akne elementlarining turlari AIVITA sxemasi.
Akne bir necha turdagi toshma elementlari, ya’ni husnbuzarlarni keltirib chiqaradi. Kengaygan yoki tiqilib qolgan soch follikulalarini shifokorlar komedonlar deb ataydi. Akne turlari:
- Yopiq komedonlar («oq nuqtalar»): teri ostida qoladigan va oq do‘mboqcha ko‘rinishidagi tiqilib qolgan soch follikulalari.
- Ochiq komedonlar («qora nuqtalar»): teri yuzasiga chiqib ochilgan tiqilib qolgan follikulalar. Ular teri yuzasida qora ko‘rinadi, chunki teri yog‘i havoda rangini o‘zgartiradi; buning sababi iflos bo‘lishi emas.
- Papulalar: odatda terida mayda pushti do‘mboqchalar ko‘rinishida bo‘ladigan, ushlaganda og‘rishi mumkin bo‘lgan yallig‘langan elementlar.
- Pustulalar (yiringli husnbuzarlar): uchida oq yoki sariq yiringli bo‘lgan, asosi qizarib turishi mumkin bo‘lgan papulalar.
- Tugunlar: terining chuqur qatlamida joylashgan yirik, og‘riqli, qattiq elementlar.
- Og‘ir tugunli akne (ba’zan kistoz akne deb ataladi): chuqur, og‘riqli, yiring bilan to‘lgan elementlar.
Akne sabablari
Shifokorlar va tadqiqotchilar quyidagilardan biri yoki bir nechtasi akne rivojlanishiga olib kelishi mumkin, deb hisoblaydi:
- Teri teshikchasida yog‘ning ortiqcha (ko‘p) ishlab chiqarilishi.
- Teri teshikchasida o‘lik teri hujayralarining to‘planishi.
- Teri teshikchasida bakteriyalarning ko‘payishi.
Quyidagi omillar akne rivojlanish xavfini oshirishi mumkin:
- Gormonlar. Erkak jinsiy gormonlari — androgenlar miqdorining ortishi aknega olib kelishi mumkin. Balog‘at davrida ularning miqdori o‘g‘il bolalarda ham, qiz bolalarda ham tabiiy ravishda ortadi, bu esa yog‘ bezlarining kattalashib, ko‘proq teri yog‘i ishlab chiqarishiga sabab bo‘ladi. Homiladorlik bilan bog‘liq gormonal o‘zgarishlar ham aknega sabab bo‘lishi mumkin.
- Oilaviy anamnez. Tadqiqotchilarning fikricha, agar ota-onangizda akne bo‘lgan bo‘lsa, sizda ham akne paydo bo‘lish ehtimoli yuqoriroq.
- Dori-darmonlar. Ba’zi dorilar, masalan, gormon saqlovchi dorilar, kortikosteroidlar va litiy preparatlari aknega sabab bo‘lishi mumkin.
- Yosh. Akne har qanday yoshda paydo bo‘lishi mumkin, ammo o‘smirlarda ko‘proq uchraydi.
Quyidagilar aknega sabab bo‘lmaydi, lekin uni kuchaytirishi mumkin:
- Ovqatlanish. Ba’zi tadqiqotlar muayyan ovqatlarni iste’mol qilish aknening kechishini yomonlashtirishi mumkinligini ko‘rsatadi. Tadqiqotchilar ovqatlanishning akne sababi sifatidagi rolini o‘rganishni davom ettirmoqda.
- Stress.
- Sport dubulg‘alari, tor kiyim yoki ryukzaklarning bosimi.
- Atrof-muhitdagi qitiqlovchi omillar, masalan, havoning ifloslanishi va yuqori namlik.
- Husnbuzarlarni siqish yoki tirnab ko‘chirish.
- Terini haddan tashqari qattiq ishqalash.
Akne tashxisi
Akne tashxisini qo‘yish uchun shifokor quyidagilarni qilishi mumkin:
- Oilaviy anamnezingiz haqida, qiz bolalar va ayollardan esa hayz sikli haqida so‘rash.
- Belgilar haqida, jumladan akne qancha vaqtdan beri borligi haqida so‘rash.
- Hozir qanday dorilar qabul qilayotganingiz yoki yaqinda qaysilarini to‘xtatganingizni so‘rash.
- Toshma turini aniqlash uchun teringizni ko‘zdan kechirish.
- Aknega boshqa kasallik yoki buzilish sabab bo‘lmayaptimi, buni aniqlash uchun laboratoriya tahlillarini buyurish.
Akne davosi
Davolashdan maqsad — mavjud toshmalarning bitishiga yordam berish, yangilarining paydo bo‘lishini to‘xtatish va chandiqlar qolishining oldini olish. Dorilar aknening ba’zi sabablari — follikulalarda hujayralarning g‘ayritabiiy to‘planib qolishi, teri yog‘ining ko‘pligi, bakteriyalar va yallig‘lanish rivojlanishini to‘xtatishga yordam beradi. Shifokoringiz retseptsiz yoki retsept bilan beriladigan, ichiladigan yoki teriga surtiladigan dorilarni tavsiya qilishi mumkin.
Teriga surtiladigan mahalliy dorilar:
- Retseptsiz sotiladigan vositalar, masalan, bakteriyalarni o‘ldiradigan va teri yog‘i ishlab chiqarilishini kamaytirishi mumkin bo‘lgan benzoil peroksid.
- Odatda boshqa mahalliy dorilar bilan birga qo‘llaniladigan antibiotiklar.
- A vitaminidan olinadigan retinoidlar; ular toshmalarni davolashga va yallig‘lanishni kamaytirishga yordam beradi. Shuningdek, akne paydo bo‘lishining oldini olishga va chandiqlarni kamaytirishga yordam berishi mumkin.
- Salitsil kislotasi: ochiq va yopiq komedonlarni parchalashga yordam beradi, shuningdek, soch follikulalari ichki yuzasini qoplagan hujayralarning ko‘chib tushishini kamaytiradi.
- Oltingugurt: ochiq va yopiq komedonlarni parchalashga yordam beradi.
Mahalliy dorilar turli shakllarda bo‘ladi: gel, losyon, krem, sovun va shimdirilgan disklar. Ba’zi odamlarda mahalliy dorilar terining qitiqlanishi, achishishi yoki qizarishi kabi nojo‘ya ta’sirlarni keltirib chiqarishi mumkin. Har qanday nojo‘ya ta’sir haqida shifokoringizga ayting.
Ba’zi odamlarga shifokor ichiladigan dorilarni buyurishi mumkin, masalan:
- Antibiotiklar: bakteriyalar ko‘payishini sekinlashtirishga yoki to‘xtatishga yordam beradi va yallig‘lanishni kamaytiradi. Shifokorlar odatda antibiotiklarni o‘rtacha va og‘ir darajadagi akneda, masalan, og‘ir tugunli (kistoz) akneda buyuradi.
- Izotretinoin — ichiladigan retinoid; qon orqali ta’sir qilib, akneni davolashga va teri teshikchasini ochishga yordam beradi. Bu antibiotiklar kabi boshqa dorilarning follikulalarga kirib, akneni davolashiga imkon beradi. Mahalliy retinoidlar singari, bu dorini ichish ham akne paydo bo‘lishining oldini olishga va chandiqlarni kamaytirishga yordam berishi mumkin.
- Gormonal terapiya: asosan ayollarda qo‘llaniladi va androgenlarning yog‘ bezlariga ta’sirini to‘xtatishga yordam beradi.
- Kortikosteroidlar: og‘ir akneda, jumladan og‘ir tugunli akneda yallig‘lanishni kamaytirishga yordam beradi.
Og‘ir aknesi yoki akne chandiqlari mahalliy yoki ichiladigan dorilar bilan davolanmaydigan ba’zi odamlarga qo‘shimcha davo usullari kerak bo‘lishi mumkin:
- Lazer va boshqa yorug‘lik bilan davolash usullari. Biroq tadqiqotchilar akneni davolash uchun yorug‘likning qaysi turlari va qancha miqdori eng yaxshi ekanini hali o‘rganmoqda.
- Kortikosteroidlarni terining zararlangan joylariga to‘g‘ridan to‘g‘ri inyeksiya qilish.
- Shifokor tavsiya qiladigan va o‘zi bajaradigan yuzaki kimyoviy pilinglar.
- Akne chandiqlarining ko‘rinishini yaxshilash uchun ularni maxsus modda (filler) bilan to‘ldirish.
- Bitishni rag‘batlantirish uchun akne chandiqlariga juda mayda ignalar bilan ishlov berish.
- Chandiqlarni davolash va tuzatish uchun jarrohlik amaliyotlari.
To‘q rangli terili odamlarda akne bitgandan keyin sezilarli chandiqlardan tashqari teri rangining o‘zgarishi (dog‘lar) ham qolishi mumkin. Shifokoringiz mavjud qora dog‘larni oqartirishga yordam beradigan davolash usulini taklif qilishi mumkin. Qora dog‘larni davolash va oldini olish uchun tashqarida bo‘lganda quyoshdan himoya qiluvchi kremdan foydalanish ayniqsa muhim.
Akneni kim davolaydi
Akne tashxisini quyidagi shifokorlar qo‘yishi va davolashi mumkin:
- Dermatologlar — teri, soch va tirnoq kasalliklari bo‘yicha mutaxassislar.
- Birlamchi tibbiy yordam shifokorlari, jumladan oilaviy shifokorlar, terapevtlar yoki pediatrlar.
Akne bilan yashash
Agar sizda akne bo‘lsa, quyidagi tavsiyalar teringizni parvarish qilishga yordam beradi.
- Terini muloyimlik bilan tozalang. Ertalab, kechqurun va og‘ir jismoniy mashqdan keyin yumshoq tozalovchi vositadan foydalaning. Kuchli sovunlar, bujmaytiruvchi (astringent) vositalar va dag‘al skrab gubkalardan foydalanmaslikka harakat qiling. Terini iliq suv bilan chaying.
- Sochingizni muntazam yuving, ayniqsa sochingiz yog‘li bo‘lsa.
- Toshmalarni ishqalamang va ularga tegmang. Husnbuzarlarni siqish yoki tirnab ko‘chirish chandiq yoki qora dog‘lar qolishiga olib kelishi mumkin.
- Ehtiyotkorlik bilan soqol oling. Ustara tig‘i o‘tkir bo‘lishiga e’tibor bering, soqol olish kremini surtishdan oldin tuklarni sovun va suv bilan yumshating. Husnbuzarlarni kesib yubormaslik uchun muloyimlik bilan va faqat zarur bo‘lganda soqol oling.
- Quyoshdan himoya qiluvchi kremdan foydalaning, quyosh kuyishi va qorayishdan saqlaning. Aknega qarshi ko‘plab dorilar terining quyoshda kuyishga moyilligini oshiradi.
- Kosmetikani ehtiyotkorlik bilan tanlang. Barcha kosmetika va soch parvarishi vositalari yog‘siz (oil-free) bo‘lishi kerak. «Nokomedogen» deb belgilangan, ya’ni teri teshikchalarini bekitmaydigan mahsulotlarni tanlang. Biroq ba’zi odamlarda hatto shunday vositalar ham akneni kuchaytirishi mumkin.
Akne uyalish, tortinchoqlik yoki xavotir hissini keltirib chiqarishi mumkin. Agar sizda shunday his-tuyg‘ular bo‘lsa, shifokoringiz bilan gaplashing.
Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Acne». Источник: National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS), «Acne» — https://www.niams.nih.gov/health-topics/acne. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIAMS, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIAMS, «Acne». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIAMS, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.