Tibbiyot mutaxassislari uchun

Tibbiy biologiya va genetika

4-bob. Hujayra sikli: mitoz va uning tibbiy ahamiyati

Muallif: AIVITA

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Русская версия

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Tibbiyot talabalari o'qituvchi bilan laboratoriyada hujayra bo'linishi modelini o'rganmoqda

Har soniyada inson organizmida milliardlab hujayralar bo‘linadi: ichak epiteliysi yangilanadi, shikastlangan to‘qimalar tiklanadi, qon hujayralari etiladi. Bularning hammasi asosida qat’iy tartibga solingan jarayon — hujayra sikli yotadi. Uning buzilishi saraton kasalliklari va boshqa ko‘plab patologiyalarning asosini tashkil etadi, shuning uchun bo‘linish siklini tushunish bo‘lajak shifokor uchun juda muhim.

1. Hujayra sikli tushunchasi

1-rasm. Hujayra sikli: fazalar va nazorat nuqtalari

1-rasm. Hujayra sikli: fazalar va nazorat nuqtalari AIVITA sxemasi.

Hujayra sikli (cyclus cellularis) — bir bo‘linish tugagandan keyin boshlanib, keyingi bo‘linish — ikkita qiz hujayraning hosil bo‘lishi — bilan tugaydigan tartibli hodisalar ketma-ketligi. Mohiyatan, bu hujayraning bir bo‘linishdan ikkinchisigacha bo‘lgan hayoti.

Siklning asosiy vazifasi — genetik ma’lumotni to‘liq nusxalash va qiz hujayralar o‘rtasida teng taqsimlash. Bu tamoyil barcha somatik hujayralarning genetik o‘zgarmasligini ta’minlaydi.

Siklning davomiyligi hujayra turiga qarab katta farq qiladi:

  • tez bo‘linadigan ichak epiteliysi hujayralari taxminan 1–2 sutkada yangilanadi;
  • qon hujayralariga asos bo‘ladigan suyak ko‘migi hujayralari uzluksiz bo‘linadi;
  • katta yoshli odamda neyronlar va ko‘ndalang-targ‘il mushak to‘qimasi hujayralari odatda bo‘linmaydi, ya’ni hujayra siklidan tashqarida bo‘ladi.

Hujayra sikli ikkita asosiy davrdan iborat: interfaza (interphasa) va mitoz (mitosis).

2. Interfaza: bo‘linishga tayyorgarlik

Interfaza hujayra siklining katta qismini egallaydi — odatda umumiy davomiylikning 90–95%. Bu davrda hujayraning tashqi ko‘rinishi o‘zgarmaydi, biroq aynan interfazada eng muhim tayyorgarlik ishlari amalga oshiriladi: oqsillar sintez qilinadi, DNK ikki baravarga ko‘paytiriladi va hujayra o‘sadi.

Interfaza uchta davrga bo‘linadi.

G₁-davr (gap 1, birinchi bo‘shliq yoki birinchi o‘sish)

Bu fazada hujayra faol ravishda oqsil sintez qiladi, ribosomalar, mitoxondriyalar va boshqa organellalar to‘playdi, o‘lchamlari kengayadi. Hujayra yetarli miqdorda oziq moddalar va o‘sish signallari olgandan so‘ng G₁ nazorat nuqtasidan (5-bo‘limga qarang) o‘tadi va bo‘linishga qaytib bo‘lmas yo‘lga kiradi. Agar sharoitlar qulay bo‘lmasa — oziq tanqisligi, DNK zararlanishi yoki o‘sish omillarining yo‘qligi — hujayra sikldan chiqib, G₀ tinchlik holatiga o‘tishi mumkin.

G₁ davomiyligining har xil hujayra turlarida eng ko‘p farq qilishi — aynan shu davr ma’lum hujayra turining qanchalik tez-tez bo‘linishini belgilaydi.

S-davr (synthesis, sintez)

Bu fazada DNK replikatsiyasi (replicatio DNA) sodir bo‘ladi — barcha genetik ma’lumot to‘liq nusxalanadi. Bo‘linishdan oldin har bir xromosoma nusxalanishi kerak. Natijada S-davr oxirida yadrodagi DNK miqdori ikki baravar ortadi: bir xromatidadan ikkita bir xil xromatida hosil bo‘lib, ular sentromera (centromera) sohasida bog‘langan holda saqlanadi. Endi xromosoma ikkita singlil xromatidadan (chromatidium sororium) iborat bo‘ladi.

Replikatsiyaning molekulyar mexanizmlari 6-bobda batafsil ko‘rib chiqiladi.

G₂-davr (gap 2, ikkinchi bo‘shliq yoki ikkinchi o‘sish)

DNK replikatsiyasi tugagandan so‘ng hujayra ikkinchi tayyorgarlik davriga kiradi. Bu yerda:

  • mitoz uchun zarur bo‘lgan oqsillar, asosan mitotik ip uchun tubulin sintez qilinadi;
  • DNK replikatsiyasining to‘g‘riligi tekshiriladi — maxsus oqsil komplekslari nusxalangan DNKda tuzatilmagan uzilishlar yoki xatolar yo‘qligini nazorat qiladi;
  • G₂ nazorat nuqtasi o‘tiladi va hujayra mitozga kiradi.

3. Mitoz

2-rasm. Mitozning to'rt fazasi

2-rasm. Mitozning to'rt fazasi AIVITA sxemasi.

Mitoz (mitosis, yunoncha mitos — ip) — somatik hujayralarning bilvosita bo‘linishi bo‘lib, bunda bitta ona hujayradan bir xil xromosoma to‘plamiga ega ikkita qiz hujayra hosil bo‘ladi. Odamning somatik hujayralarida diploid to‘plam (diploidia) — 46 xromosoma (44 autosoma va 2 jinsiy xromosoma) mavjud. Mitozdan so‘ng har bir qiz hujayrада ham 46 xromosoma bo‘ladi.

Mitoz an’anaviy ravishda to‘rt fazaga bo‘linadi. Aslida bu uzluksiz jarayon bo‘lib, fazalar orasidagi chegaralar shartlidir.

Profaza (prophasa)

Profaza — xromosomalardagi ko‘rinadigan o‘zgarishlarning boshlanishi.

  • Xromatin (yadrada tarqoq holda yotgan DNK va oqsillar) kondensatsiyalanadi: uzun DNK molekulalari qisqarib, qalinlashib, yorug‘lik mikroskopi ostida alohida xromosomalar ko‘rinishida ko‘rina boshlaydi.
  • Bu bosqichda har bir xromosoma allaqachon sentromera sohasida bog‘langan ikkita singlil xromatidadan iborat.
  • Tubulin mikronaylaridan iborat mitotik bo‘linish ipi (fusus anaphasicus) shakllanishida boshlanadi. Hayvon hujayralarida ipni sentrosomalar tashkil etadi; ularning tarkibidagi sentriolalar (centriolum) juftlari hujayraning qarama-qarshi qutblariga ajrala boshlaydi.
  • Profaza oxirida yadrо po‘sti (membrana nuclearis) yemiriladi: uning bo‘laklari sitoplazmaga tarqaladi, yadro tarkibi sitoplazma bilan aralashadi. Yadrоcha (nucleolus) ham ko‘rinmay qoladi.

Profazaning yadro po‘sti yemirilib bo‘lgandan keyingi qismini ba’zan alohida bosqich — prometafaza (prometaphasa) deb ajratishadi. Bu davrda ip iplari har bir xromosomaning sentromera sohasidagi maxsus oqsil komplekslari — kinetoxorlarga birikadi.

Metafaza (metaphasa)

Metafaza — xromosomalarni o‘rganish uchun eng qulay faza.

  • Xromosomalar kondensatsiyaning eng yuqori darajasiga yetadi: eng qisqa va qalin shaklga kiradi.
  • Mitotik ip ta’sirida barcha 46 xromosoma hujayraning ekvatorial tekisligida — metafaza plastinkasi (planum metaphasicum) deb ataladigan joyda qatorga tizilib oladi. Har bir xromosoma markazda ushlab turiladi: ikkala qutbdan kelgan iplar uni teng kuch bilan qarama-qarshi tomonlarga tortadi.
  • Aynan metafazada to‘xtatilgan preparatlarda — ip ishini buzadigan maxsus moddalar yordamida — kariotiplanish amalga oshiriladi: xromosomalar soni va shakli aniqlanadi. Bu xromosoma kasalliklarini tashxislashning asosi hisoblanadi (13-bobga qarang).

Anafaza (anaphasa)

Anafaza — mitozning eng qisqa, lekin hal qiluvchi fazasi.

  • Bir lahzada singlil xromatidalar orasidagi sentromera bog‘lari uziladi: har bir xromatida endi mustaqil xromosoma hisoblanadi.
  • Ip iplari qisqarib, xromatidalarni hujayraning qarama-qarshi qutblariga tortadi. Shu bilan birga qutblarning o‘zi ham uzoqlashadi, hujayra cho‘ziladi.
  • Natijada har bir qutbda to‘liq xromosoma to‘plami bo‘ladi: birida 46 ta, ikkinchisida ham 46 ta. Genetik material teng va bir xil taqsimlanadi.

Telofaza (telophasa)

Telofaza — yadronning «boshlang‘ich» holatiga qaytishi.

  • Qutblardagi xromosomalar dekondensatsiyalanishni boshlaydi: xromatin yana interfaza yadrosiga xos holatga «bo‘shashadi».
  • Har bir xromosoma to‘plami atrofida yangi yadro po‘sti shakllanadi, yadrochalar qayta tiklanadi.
  • Mitotik ip parchalanadi.

4. Sitokinez

Sitokinez (cytokinesis) — sitoplazmanin bo‘linishi — telofaza bilan parallel ravishda sodir bo‘lib, hujayra siklini yakunlaydi.

Inson va boshqa hayvon hujayralarida sitokinez o‘simlik hujayralaridagidan farqli tarzda kechadi. Ekvatorial sohada aktin mikrofilamentlari va miozin oqsilidan iborat qisqaruvchi halqa shakllanadi. U asta-sekin tortishib, ipli xaltachadagi ipni tortgandek hujayraning o‘rtasidan siqib o‘tadi. Qisqarish joyini bo‘linish egunasi (sulcus divisionis) deyiladi. Natijada taxminan teng hajmli sitoplazma va organellalarga ega ikkita qiz hujayra hosil bo‘ladi.

Agar sitokinez yakunlanmasa — bu sitoskeleton buzilishlarida yuz beradi — ko‘p yadroli hujayralar (polykaryocytes) vujudga keladi. Me’yorda ko‘p yadroli hujayralar skelet mushak to‘qimasida uchraydi: mushak tolalari mioblastlarning qo‘shilishi natijasida hosil bo‘ladi, sitokinezdagi nuqson tufayli emas.

5. Hujayra siklining tartibga solinishi

Hujayra sikli qat’iy ketma-ketlikda ishlaydigan molekulyar mexanizm bilan nazorat qilinadi. Uning asosiy elementlari — siklindan bog‘liq kinazalar (kinasae cyclino-dependentes, CDK) va ularning regulyator kichik birliklari — siklinlar (cyclina).

  • Siklinlar siklning ma’lum fazalarida sintez qilinib to‘planadi, tegishli CDK bilan bog‘lanadi va ularni faollashtiradi. Faollashtirilgan CDK–siklin komplekslari maqsadli oqsillarni fosforillaydi va siklning keyingi fazasini ishga tushiradi.
  • Faza tugagach, siklinlar maxsus ferment komplekslari tomonidan tezda parchalanadi va kinaza yana faolsizlanadi — siklni «orqaga qaytarib» bo‘lmaydi.

Nazorat nuqtalari

Siklda uchta asosiy nazorat nuqtasi (checkpointa) mavjud bo‘lib, ularda hujayra keyingi fazaga o‘tishga tayyorligini tekshiradi:

Nazorat nuqtasiQachonNima tekshiriladi
G₁/S («restriktsiya nuqtasi», R)G₁ oxiriHujayra hajmi yetarlimi; DNKda shikastlanish bormi; o‘sish omillari bormi
G₂/MG₂ oxiriDNK replikatsiyasi to‘liq bo‘ldimi; tuzatilmagan uzilishlar bormi
Ip nazorati (mitoz o‘rtasi)Metafaza → anafazaBarcha xromosomalar ip iplariga biriktirilganmi

Tekshirish muammo aniqlasa, maxsus signal kaskadlari siklni to‘xtatadi va nuqsonlarni bartaraf etishga vaqt beradi. Agar nuqson bartaraf etib bo‘lmasa — apoptoz (apoptosis), ya’ni dasturlashtirilgan hujayra o‘limi ishga tushiriladi.

Asosiy regulyator oqsillar

  • p53 — TP53 geni tomonidan kodlangan oqsil. DNK zararlanganida uning konsentratsiyasi ortadi; u CDK ingibitorlarini va apoptoz genlarini faollashtiradi. TP53 mutatsiyalari ko‘plab xavfli o‘smalarda aniqlanadi.
  • Rb (retinoblastoma oqsili) — fosforlanmagan holatda hujayralarni G₁ da ushlab turadi, S-davrga o‘tish uchun zarur oqsillar sintezini bloklaydi. CDK4/6–siklin D kompleksi Rb ni fosforlaganda bu blok olib tashlanadi.
  • CDK ingibitorlari (CKI oilasi, masalan p21, p27) — CDK–siklin komplekslariga birikib, ularning faolligini bostiradigan oqsillar.

6. Mitoz me’yorda va uning organizm uchun ahamiyati

Mitoz somatik hujayralarning asosiy bo‘linish usuli hisoblanadi. Uning tufayli:

  • Organizmning o‘sishi embrional va tug‘ilgandan keyingi rivojlanish davrida (11-bobga qarang): urug‘langan tuxum hujayradan uzluksiz mitotik bo‘linishlar orqali ko‘plab trillion hujayrali organizm vujudga keladi.
  • To‘qimalarning yangilanishi: teri yuza epiteliysi taxminan 2–4 haftada yangilanadi; ingichka ichak shilliq qavati hujayralari — 2–3 sutkada; eritrositlar taxminan 120 sutkada almashinadi.
  • Reparatsiya: jarohatdan keyin shikastlanish chekkasidagi avlod hujayralari mitogen signallar olib, bo‘linishni boshlaydi va nuqsonni to‘ldiradi.

Inson organizmining turli to‘qimalari proliferativ faollik jihatidan sezilarli farq qiladi:

Hujayra turiProliferativ faolligi
Suyak ko‘migi hujayralari, ichak epiteliysiYuqori, uzluksiz
Teri epiteliysi (bazal qatlam)Yuqori
Jigar gepatositleriMe’yorda past, shikastlanishda yuqori
KardiomiositarKatta yoshlida deyarli nol
NeyronlarKatta yoshlida bo‘linmaydi

Klinik ahamiyati

Xavfli o‘smalar

Saraton (carcinoma, neoplasma malignum) — hujayra sikli kasalligi. Saraton transformatsiyasi sikl regulyatorlarini kodlovchi genlarda mutatsiyalar to‘planishi natijasida yuz beradi:

  • Onkogenlar — o‘sish omillari yoki signal yo‘llari komponentlarining o‘zgartirilgan normalь genlari (masalan, mutant RAS geni) bo‘lib, ular hujayralarni uzluksiz ravishda bo‘linishga «undaydi».
  • O‘sma supressor genlar (genes suppressores tumoris) — me’yorda proliferatsiyani cheklaydigan genlar (masalan, TP53, RB1); ular faolsizlanganda tormozlar olib tashlanadi.

Oqibat — nazoratsiz bo‘linish, siklni to‘xtatish signallariga e’tiborsizlik va apoptozdan qochish.

O‘smaga qarshi terapiya

Ko‘plab kimyoterapevtik preparatlar aynan hujayra sikliga qaratilgan:

  • Alkillovchi agentlar (siklofosfaramid) DNKni zararlab, nazorat nuqtalarida siklni to‘xtatadi yoki apoptozni qo‘zg‘atadi.
  • Antimetabolitlar (metotreksat) nukleotidlar sintezini bloklab, S-fazani buzadi.
  • Taksanlar (paklitaksel) va zambak alkaloydlari (vinkristin) mitotik ipga ta’sir qiladi: taksanlar mikronaylarni stabillashtiradi va ularning anafazada qisqarishiga yo‘l qo‘ymaydi; zambak alkaloydlari ularning polimerizatsiyasiga to‘sqinlik qiladi. Ikki holda ham anafaza boshlanolmaydi.
  • CDK ingibitorlari (palbosiklib) CDK4/6 ni bloklab, hujayralarni G₁ da to‘xtatadi.

Normal yuqori proliferativ hujayralar — oshqozon-ichak trakti epiteliysi va suyak ko‘migi hujayralari — ham bu preparatlarga sezgir bo‘lgani uchun kimyoterapiyaning tipik nojo‘ya ta’sirlari: mukozit, trombositopeniya, leykopeniya.

Nurlanish terapiyasi

Ionlashtiruvchi nurlanish DNKda ikki zanjirli uzilishlar hosil qiladi. Agar hujayra ularni mitozgacha tuzata olmasa, xromatidalar ajralish vaqtida parchalanadi va hujayra halok bo‘ladi. Tez bo‘linadigan o‘sma hujayralari sekin bo‘linadigan normal hujayralariga qaraganda tez-tez halok bo‘ladi — davolash ta’siri shunga asoslanadi.

Kariotiplanish

Mitozning metafazasi — siklning yagona davri bo‘lib, bunda xromosomalar yorug‘lik mikroskopi ostida alohida ko‘rinadi. Hujayra kulturasiga kolxitsin — zambak alkaloydlari analogi — qo‘shish bo‘linishni aynan metafazada to‘xtatadi. Gipoton ishlov berish va bo‘yashdan keyin kariogramma (caryogramma) olinadi — barcha 46 xromosomaning tasviri. Bu xromosoma kasalliklarini tashxislashning asosiy usuli hisoblanadi (batafsil — 13-bobda).

Regeneratsiya va regenerativ tibbiyot

Poya hujayralarning mitotik faolligining buzilishi nima uchun ba’zi to‘qimalar og‘ir shikastlanishdan so‘ng yaxshi tiklanmasligini tushuntiradi. Poya hujayralarni G₀ holatidan faol siklga o‘tkazishni boshqarish — to‘qima muhandisligi va regenerativ tibbiyotning asosiy vazifalaridan biridir. Meyoz — jinsiy ko‘payish asosini tashkil etuvchi bo‘linishning boshqa turi — 5-bobda ko‘rib chiqiladi.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Hujayra sikli nima? Unga kiruvchi ikkita asosiy davrni ayting.
  2. Interfaza davrlarini sanab, ularning har birini qisqacha ta’riflang.
  3. Interfazaning qaysi davrida DNK ikki baravarga ko‘payadi? Singlil xromatidalar nima?
  4. Mitozning fazalarini sanab, har birida xromosomalar bilan nima sodir bo‘lishini tushuntiring.
  5. Nima uchun anafazani mitozning hal qiluvchi fazasi deb atashadi?
  6. Metafaza plastinkasi nima va nima uchun kariotiplanish aynan metafazada o‘tkaziladi?
  7. Hujayra siklining nazorat nuqtalari nima va ular xavfli transformatsiyaning oldini olishda qanday rol o‘ynaydi?
  8. p53 oqsili hujayra siklini tartibga solishda qanday vazifani bajaradi?
  9. Taksanlar va zambak alkaloydlarining ta’sir mexanizmi mitozning qaysi fazasiga bog‘liq?
  10. Nima uchun katta yoshlilarda neyronlar va kardiomiositlar bo‘linmaydi, ichak epiteliysi hujayralari esa uzluksiz yangilanadi?
  11. Nima uchun hujayra bo‘linishiga qaratilgan kimyoterapiya mukozit va suyak ko‘migi faoliyatining buzilishiga olib keladi?

Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.

Mualliflar: AIVITA

Litsenziya: Muallif litsenziyasi (muallif ruxsati bilan)

Подготовлено AIVITA по общепризнанным медицинским знаниям, без пересказа чужих учебников. AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida tayyorlangan. Нашли ошибку — сообщите / Xato topsangiz — xabar bering.