Gistologiya, sitologiya va embriologiya
15-bob. Nafas olish, siydik chiqarish, jinsiy tizimlar va ichki sekretsiya bezlari
Muallif: AIVITA
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Nafas olish, siydik chiqarish, jinsiy tizimlar va ichki sekretsiya bezlari birinchi yil gistologiya kursini yakunlaydi. Bu to‘rt tizimni birlashtiruvchi umumiy xususiyat bor: ularning hujayra tarkibi va to‘qima tuzilishi bevosita vazifani belgilaydi — gaz almashinuvi, siydik filtrlash, jinsiy hujayralarning hosil bo‘lishi va gormonlar ishlab chiqarilishi. Ushbu tuzilmalarni tushunish keyingi kurslardagi patologiya, klinik fiziologiya va farmakologiyaning asosini tashkil etadi.
1. Nafas olish tizimi
Nafas olish tizimi (systema respiratorium) ikki funksional bo‘limga bo‘linadi: havo yo‘llari — havoni o‘tkazadigan, isintiradigan va tozalaydigan bo‘lim, va nafas bo‘limi — bevosita gaz almashinuvi ro‘y beradigan bo‘lim.
1.1. Havo yo‘llari
Havo yo‘llarining katta qismini — burun bo‘shlig‘ini, burun-halqumni, hiqildoqni, traxeyani va bronxlarni — qoplab turadigan shilliq qavat ko‘p qatorli kiprikli epiteliy (epithelium pseudostratificatum ciliatum) bilan qoplangan; buni nafas epiteliyi ham deyishadi (epiteliy turlari haqida batafsil — 7-bobga qarang). Uning tarkibida bir necha hujayra populyatsiyasi mavjud:
- Kiprikli hujayralar (cellulae ciliatae) — soni eng ko‘p; apikal yuzasida taxminan 200 ta kiprik bo‘lib, ularning muvofiqlashtirilgan harakati shilimshiq qatlamini burun-halqum tomon minutiga taxminan 5–10 mm tezlikda siljitadi.
- Qadah hujayralar (exocrinocyti caliciformes) — bir hujayrali shilimshiq bezlar; changsimon zarralar va mikroorganizmlarni ushlaydigаn qovushqoq shilimshiq ishlab chiqaradi.
- Bazal hujayralar (cellulae basales) — kam tabaqalashgan; bazal membranaga yopishib turadi va epiteliyning regeneratsiya manbai hisoblanadi.
- Cho‘tkasimon hujayralar (cellulae microvillosae) va neyroendokrin hujayralar — retseptsiya va mahalliy gumoral boshqaruvni ta’minlaydi.
Epiteliy ostida o‘z plastinkasi (lamina propria) joylashgan — u limfotsitlar, o‘tkazuvchi hujayralar va kapillyarlarga boy bo‘sh tolali biriktiruvchi to‘qimadan iborat (8-bobga qarang).
Traxeya (trachea) — uzunligi taxminan 10–12 sm bo‘lgan xaftalli naychа. Uning devori to‘rt qavatdan tuzilgan:
- Shilliq qavat (tunica mucosa) — kiprikli epiteliy va o‘z plastinkasidan iborat.
- Shilliq osti asosi (tela submucosa) — oqsil-shilimshiq sekret ishlab chiqaradigan traxeya bezlari (glandulae tracheales) so‘nggi bo‘limlari joylashgan; bu sekret qadah hujayralarining shilimshig‘i bilan qo‘shilib «mukosiliar gilamcha» hosil qiladi.
- Tolali-xaftalli qavat (tunica fibrocartilaginea) — 16–20 ta taqasimon gialin xaftallari (xaftalli to‘qima haqida — 9-bobga qarang); xaftalllar orasidagi bo‘shliqlar va traxeyaning orqa devori silliq miotsitlar tutamlaridan tuzilgan traxeya mushaklari (musculus trachealis) bilan to‘ldirilgan.
- Adventitsiya (adventitia) — traxeyani atrofdagi tuzilmalar bilan bog‘laydigan bo‘sh biriktiruvchi to‘qima.
Traxeya tarmoqlanishi natijasida bronxial daraxt (arbor bronchialis) hosil bo‘ladi. Bronxlarning o‘lchami kamayishi bilan ularning tuzilishi qonuniy ravishda soddalashadi: xaftalli plastinkalar kichrayib, terminal bronxiollarda (bronchioli terminales) butunlay yo‘qoladi; silliq mushak qavati nisbatan ortib boradi; epiteliy ko‘p qatorlidan bir qavatli kubsimon ko‘rinishga o‘tadi. Terminal bronxiollar kiprikli hujayralar bilan bir qatorda Klara hujayralari (exocrinocyti bronchiolares) ham bor; ular sirt-faol moddalar ishlab chiqaradi, detoksikatsiya funksiyasini bajaradi va bronxiollar epiteliysining regeneratsiyasida qatnashadi.
1.2. O‘pkaning nafas bo‘limi
Nafas bo‘limining tuziliy-funksional birligi — o‘pka atsinusi (acinus pulmonis). Bitta atstinus quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Nafas bronxiollari (bronchioli respiratorii) 1–3-tartib — ularning devorida alohida alveolalar ochiladi.
- Alveolar yo‘laklar (ductuli alveolares) — devori deyarli to‘liq alveola og‘izlari bilan tashkil topgan.
- Alveolar qopchalar (sacculi alveolares) — ularga alveolalar (alveoli pulmonis) ochiladi.
Katta yoshli odamda alveolalar umumiy soni taxminan 300–500 mln tashkil etadi; nafas yuzasining umumiy maydoni taxminan 70–80 m² ni tashkil etadi.
Alveolyot devori ikki turdagi hujayralar bilan qoplangan:
| Hujayra turi | Lotincha nomi | Yuzaning ulushi | Asosiy vazifasi |
|---|---|---|---|
| I tipdagi alveolotsitlar | pneumocyti squamosi | ~95% | Gaz almashinuvi (O₂ va CO₂ diffuziyasi) |
| II tipdagi alveolotsitlar | pneumocyti magni | ~5%, ammo ~60% hujayralar | Surfaktant sintezi; regeneratsiya |
Surfaktant (surfactantum) — alveola ichki yuzasini qoplab turuvchi fosfolipidlar va maxsus oqsillardan tuzilgan kompleks. U yuzaviy taranglikni kamaytirib, nafas chiqarilganda alveolalarning yopilishining oldini oladi. II tipdagi alveolotsitlar fosfolipidlarni osmiyofil plastinkasimon tanachalarda sintezlaydi va ekzositoz yo‘li bilan chiqaradi.
Alveolalar orasidagi to‘siqlarda alveolar makrofaglar (macrophagi alveolares) ham joylashgan — bu mononuklear fagotsitoз tizimining harakatchan hujayralari; ular changsimon zarralar, bakteriyalar va surfaktant qoldiqlarini yutadi. Ko‘mir zarralari bilan to‘lgan makrofaglar o‘pka to‘qimasida qora inkluziyali hujayralar ko‘rinishida ko‘zga tashlanadi.
Aerogematik to‘siq (barrier aerohematicus) — alveoladagi havo bilan kapillyardagi qon orasidagi tuzilmа. U quyidagi qatlamlardan iborat:
- Surfaktantli suyuqlik yupqa qatlami;
- I tipdagi alveolotsitning sitoplazmasi (0,05–0,2 mkm gacha yupqalashgan);
- Umumiy bazal membrana (alveolotsit va endoteliy bazal membranalari ko‘pincha qo‘shiladi);
- O‘pka kapillyari endoteliotsitining sitoplazmasi.
To‘siqning umumiy qalinligi taxminan 0,2–0,5 mkm; aynan shu minimal qalinlik gazlarning yuqori diffuziya tezligini ta’minlaydi.
2. Siydik chiqarish tizimi
Siydik chiqarish tizimi (systema urinarium) buyraklar, siydik naylar, siydik pufagi va siydik chiqarish kanalidan iborat. Gistologik nuqtai nazardan nefrоnning tuzilishi va siydik chiqarish yo‘llarining o‘tkinchi epitеliyi alohida e’tiborni talab etadi.
2.1. Buyrak. Nefron

2-rasm. Nefron tuzilishi: besh bo'lim va ularning buyrak po'stloq hamda mag'iz moddasidagi joylashuvi AIVITA sxemasi.
Buyrak (ren) tashqaridan tolali kapsula (capsula fibrosa) bilan qoplangan. Kesimda po‘stloq modda (cortex renalis) — tanachalar va burama naychalar bilan — va mag‘iz modda (medulla renalis) — to‘g‘ri naychalar va yig‘uvchi naychalari buyrak piramidalari (pyramides renales)ga to‘planadigan bo‘lim — aniq ko‘rinadi.
Buyrakning tuziliy-funksional birligi — nefron (nephronum). Inson buyrag‘ida taxminan 1–1,2 mln nefron mavjud. Har bir nefron besh bo‘limdan tuzilgan:
- Buyrak tanachasi (corpusculum renale) — qon tomirlar klochogi + ikki qavatlı Boumen kapsulasi.
- Yaqin burama naychа (tubulus contortus proximalis).
- Genle nayi (ansa nephrica) — tushuvchi ingichka va ko‘tariluvchi yo‘g‘on oyoqchalari bilan.
- Uzoq burama naycha (tubulus contortus distalis).
- Ulovchi naycha (tubulus conexus), yig‘uvchi naychaga o‘tadi.
Buyrak tanachasi (corpusculum renale). Qon tomir klochoqi (glomerulus) fenestrali endoteliy bilan qoplangan kapillyar halqalaridan tashkil topgan (teshiklar diametri taxminan 70–100 nm). Bazal membranadan tashqarida podоtsitlar (podocyti) joylashgan — «oyoqcha o‘simtalar» (pediculi) bor yuqori darajada ixtisoslashgan hujayralar; ular orasida kengligi taxminan 25–30 nm bo‘lgan yoriqsimon diafragmalar (diaphragmata fissurata) qoladi. Bu uch qatlam — fenestrali endoteliy + glomerulyar bazal membrana + podоtsitlarning yoriqsimon diafragmalari — filtrlash to‘sig‘ini hosil qiladi; u ma’lum o‘lcham va zaryaddan kichik molekulalarni o‘tkazadi.
Kloчок ikki qavatli kloчok kapsulasi (capsula glomeruli, Boumen kapsulasi) bilan o‘ralgan. Ichki qavat kapillyarlarni podоtsitlar bilan qoplaydi; ikki qavat orasida siydik bo‘shlig‘i (spatium capsulare) joylashgan — birlamchi siydik (ultrafiltrat) ana shu yerga tushadi. Mezangial hujayralar (cellulae mesangiales) klochok halqalari orasini to‘ldiradi; ular fagotsitoз qobiliyatiga ega va qisqarish orqali filtrlash yuzasini o‘zgartira oladi.
Yaqin naycha (tubulus proximalis) absorbtsiya maydonini keskin oshiradigan mikrovilluslardan iborat baland cho‘tkasimon qirra bor kubsimon hujayralarda qoplangan. Bu yerda filtrat hajmining taxminan 65–70% qayta so‘riladi: barcha glyukoza, barcha aminokislotalar, oqsillarning asosiy qismi, Na⁺ va suv. Hujayralar faol transportni ta’minlovchi mitoxondriyalarga boy.
Genle nayining tushuvchi ingichka oyog‘i suvga o‘tkazuvchan yupqa yassi epiteliy bilan qoplangan. Ko‘tariluvchi yo‘g‘on oyoq esa kubsimon epiteliy bilan qoplangan; u NaCl ni interstitsiyga faol tashiydi, suvga esa o‘tkazuvchan emas — aynan shu xususiyat buyrak mag‘iz moddasining giperоsmotik bo‘lib qolishini ta’minlaydi va siydik konsentratsiyalanishining asosini tashkil etadi.
Uzoq naycha (tubulus distalis) aldosteron ta’sirida Na⁺ va K⁺ balansini nozik boshqarishda hamda siydik pH ni tartibga solishda qatnashadi.
Yaqin klochok apparati (apparatus juxtaglomerularis, YGA) — kloчok tomir qutbida joylashgan endokrin-regulyator kompleks. U quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Yaqin klochok hujayralari (cellulae juxtaglomerulares) — olib keluvchi arteriolaning modifikatsiyalangan silliq mushak hujayralari; renin granulyalari saqlaydi;
- macula densa — узоқ naycha devorida zich dog' — o‘tib ketayotgan siydikdagi NaCl konsentratsiyasini sezuvchi sensor;
- Yaqin tomir hujayralari (cellulae juxtaglomerulares extraglomerulares) — macula densa bilan klochok orasidagi ulovchi hujayralar.
YGA — qon bosimini va tana suyuqligining hajmini boshqaruvchi renin–angiotensin–aldosteron tizimining asosiy bo‘g‘ini.
2.2. Yig‘uvchi naychalar va siydik chiqarish yo‘llari
Yig‘uvchi naychalar (tubuli colligentes) ikki turdagi hujayralarda kubsimon/silindrsimon epiteliy bilan qoplangan: yorug' hujayralar (cellulae principales) — ADG (antidiuretik gormоn) va aldosteron tomonidan boshqariladi — va to‘q hujayralar (cellulae intercalatae) — H⁺ yoki HCO₃⁻ sekretsiyasi orqali kislota-asos muvozanatini tartibga soladi.
Siydik naylari (ureteres), siydik pufagi (vesica urinaria) va siydik chiqarish kanalining proksimal qismining shilliq qavati o‘tkinchi epiteliy (epithelium transitionale, urothelium) bilan qoplangan. Urotheliumning o‘ziga xos xususiyati — cho‘zilganda qavat sonini o‘zgartirish qobiliyati: cho‘zilgan pufakda yuzaviy «soyabon hujayralar» (cellulae superficiales) yassilanib, devor yupqalashadi; bo‘shalganda hujayralar gumbaz shakl olib, bir necha qavat hosil qiladi. Soyabon hujayralarining plazma membranasida maxsus oqsillar — uroplakinlar (uroplakins) — urotheliumning to‘siq funksiyasini ta’minlaydi.
3. Erkak jinsiy tizimi
Erkak jinsiy tizimi (systema genitale masculinum) juft moyaklar, jinsiy yo‘llar, qo‘shimcha bezlar va tashqi jinsiy a’zolarni o‘z ichiga oladi. Gistologik jihatdan moyak va uning ilova qismi (epididimis) asosiy ahamiyat kasb etadi.
3.1. Moyak
Moyak (testis) ikki o‘zaro bog‘liq vazifani bajaradi: spermatogenez — spermatozoidlar hosil qilish — va steroidogenez — testosteron sintezi (gametogenezning umumiy qonuniyatlari haqida — 5-bobga qarang).
Moyak tashqaridan oq parda (tunica albuginea) — zich tolali biriktiruvchi to‘qimadan iborat qavat — bilan qoplangan; undan ichkariga to‘siqchalar (septa testis) ketib, a’zoni taxminan 250–300 ta bo‘lakcha (lobuli testis)ga bo‘ladi. Har bir bo‘lakchada 1–4 ta burama urug' naychasi (tubuli seminiferi contorti) joylashgan.
Burama urug' naychasining devori spermatogen epiteliy (epithelium spermatogenicum) bilan qoplangan; uni tashqaridan mioid hujayralar (cellulae myoides) tutami o‘rab turadi. Epiteliy ikki komponentdan tashkil topgan:
- Sertoli tayanch hujayralari (sustentocyti) — bazal membranadan naychа yo‘liga qadar cho‘zilgan baland piramidal hujayralar. Qo‘shni Sertoli hujayralari qattiq bog‘lanmalar orqali gematotestikulyar to‘siq (barrier haematotesticularis)ni hosil qiladi — u spermatogen hujayralarni immun tizimdan ajratib, maxsus mikromuhit yaratadi. Sertoli hujayralari trofik vazifa bajaradi, ingibín, androgenbog‘lovchi oqsil (ABO) va boshqa omillarni sekretsiya qiladi, qoldiq tanacha qoldiqlarini fagotsitozlaydi.
- Spermatogen hujayralar turli bosqichlarda: spermatogoniylar (spermatogonia) — bazal qatordagi poya hujayralar → I tartib spermatotsitlar (spermatocyti ordinis primarii) → II tartib spermatotsitlar → spermatidlar (spermatidae) → spermatozoidlar (spermatozoa). Har bir bosqich epiteliy qalinligida bazal membranadan lumen tomon xarakterli joyda joylashadi.
Burama naychalar orasidagi bo‘sh interstitsial biriktiruvchi to‘qimada Leydig hujayralari (endocrinocyti interstitiales) joylashgan. Ular gipofizning lyuteinlashtiruvchi gormoni (LG) ta’sirida testosteron sintezlaydi. Testosteron spermatogenezni (ABO orqali) yakunlash, ikkilamchi jinsiy belgilarning rivojlanishi va saqlanib qolishi uchun zarur.
3.2. Sperma o‘tish yo‘llari va qo‘shimcha bezlar
To‘g‘ri naychalar (tubuli recti) moyak tarmoq yo‘liga (rete testis) o‘tadi; undan 12–15 ta chiqaruvchi naychalar (ductuli efferentes testis) epididimis yo‘li (ductus epididymidis)ga olib boradi. Chiqaruvchi naychalar epitеliyi — navbatma-navbat joylashgan baland kiprikli va past kipriksiz hujayralar; bu yo‘l kesimida xarakterli tishli konturni hosil qiladi. Epididimisda spermatozoidlarning yetilishi taxminan 10–14 sutkaga davom etadi: shu yerda ular harakatchanlik va urug‘lantirish qobiliyatini o‘zlashtiradi.
Prostata bezi (prostata) — bezli-mushak a’zo; uning strоmasi silliq mushak tolalariga boy, ular ejakulyatsiya vaqtida sekretor otishni ta’minlaydi. Parenxima uch guruh murakkab alveolyar-naysimon bezlardan iborat (ichki, o‘rta va tashqi). Keksa erkaklar bezi yo‘llarida ko‘pincha prostatik konkrementlar (corpora amylacea) — sekret quyuqlashishi natijasida hosil bo‘lgan dumaloq eozinofil tanaчalar — uchraydi.
4. Ayol jinsiy tizimi
Ayol jinsiy tizimi (systema genitale femininum) tuxumdonlar, bachadon naylari, bachadon, qin va tashqi jinsiy a’zolarni o‘z ichiga oladi. Gistologik jihatdan eng muhimi — tuxumdon va bachadon.
4.1. Tuxumdon
Tuxumdon (ovarium) kubsimon mavlud epiteliy (epithelium germinale) bilan qoplangan; uning ostida zich biriktiruvchi to‘qimadan oq parda yotadi. Parenxima po‘stloq modda (cortex ovarii) — follikulalar bilan — va mag‘iz modda (medulla ovarii) — yirik qon tomirlari va nervlar bilan — ga bo‘linadi.
Follikulogenez (5-bobga qarang) po‘stloq moddada kechadi va bir necha bosqichni o‘z ichiga oladi:
| Folikul bosqichi | Tuzilishi | Xususiyati |
|---|---|---|
| Birlamchi o‘lchamli (folliculus primordialis) | I tartib tuxum hujayra + bir qavat yassi follikulotsitlar | Homila davrida hosil bo‘ladi; faolsiz zaxira |
| Birlamchi (folliculus ovaricus primarius) | Tuxum hujayra + bir qavat kubsimon follikulotsitlar + porloq qavat (zona pellucida) | O‘sish boshlanishi |
| Ikkilamchi (folliculus ovaricus secundarius) | Bir necha qavat granuleza hujayralari + teka (theca folliculi) | Antral bo‘shliq yo‘q |
| Uchinchi darajali, yetilgan (folliculus ovaricus tertiarius, Graaf pufakchasi) | Follikulyar suyuqlik bilan to‘lgan antral bo‘shliq + tuxum hujayra tepacha (cumulus oophorus)da | Estrogen ishlab chiqaradi; ovulyatsiyaga tayyor |
Ovulyatsiyadan so‘ng yorilib ketgan folikul sariq tana (corpus luteum)ga aylanadi. Granuleza hujayralari va ichki teka hujayralari gipertrofiyaga uchrab lyutein hujayralar (luteocyti)ga aylanadi; ular progesteron ishlab chiqaradi. Urug‘lanish bo‘lmaganda sariq tana oq tana (corpus albicans)ga — zich biriktiruvchi to‘qimadan tirqishga — aylanib regressiyaga uchraydi. Har qanday bosqichdagi o‘smagan follikulalar atreziyaga uchrab atretik tanachalar (corpora atretica) hosil qiladi.
4.2. Bachadon va bachadon naylari

3-rasm. Hayz sikli: endometriyning uch fazadagi o'zgarishlari va dominant gormonlar AIVITA sxemasi.
Bachadon (uterus) devori uch qavatdan tuzilgan:
- Endometriy (endometrium) — oddiy naysimon bezlar bor bir qavatli silindrsimon epiteliy bilan qoplangan shilliq qavat;
- Miometriy (myometrium) — tug‘ruq vaqtida qisqarishni ta’minlovchi uch qorishiq qatlamdan tuzilgan kuchli silliq mushak to‘qimasi;
- Perimetriy (perimetrium) — seroz qavat (visseral qorin pardasining qismi).
Endometriy bazal qavat (stratum basale) — doimiy, regeneratsiya manbai — va funksional qavat (stratum functionale)ga bo‘linadi; funksional qavat hayz sikli (cyclus menstrualis) davomida o‘zgarib turadi (o‘rtacha davomiyligi 28 kun):
- Hayz fazasi (~1–5-kun): progesteron darajasining pasayishi endometriy spiral arteriyalarining spazmini, ishemiya va funksional qavatning qon bilan birga ko‘chirilishini keltirib chiqaradi.
- Ko‘payish fazasi (~6–14-kun): estrogen ta’sirida endometriy tiklаnib va o‘sib boradi; bezlar to‘g‘ri, yo‘li tor.
- Sekretor faza (~15–28-kun): bezlar burmalangan, glikogenli sekret bilan to‘lgan; spiral arteriyalar cho‘ziladi; dominant gormon — sariq tana progesteroni. Endometriy implantatsiyaga tayyor holga keladi.
Bachadon naylari (tubae uterinae, Fallopiy nayli) kiprikli va sekretor hujayralardan tuzilgan bir qavatli silindrsimon epiteliy bilan qoplangan. Kiprikli hujayralar tuxum hujayrasini bachadon tomon harakatlantiruvchi suyuqlik oqimini yaratadi; ularning sekretor hujayralar bilan nisbati sikl fazasiga qarab o‘zgaradi. Nayning o‘z mushak qavati peristaltik harakatlarni ta’minlaydi.
5. Ichki sekretsiya bezlari
Ichki sekretsiya bezlari (glandulae endocrinae) — chiqarish yo‘li yo‘q bezlar; gormonlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qonga yoki limfaga chiqaradi, so‘ngra ular spetsifik retseptorlar orqali nishon-hujayralarga ta’sir qiladi. Kimyoviy tabiatiga ko‘ra gormonlar oqsil-peptid (gipofiz, me’da osti bezi gormonlari), steroid (buyrak usti bezi po‘stlog‘i, jinsiy bezlar gormonlari) va aminokislotalar hosilalari (tiroid gormonlari, katexolaminlar)ga bo‘linadi.
5.1. Gipofiz
Gipofiz (hypophysis, pituitar bez) — ponasimon suyakning turk egari (sella turcica)da joylashgan markaziy endokrin bez. Katta yoshli odamda massasi taxminan 0,5–0,6 g; homiladorlik davrida biroz kattalashadi. Gipofiz ikki manbadan rivojlanadi: adenogipofiz (adenohypophysis) — og‘iz bo‘shlig‘i ektodermasi (Ratke cho‘ntagidan), neyrоgipofiz (neurohypophysis) — uchinchi qorinchaning neyrоektоdermasi asosidan.
Adenogipofiz uch bo‘lakni o‘z ichiga oladi: old (pars distalis) — eng kattasi, o‘rta (pars intermedia) va tuberali (pars tuberalis). Parenxima hujayralari orasida farqlanadi:
- Xromofob hujayralar (chromophobi) — bo‘yoq yaxshi qabul qilmaydi; zaxira yoki degranulatsiyalangan xromofil hujayralar hisoblanadi.
- Xromofil hujayralar (chromophili):
- Atsidofil (acidophili): somatotroflar (STG — somatotrop gormon sintezlaydi) va laktotroflar (prolaktin sintezlaydi);
- Bazofil (basophili): tireotroflar (TTG — tireotrop gormon), gonadotroflar (FSG va LG), kortitkotroflar (AKTG — adrenokortikotrop gormon).
Neyrоgipofiz (neurohypophysis) — orqa bo‘lak — gormonlarni o‘zi sintezlamaydi: bu yerda gipotalamus neyrosekretor yadrolarida (ko‘ruv usti va qorincha yoni yadrolarida) sintezlangan vazopressin (ADG) va oksitotsin to‘planib, chiqariladi. Neyrosekretsiya axsonal transport orqali terminal uchlarga yetib boradi va Xerring tanachalari (corpora Herringi) ko‘rinishida to‘planadi. Neyrоgipofizning parenximasini pitutsiytlar (pituicyti) — gliaga o‘xshash tayanch hujayralar — tashkil etadi.
5.2. Qalqonsimon va qalqonsimon yonidagi bezlar
Qalqonsimon bez (glandula thyroidea) follikullardan (folliculi glandulae thyroideae) — diametri 50 dan 500 mkm gacha bo‘lgan sharsimon tuzilmalar — tashkil topgan; ularni tirotsitlar (thyreocyti, follikulyar hujayralar) qoplaydi. Har bir follikul ichida — kolloid (colloidum), asosan tireoglobulindan iborat — tiroid gormonlarini sintezlash va saqlash matritsasi (T₃ — trijodtironin va T₄ — tiroksin). TTG ta’sirida tirotsitlar kolloidi pinotsitoz yo‘li bilan tutib oladi, lizosoma fermentlari bilan tireoglobulinni parchalaydi va T₃/T₄ ni qonga chiqaradi. Faol tirotsit baland, silindrsimon; faolsiz tirotsit yassi shaklda.
Follikullar orasida parafollikulyar hujayralar (parafolliculocyti, C-hujayralar) joylashgan; ular kalsitonin ishlab chiqaradi — bu gormon osteoklastlarni ingibitsiya qilib va buyraklar orqali kaltsiy ekskretsiyasini oshirib qon kalsiy darajasini pasaytiradi.
Qalqonsimon yonidagi bezlar (glandulae parathyroideae) — qalqonsimon bezning orqa yuzasida joylashgan, har biri taxminan 25–40 mg og‘irlikdagi to‘rtta kichik tanachacha. Parenxima bosh hujayralar (cellulae principales)dan tashkil topgan; ular paratgormon (parathormone, PTG) ishlab chiqaradi — bu kalsitoninning antagonisti; PTG osteoklastlarni faollashtiradi, buyraklarda Ca²⁺ qayta so‘rilishini va ichakda so‘rilishini kuchaytiradi, natijada qon kaltsiy darajasi ko‘tariladi. Katta yoshli odamlarda parenximada ko‘p mitoxondriyali oksifil hujayralar (cellulae oxyphilicae) ham uchraydi; ularning vazifasi haligacha to‘liq aniqlanmagan.
5.3. Buyrak usti bezlari

4-rasm. Buyrak usti bezi po'stlog'i zonalari va mag'iz modda: tuzilishi va ishlab chiqariladigan gormonlar AIVITA sxemasi.
Buyrak usti bezi (glandula suprarenalis) — aniq morfofunksional dikhotomiyali juft a’zo. Po‘stloq modda (cortex glandulae suprarenalis) tsеlomik mezоteliydan rivojlanib, bezi massasining taxminan 80% ni egallaydi; mag‘iz modda (medulla glandulae suprarenalis) nerv qirrasi neyral hujayra-precursorlaridan rivojlanadi.
Po‘stloq modda uch zonaga bo‘linadi:
| Zona | Lotincha nomi | Gormonlar | Hujayra tuzilishi |
|---|---|---|---|
| Klochoksimon | zona glomerulosa | Aldosteron (mineralokortikoidlar) | Yoylarda va klochoklarda joylashgan kichik hujayralar |
| Dastaksimon | zona fasciculata | Kortizol (glyukokortikoidlar) | Radial dastlarda «gubkasimon» — lipidlarga boy yirik hujayralar |
| To‘rsimon | zona reticularis | Androgenlar (DGEA) | Anastomozlanuvchi dastlardagi kichik to‘q hujayralar |
Mag‘iz modda xromafinli hujayralar (cellulae chromaffines)dan tashkil topgan — ular xrom tuzlari bilan rangilanadi, chunki katexolaminlar oksidlanishi natijasida rangli birikma hosil bo‘ladi. Ular orasida epinefrotsitlar (epinephrocyti) — adrenalin (taxminan 80%) va norеpinefrotsitlar (norepinephrocyti) — noradrenalin (taxminan 20%) ajratib chiqaradi. Mag‘iz moddasi pregangliоn simpatik tolalar bilan innervatsiya qilinadi va funksional jihatdan modifikatsiyalangan simpatik gangliy hisoblanadi.
5.4. Epifiz va Langergans orolchalari
Epifiz (corpus pineale, qo‘ng‘iroqsimon bez) — uchinchi qorincha tomida joylashgan massasi taxminan 0,2 g bo‘lgan kichik a’zo. Parenximasi pinealоtsitlar (pineaocyti) va glial hujayralardan tashkil topgan. Pinealоtsitlar melatonin — sirkadian va mavsumiy bioritm regulyatorini — sintezlaydi; uning sintezi qorong‘ulikda ortadi, yorug‘likda esa bostirilib qoladi. Yoshga borib epifiz stromаsida rentgen va KT da o‘rta chiziq bo‘yicha kalsifikatlar ko‘rinishida namoyon bo‘ladigan «miya qumi» (acervulus cerebri) — gidroksiapatit va kaltsiy karbonat konkretsiyalari — to‘planadi.
Langergans orolchalari (insulae pancreaticae) — me’da osti bezining endokrin qismi (ekzokrin parenxima — atsinuslar va yo‘llar — 14-bobda tasvirlangan). Bu asinuslar orasida tarqalgan kichik dumaloq hujayra to‘plamlari; ularning ko‘pchiligi bezning dumida joylashgan. Orolchalar kapillyarlar bilan yaxshi ta’minlangan va bir necha turdagi hujayralarni o‘z ichiga oladi:
| Hujayra turi | Orolchadagi ulushi | Gormon | Asosiy ta’sir |
|---|---|---|---|
| β-hujayralar (cellulae beta) | ~65–80% | Insulin | Qon glukozasini pasaytiradi |
| α-hujayralar (cellulae alpha) | ~15–20% | Glyukagon | Qon glukozasini ko‘taradi |
| δ-hujayralar (cellulae delta) | ~5–10% | Somatostatin | α va β hujayralar sekretsiyasini ingibitsiya qiladi |
| PP-hujayralar | <5% | Pankreatik polipeptid | Bezning ekzokrin sekretsiyasini boshqaradi |

1-rasm. O'pka aerogematik to'sig'i: alveola havosi va kapillyar qoni orasidagi to'rt qatlam AIVITA sxemasi.
Klinik ahamiyati
Nafas olish tizimi. Chala tug‘ilgan yangi tug‘ilgan bolalarda II tipdagi alveolotsitlarning yetilmaganligi surfaktant yetishmovchiligiga va yangi tug‘ilganlar nafas distress sindromiga (syndroma distress respiratorii neonatorum) olib keladi: alveolalar nafas chiqarilganda yopiladi, og‘ir gipoksiya rivojlanadi. Davolash — surfaktant o‘rnini bosuvchi preparatlarni kiritishdan iborat. Qo‘ltiqsimon suyuqliklarning sitologiyasi (sil kasalligida Pirogov–Langxans hujayralari, karsinomada saraton hujayralari) bevosita gistologik bilimlarga tayanadi.
Siydik chiqarish tizimi. Glomerulonefritda klochok filtrlash to‘sig‘ining (bazal membrana, podоtsitlar) zararlanishi proteinuriya va gematuriyaga olib keladi. YGA tuzilishini bilish angiotenzin-konvertaza inhibitorlari, sartan va renin to‘g‘ridan-to‘g‘ri ingibitorlarining ta’sir mexanizmlarini tushunish uchun zarur. Siydik pufagining o‘tkinchi epitеliyi o‘tkinchi hujayrali karsinoma (carcinoma transitocellulare) rivojlanishining keng tarqalgan joyi bo‘lib, siydik sitologiyasi orqali diagnostika qilinadi.
Jinsiy tizim. Spermatogenez buzilishi (azoospermiya, oligospermiya) moyak biopsiyasi orqali aniqlanadi; gistologik jihatdan sabab farqlanadi — gipogonadizm, yo‘l obstruktsiyasi, spermatid yetilishining buzilishi. Estrogen va progesteron ta’sirida to‘qimalarning normal gormonal sikli va tobe’ligini bilish ko‘krak bezi sartoni, endometriy sartoni va gormonal buzilishlar patofiziyologiyasini tushunish uchun muhim.
Ichki sekretsiya bezlari. β-hujayralarning autoimmun destruktsiyasi → I tipdagi qandli diabet (diabetes mellitus type 1); β-hujayralarning giperplaziyasi → organik giperinsulinizm. Gipofiz adenomalari tegishli gormonning ortiqcha miqdori bilan namoyon bo‘ladi: somatotrof adenomada akromegaliya va gigantizm, kortikotrof adenomada Itsenko–Kushing kasalligi. Buyrak usti bezi po‘stlog‘ining zonal tuzilishini bilish birlamchi giperaldosteronizm (klochoksimon zona) va giperkortitsizm (dastaksimon zona) patogenezini tushunishda asosiy ahamiyat kasb etadi.
O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar
- Havo yo‘llarining kiprikli epitеliyida qanday hujayra turlari bor va ularning har birining vazifasi qanday?
- O‘pka atsinusi nima? Uning tarkibiy qismlarini sanab o‘ting.
- Aerogematik to‘siqning tarkibini tavsiflang va uning minimal qalinligi gaz almashinuvi uchun nima uchun muhim ekanligini tushuntiring.
- Nefron nima? Uning bo‘limlarini va har birining funksiyasini qisqacha ta’riflang.
- Buyrak klochoqining filtrlash to‘sig‘i qanday qatlamlardan tuzilgan? Podоtsitlar zararlanishi qanday oqibatlarga olib keladi?
- Yaqin klochok apparati (YGA) tarkibi qanday va u qon bosimini boshqarishda qanday rol o‘ynaydi?
- Burama urug' naychasining devor tuzilishini tavsiflang: Sertoli va Leydig hujayralari vazifasi nimadan iborat?
- Hayz sikli gistologik nuqtai nazardan nima? Endometriyning uch fazadagi o‘zgarishini ta’riflang.
- Adenogipofizning qaysi hujayralari AKTG, TTG va prolaktin ishlab chiqaradi? Ular qaysi xromofil turlariga kiradi?
- Buyrak usti bezining po‘stloq modda zonali tuzilishini tavsiflang: har bir zonada qaysi gormon ishlab chiqariladi?
- Faol tirotsit faolsiz tirotsitdan nimalari bilan farq qiladi? Qalqonsimon bezning C-hujayralari qanday rol o‘ynaydi?
- Langergans orolchalarining hujayra turlarini va ular ishlab chiqaradigan gormonlarni sanab o‘ting.
Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.