Ayollar salomatligi: bemorlar uchun qo‘llanma

Menopauza nima?

Mualliflar: Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development (NICHD), National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), National Institute on Aging (NIA)

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Menopauza — ayol hayotidagi hayz butunlay to‘xtaydigan va u endi homilador bo‘la olmaydigan bosqich. Menopauza kasallik yoki buzilish emas — bu ayollarda qarishning tabiiy qismi. Menopauzadan oldingi davr menopauzaga o‘tish davri yoki perimenopauza deb ataladi.

Ba’zi ayollarda menopauza simptomlari umuman bo‘lmaydi yoki yengil kechadi, hatto ular endi hayz yoki homiladorlik haqida qayg‘urmaslik mumkinligidan yengillik his qilishlari mumkin. Boshqa ayollarda esa menopauzaga o‘tish davri turli simptomlar bilan kechishi mumkin: issiqlik toshishi (to‘satdan qizib ketish), tungi terlash, uyqu buzilishi, bo‘g‘im va mushaklardagi noqulaylik, jinsiy aloqa paytidagi og‘riq, kayfiyatning tez o‘zgarishi va jizzakilik, unutuvchanlik, diqqatni jamlashdagi qiyinchilik yoki ularning birgalikda kelishi. Menopauza simptomlari bezovta qilayotgan ayollar yordam berishi mumkin bo‘lgan turmush tarzi o‘zgarishlari yoki dorilar haqida shifokor bilan maslahatlashishi kerak.

Menopauzaga o‘tish davri qanday kechadi

Menopauzaga o‘tish odatda hayz sikli tartibidagi o‘zgarishlardan boshlanadi va ko‘pincha issiqlik toshishi yoki boshqa simptomlar bilan birga kechadi. Ayollarning aksariyatida menopauzaga o‘tish davri 45 yoshdan 55 yoshgacha boshlanadi va bu jarayon bir necha yil davom etishi mumkin. Ayollarda menopauza turli yoshda boshlanadi; AQShda menopauzaning o‘rtacha yoshi — 52 yosh. Menopauza boshlanganini faqat to‘liq bir yil davomida na hayz, na oz miqdordagi qonli ajralma bo‘lmaganida bilishingiz mumkin.

Menopauzaga o‘tish davrida tuxumdonlar ishlab chiqaradigan ikki gormon — estrogen va progesteron ishlab chiqarilishi sezilarli darajada kamayadi. Ushbu gormonlardagi o‘zgarishlar bu davrda ba’zi ayollar boshdan kechiradigan simptomlarni tushuntirishi mumkin.

Menopauza bilan bog‘liq simptomlar ikki yildan sakkiz yilgacha davom etishi mumkin, biroq ularning muddati va ko‘rinishi ayollarda juda xilma-xil. Bunga ayolning genetikasi, shuningdek irq va etnik kelib chiqish, madaniyat, turmush tarzi va atrof-muhit kabi tashqi omillar ta’sir qilsa kerak. Masalan, chekish menopauzaning erta boshlanishi va simptomlarning og‘irroq kechishi bilan bog‘liq. AQShda o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, oq tanli ayollarga nisbatan qora tanli ayollarda menopauzaning erta boshlanishi, simptomlarning ko‘proq bo‘lishi va uzoqroq davom etishi ehtimoli yuqoriroq, osiyolik ayollarda esa menopauza simptomlari kamroq uchraydi.

Bundan tashqari, menopauzaga o‘tish davrida organizm energiyani boshqacha sarflay boshlaydi. Tanadagi yog‘ taqsimoti o‘zgaradi va ayollar osonroq vazn ortishi mumkin. Shuningdek, suyak zichligi, yurak salomatligi, tana shakli va tarkibi yoki jismoniy faoliyatda o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin.

Bu menopauzami?

Siz va shifokoringiz uchun menopauzaga o‘tish davrida ekaningizni aniqlash qiyin bo‘lishi mumkin. Agar sizda issiqlik toshishi, hayzning tartibsizligi yoki uyqu buzilishi kabi simptomlar bo‘lsa, shifokor ularning sababi menopauzaga o‘tish davri bo‘lishi mumkinligini aniqlash uchun yoshingiz, simptomlaringiz va oilaviy anamnezingiz haqida so‘rashi mumkin. Ba’zi hollarda, masalan, ayolning hayzi erta yoshda to‘xtagan bo‘lsa, shifokor gormonlar darajasini tekshirish uchun qon tahlilini taklif qilishi mumkin.

Menopauzaga o‘tish davri ko‘pincha «menopauza» deb atalsa-da, haqiqiy menopauzani faqat ayolning oxirgi hayzidan bir yil o‘tgach tasdiqlash mumkin. Shu sababli homilador bo‘lishni istamagan ayol oxirgi hayzidan keyin kamida to‘liq 12 oy davomida kontrasepsiya (homiladorlikdan saqlanish vositalari)dan foydalanishni davom ettirishi kerak.

Menopauza — odatda ayollar yoshi ulg‘aygan sari o‘z-o‘zidan yuz beradigan tabiiy jarayon. Biroq menopauza ikkala tuxumdonni jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash natijasida ham yuzaga kelishi mumkin. Agar sizga tuxumdonlarni olib tashlash operatsiyasi qilingan bo‘lsa va gormon qabul qilmayotgan bo‘lsangiz, hayzingiz to‘xtaydi va menopauza simptomlari darhol paydo bo‘lishi mumkin.

Menopauzadan keyin ayollar ayrim kasalliklarga, jumladan yurak kasalliklari, insult va osteoporozga nisbatan zaifroq bo‘ladi. Bu davrda sog‘lom ovqatlanishni va faol hayot tarzini davom ettirish hamda suyaklar sog‘lig‘i uchun yetarli miqdorda kalsiy va D vitamini olish muhim.

Menopauzaning belgilari va simptomlari qanday?

Ayollar menopauzaga o‘tish davrini turlicha boshdan kechiradi. Ko‘pchilik ayollarda simptomlar yengil bo‘lib, ularni turmush tarzini o‘zgartirish — masalan, kofeindan voz kechish, qatlam-qatlam kiyinish yoki yonida ko‘chma ventilyator olib yurish orqali yengillashtirish mumkin. Boshqa ayollarda simptomlar og‘irroq bo‘lishi va yillab davom etishi mumkin. Simptomlarning og‘irligi dunyoning turli mintaqalarida, irq va etnik kelib chiqishga qarab, shuningdek alohida ayollar orasida katta farq qiladi.

Quyida o‘rta yoshda sezishingiz mumkin bo‘lgan eng ko‘p uchraydigan o‘zgarishlar keltirilgan. Ularning ba’zilari menopauza bilan bevosita bog‘liq bo‘lmay, qarishning bir qismi bo‘lishi mumkin.

Hayzdagi o‘zgarishlar. Balki birinchi bo‘lib aynan shuni sezasiz. Hayzingiz endi muntazam bo‘lmasligi mumkin. U qisqaroq yoki uzoqroq davom etishi mumkin. Qon ketishi odatdagidan ko‘proq yoki kamroq bo‘lishi mumkin. Bularning barchasi me’yoriy o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin, ammo muammo yo‘qligiga ishonch hosil qilish uchun quyidagi hollarda shifokorga murojaat qiling:

  • hayzlar orasidagi vaqt juda qisqa bo‘lsa;
  • qon ketishi kuchli bo‘lsa;
  • jinsiy aloqadan keyin yoki hayzlar oralig‘ida qon ketishi yoki oz miqdordagi qonli ajralma bo‘lsa;
  • hayz bir haftadan ortiq davom etsa;
  • bir yildan ortiq hayz bo‘lmaganidan keyin yana qon ketishi yoki oz miqdordagi qonli ajralma paydo bo‘lsa.

Issiqlik toshishi va tungi terlash. Issiqlik toshishi va tungi terlash (ular vazomotor simptomlar deb ham ataladi) menopauzaning eng ko‘p uchraydigan simptomlaridandir. Issiqlik toshishi — to‘satdan, ko‘pincha tananing yuqori qismida va yuzda paydo bo‘ladigan issiqlik hissi. Yuz va bo‘yin qizarib ketishi mumkin. Ko‘krak, orqa va qo‘llarda qizil dog‘lar paydo bo‘lishi mumkin. Keyin kuchli terlash va sovuqdan titrash boshlanishi mumkin. Tungi terlash — tunda yuz beradigan issiqlik toshishi bo‘lib, uyquni buzishi mumkin. Ko‘pchilik issiqlik toshishlari 30 soniyadan 10 daqiqagacha davom etadi. Ular soatiga bir necha marta, kuniga bir necha marta yoki haftasiga atigi bir-ikki marta bo‘lishi mumkin.

Menopauzaga o‘tish davrida issiqlik toshishi nega bunchalik ko‘p uchrashi aniq bo‘lmasa-da, u gormonlar darajasining o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lsa kerak. Ko‘pgina ayollarda issiqlik toshishi menopauzadan keyin ham ko‘p yillar davom etadi.

Siydik pufagi nazoratining yo‘qolishi. Menopauza davrida ko‘pgina ayollarda siydik pufagi yoki siydik ajratish bilan bog‘liq muammolar paydo bo‘ladi. Siydik pufagi nazoratining yo‘qolishi siydikni tuta olmaslik (inkontinensiya) deb ataladi. Sizda to‘satdan siydik ajratishga kuchli ehtiyoj paydo bo‘lishi yoki jismoniy mashq, aksirish yoki kulish paytida siydik oqib ketishi mumkin. Menopauza siydik yo‘llari infeksiyalari xavfini ham oshiradi. Agar sizda siydik ajratish bilan bog‘liq muammolar bo‘lsa, yordam berishi mumkin bo‘lgan dorilar, mashqlar va boshqa usullar haqida shifokor bilan gaplashing.

Uyqu bilan bog‘liq muammolar. O‘rta yoshga kelib ba’zi ayollar tunda yaxshi uxlay olmay qoladi. Balki siz oson uxlab qola olmaysiz yoki juda erta uyg‘onib ketasiz. Tungi terlash yoki siydik ajratish ehtiyoji sizni uyg‘otib yuborishi mumkin. Tunda uyg‘onib ketsangiz, qayta uxlab qolishingiz qiyin bo‘lishi mumkin.

Qin salomatligi va jinsiy hayotdagi o‘zgarishlar. Menopauza davrida qin quruqroq bo‘lib qolishi mumkin, bu esa jinsiy aloqani noqulay qilishi mumkin. Shuningdek, jinsiy hayotga munosabatingiz o‘zgarganini sezishingiz mumkin. Jinsiy mayl pasayishi yoki, aksincha, o‘zingizni erkinroq va bemalolroq his qilishingiz mumkin, chunki hayzsiz to‘liq bir yil o‘tgach, endi homilador bo‘la olmaysiz. Biroq gonoreya yoki OIV kabi jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar xavfi saqlanib qoladi.

Kayfiyatdagi o‘zgarishlar. Menopauza davrida kayfiyatingiz tez-tez o‘zgarishi yoki jizzaki bo‘lib qolishingiz mumkin. Olimlar buning sababini bilishmaydi. Ehtimol, stress, oilaviy majburiyatlar (masalan, ulg‘ayib borayotgan farzandlarni qo‘llab-quvvatlash yoki keksa ota-onaga g‘amxo‘rlik qilish), depressiya yoki haddan tashqari charchoq kayfiyatdagi bu o‘zgarishlarga sabab bo‘layotgandir. Boshdan kechirayotganlaringiz haqida birlamchi tibbiy yordam shifokori (oilaviy shifokor) yoki ruhiy salomatlik mutaxassisi bilan gaplashing. Yordam beradigan davolash usullari mavjud.

Tanangiz o‘zgargandek tuyuladi. Belingiz kengayishi mumkin. Mushak massasi kamayib, yog‘ ko‘payishi mumkin. Teringiz yupqalashib, quruqroq bo‘lib qolishi, bo‘g‘im va mushaklaringiz qotib, zaiflashib, og‘rishi mumkin. Xotira bilan bog‘liq muammolar yoki diqqatni jamlashda qiyinchiliklar bo‘lishi mumkin. Tadqiqotchilar bunday o‘zgarishlarni hamda ularning gormonal o‘zgarishlar va qarish bilan bog‘liqligini o‘rganmoqda. Agar simptomlaringiz sizni xavotirga solsa, shifokorga murojaat qiling.

Menopauza simptomlarini davolash: menga nima mos keladi?

Menopauza bilan bog‘liq simptomlarni davolash kerakmi va qanday davolash kerakligi haqida qaror qabul qilish murakkab va shaxsiy masala bo‘lishi mumkin. Ko‘pgina ayollar menopauza simptomlari uchun davolanishga ehtiyoj sezmaydi. Davolanishni istagan ayollar uchun turmush tarzini o‘zgartirish, gormonal bo‘lmagan dorilar va gormonlar kabi variantlar bo‘lishi mumkin. Sizga mos yondashuvni aniqlash uchun shifokoringiz bilan simptomlaringiz, oilaviy va shaxsiy kasalliklar tarixi hamda xohishlaringizni muhokama qiling. Qanday qarorga kelmang, har yili shifokorga borib, davolash rejangizni muhokama qiling, sizni tashvishga solayotgan masalalarni ayting va kiritmoqchi bo‘lgan o‘zgarishlarni muhokama qiling.


Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «What Is Menopause?». Источник: National Institute on Aging (NIA), «What Is Menopause?» — https://www.nia.nih.gov/health/menopause/what-menopause. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIA, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIA, «What Is Menopause?». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIA, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

Mualliflar: Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development (NICHD), National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), National Institute on Aging (NIA)

Litsenziya: Jamoat mulki

Asos: Работа федерального правительства США (17 U.S.C. §105), общественное достояние. Использован только текст; изображения, логотипы и символика оригинала не используются. / AQSh federal hukumatining asari (17 U.S.C. §105), jamoat mulki. Faqat matn ishlatilgan; asl nusxadagi rasmlar, logotiplar va ramzlar ishlatilmagan.

Материалы U.S. National Institutes of Health — общественное достояние (U.S. public domain); источник каждой главы указан в её конце. Перевод и адаптация — AIVITA.