Gistologiya, sitologiya va embriologiya
14-bob. Immunitet a’zolari va hazm qilish tizimi
Muallif: AIVITA
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Immunitet himoyasi va hazm qilish — fiziologik jihatdan ikki xil jarayon — anatomik jihatdan uzviy bog‘liq: immun to‘qimaning asosiy qismi aynan hazm yo‘li devorida joylashgan. Ushbu bobda markaziy va periferik immunitet a’zolarining gistologik tuzilishi, so‘ngra og‘iz bo‘shlig‘idan to‘g‘ri ichakkacha bo‘lgan hazm naychasining devori, shuningdek katta hazm bezlari — jigar va oshqozon osti bezining tuzilishi ko‘rib chiqiladi.
1. Immunitet a’zolari: umumiy ko‘rinish
Immun tizimi o‘z tanasini «begona»dan ajratishni va mikroblar, o‘zgargan hujayralar, toksinlarni yo‘q qilishni ta’minlaydi. Uning morfologik asosini limfoid to‘qima (textus lymphoideus) — retikulyar biriktiruvchi to‘qimaning bir turi (8-bobga qarang) tashkil etadi.
Limfoid a’zolar markaziy va periferik guruhlarga bo‘linadi.
| Guruh | A’zolar | Asosiy vazifasi |
|---|---|---|
| Markaziy | Timus, qizil ilik | Limfotsitlarning birlamchi yetilishi va salbiy tanlanishi |
| Periferik | Taloq, limfa tugunlari, bodomsimon bezlar, Peyer darchalari, yakka limfoid follikullar | Antigen-bog‘liq aktivatsiya va ko‘payish |
Qon hujayralarining hosil bo‘lishi, shu jumladan qizil ilikda B-limfotsitlar va timusda T-limfotsitlarning yetilishi 10-bobda batafsil ko‘rib chiqilgan. Bu bobda limfoid a’zolarning gistologiyasiga urg‘u beriladi.
Timus (thymus)
Timus old ko‘krak bo‘shlig‘ida to‘sh suyagi orqasida joylashgan. U bolalar va o‘smirlik davrida eng katta hajmga yetadi. Jinsiy etilishdan so‘ng parenchima asta-sekin yog' to‘qimasi bilan almashtiriladi — bu jarayon timusning yosh involyutsiyasi deyiladi. Shunga qaramay, funksional jihatdan faol parenchimaning kichik orolchalari katta yoshlilarda ham saqlanib qoladi.
Timus stromas boshqa limfoid a’zolardan tubdan farq qiladi: uni retikulyar fibroblastlar emas, balki epitelial retikuloepitelial hujayralar (cellulae reticuloepitheliales) hosil qiladi. Ular uch o‘lchamli to‘r-«karkasni» shakllantirib, timozin, timulin, timopoetin kabi timus gormonlarini ishlab chiqaradi — bu gormonlar T-limfotsitlar differensirovkasini qo‘llab-quvvatlaydi.
Biriktiruvchi to‘qimadan iborat kapsul va septalar timusni bo‘lakchalar (lobuli thymi) ga ajratadi. Har bir bo‘lakchada ikkita qatlam yaqqol ko‘rinadi:
-
Po‘stloq modda (cortex): preparatda to‘qroq (timositlar zichligi yuqori). Bu yerda ijobiy tanlanish — o‘z MHC molekulalarini taniy oladigan timositlar hayotiy signal oladi — va salbiy tanlanish — organizm o‘z antigenlariga reaksiya beradigan klonlar apoptoz yo‘li bilan yo‘q qilinadi (autoimmun reaktsiyalarning oldini olish) sodir bo‘ladi. Po‘stloq epitelial hujayralari AIRE geni nazoratida to‘qima-spesifik antigenlarni ekspressiya qiladi.
-
Mag‘iz modda (medulla): po‘stloq moddaga qaraganda yengilroq va kamroq zich; yetuk T-limfotsitlar, dendrit hujayralar va timusga xos tuzilmalar — Gassall jismlari (corpuscula thymici) mavjud. Gassall jismlari yassilanib ketgan epitelial hujayralarning konsentrik qatlamlaridan iborat; ular mag‘iz moddasining ishonchli gistologik belgisi hisoblanadi.
Qon-timus to‘sig‘i po‘stloq moddada rivojlanayotgan timositlarni qon oqimidagi antigenlar bilan erta muloqotdan himoya qiladi. To‘siq quyidagilardan iborat: kapillyarlarning uzluksiz endoteli, to‘liq bazal membrana, peritsitlar qatlami va kapillyarni qoplaydigan epitelial hujayralar.
Markaziy immunitet a’zosi sifatida qizil ilik
Qizil ilik barcha qon hujayralarining kelib chiqish joyi va B-limfotsitlarning yetilish organidir. Qizil ilikning gistologik tuzilishi va qon hosil qilish jarayoni 10-bobda yoritilgan. Bu yerda shuni ta’kidlash muhimki: B-limfotsitlar qizil ilikda salbiy tanlanishdan o‘tadi — autoreaktiv klonlar yo‘q qilinadi — va so‘ngra qon oqimiga chiqib ketadi.
Taloq (lien, splen)
Taloq — eng yirik periferik immunitet a’zosi va ayni vaqtda qonni filtrlash organi. Katta yoshlilarda uning o‘rtacha massasi taxminan 150–200 g ni tashkil etadi.
Tashqaridan a’zo silliq mushak hujayralariga ega zich biriktiruvchi to‘qimadan iborat kapsul bilan qoplangan. Kapsuldan trabekulalar — tayanch karkasni hosil qiladigan va trabikular arteriya hamda venalarni o‘z ichiga oluvchi ko‘ndalang to‘siqchalar — ichkariga kiradi.
Taloq parenchimasi oq pulpa va qizil pulpaga bo‘linadi.
Oq pulpa (pulpa lienis alba) — markaziy arteriyalar atrofida joylashgan limfoid to‘qima:
- Periarteriolar limfoid muftalar (PALM) arteriolani o‘rab turadi va asosan T-limfotsitlarni o‘z ichiga oladi (limfa tugununing parakorteksiga analog).
- Limfoid follikullar (folliculi lymphoidei splenici) — asosan B-hujayrali zonalar; antigen stimulyatsiyasi natijasida follikul markazida faol bo‘linadigan B-limfotsitlar bilan to‘lgan germinativ markaz paydo bo‘ladi.
Kesimda oq pulpa kulrangish-oq dumaloq orolchalar ko‘rinishida namoyon bo‘ladi.
Marginal zona — oq va qizil pulpa o‘rtasidagi o‘tish sohasi; bu yerda qondagi antigenlar limfotsitlar bilan birinchi marta uchrashadigan joy.
Qizil pulpa (pulpa lienis rubra) quyidagilardan iborat:
- Venoz sinuslar — keng tomirlar, uzilgan bazal membranali va tirqishli g‘ovakli, ular orqali qon hujayralar pulpa iplaridan qonga o‘tadi.
- Pulpa iplari (chordae splenicae, Billrот iplari) — makrofaglar, plazmatik hujayralar va eritrotsitlar saqlovchi bo‘sh biriktiruvchi to‘qima. Qizil pulpa makrofaglari eski va nuqsonli eritrotsitlarni fagotsitoz qiladi, gemoglobindan temirni ajratib oladi; opsonizatsiya qilingan bakteriyalar ham shu yerda ushlanib qoladi.
Limfa tugunlari (nodi lymphatici)

1-rasm. Limfa tuguni tuzilishi. Konsentrik zonalar (tashqaridan ichkariga): kapsul va trabekulalar → po'stloq modda (follikullar: bf — birlamchi, if — ikkilamchi, germinativ markaz GM bilan) → parakorteks (T-zona, yuqori endotelial venulyalar YEV) → mag'iz modda (Billrot iplari, sinuslar, plazmatik hujayralar). O'qlar — afferent va efferent limfatik tomirlar. AIVITA sxemasi.
Limfa tugunlari — limfa tomirlari bo‘ylab guruhlanib joylashgan, bir necha millimetrdan 2–3 sm gacha bo‘lgan loviya shaklidagi a’zolar. Ular limfani filtrlaydi va periferik to‘qimalardan kelgan antigenlarga qarshi adaptiv immun javobni boshlaydi.
Tuzilishi. Tashqaridan — zich biriktiruvchi to‘qimadan iborat kapsul; undan ichkariga trabekulalar kiradi. Stroma — retikulyar to‘qima.
-
Po‘stloq modda (cortex): birlamchi limfoid follikullar — germinativ markazisiz ixcham hujayralar to‘plami (stimullsizlangan tugun); ikkilamchi limfoid follikullar — antigen stimulyatsiyasidan keyin yuzaga keladigan germinativ markaz (faol B-hujayrali immun javob zonasi) bilan. Limfa a’fferент limfatik tomirlar (vasa lymphatica afferentia) bo‘ylab kiradi va kapsul ostidagi subkapsular sinusni to‘ldiradi.
-
Parakorteks (paracortex): po‘stloq va mag‘iz moddalar o‘rtasidagi o‘tish zonasi; asosan T-limfotsitlar va dendrit hujayralarni o‘z ichiga oladi. Bu zona yuqori endotelial venulyalar (venulae postcapillares) bilan ta’minlangan — ular kubik endotelga ega bo‘lib, limfotsitlar qondan tugunga shu orqali ko‘chib o‘tadi (limfotsitlarning hominglanishi).
-
Mag‘iz modda (medulla): mag‘iz iplari — antitelolar faol sintez qiladigan plazmatik hujayralar to‘plami; mag‘iz sinuslari — ular bo‘ylab limfa efferент tomir (vasa lymphatica efferentia) ga qarab harakatlanadi.
Bodomsimon bezlar (tonsillae) va Valdeyger–Pirogov halqasi
Bodomsimon bezlar og‘iz-halqum devori limfoid to‘qimasi to‘plami bo‘lib, limfoepitelial halqani hosil qiladi: tanglay (tonsilla palatina), halqum (tonsilla pharyngea, adenoidlar), til (tonsilla lingualis) va nay (tonsillae tubariae) bodomsimon bezlari.
Gistologik jihatdan bodomsimon bezlar ko‘p qavatli tekis epiteliy (tanglay va til) yoki ko‘p qatorli kiprikli epiteliy (halqum) bilan qoplangan. Epiteliy stromaga cho‘kib, antigenlar bilan aloqa maydonini keskin oshiruvchi kriptalar — shoxlangan yoriqlarni hosil qiladi. Kriptalar atrofida follikullar saqlovchi limfoid to‘qima joylashgan. Kapsul to‘liq emas yoki yo‘q — bu bodomsimon bezlarni limfa tugunlaridan ajratuvchi asosiy gistologik belgi.
Shilliq qavatga tegishli diffuz limfoid to‘qima (MALT)
Immun to‘qimaning muhim qismi to‘g‘ridan-to‘g‘ri hazm, nafas va urogenital traktlarning shilliq pardalari devorida joylashgan — umumiy nom bilan MALT (mucosa-associated lymphoid tissue). Ingichka ichakda (asosan yonbosh ichakda) MALT makroskopik va gistologik kesimda yaqqol ko‘rinadigan Peyer darchalari (noduli lymphoidei aggregati) — shilliq va shilliq osti qavatdagi yig‘iq limfoid tugunlarni hosil qiladi. Peyer darchalarini qoplaydigan epiteliyda mikrovorsinkasiz, antigenlarni ichak bo‘shlig‘idan ostida yotgan limfotsitlar va dendrit hujayralarga tashiydigan ixtisoslashgan hujayralar — M-hujayralar (microfold cells) mavjud.
2. Hazm qilish tizimi: umumiy ko‘rinish
Hazm qilish tizimi (systema digestorium) oziq-ovqatni mexanik va kimyoviy qayta ishlashni, ozuqa moddalarni so‘rishni va hazm bo‘lmagan qoldiqlarni chiqarib yuborishni ta’minlaydi. Anatom jihatdan u hazm kanaliga (og‘iz bo‘shlig‘idan anal teshikkacha) va katta hazm bezlariga — juft so‘lak bezlari, oshqozon osti bezi va jigar hamda o‘t pufagiga bo‘linadi.
Hazm nayining devor tuzilishining umumiy rejasi

2-rasm. Hazm nayining to'rt qavati (ko'ndalang kesim, bo'shliq yuqorida). 1 — shilliq qavat (epiteliy, o'z va mushak plastinkasi); 2 — shilliq osti asosi (Meyssner chig'anoq'i ○); 3 — mushak qavati (ichki aylana va tashqi bo'ylama; Auerbax chig'anoq'i ○); 4 — seroz yoki adventisiya qavati. AIVITA sxemasi.
Halqumdan pastda hazm nayi bo‘ylab devor yagona prinsip — to‘rt qavat asosida qurilgan:
-
Shilliq qavat (tunica mucosa):
- Epiteliy — ichak tarkibi bilan bevosita aloqada; epiteliy turi bo‘limga qarab o‘zgaradi.
- Shilliq qavatning o‘z plastinkasi (lamina propria mucosae) — kapillyarlar, nerv uchlari va yakka limfoid follikullar saqlovchi bo‘sh biriktiruvchi to‘qima.
- Shilliq qavatning mushak plastinkasi (lamina muscularis mucosae) — silliq mushak hujayralarining ingichka qatlami; uning qisqarishi shilliq qavatning relyefini o‘zgartiradi va bezlarning bo‘shashishiga yordam beradi.
-
Shilliq osti asosi (tela submucosa): yirik qon tomirlari, limfatik kapillyarlar va enteral nerv tizimining tarkibiy qismi — Meyssner shilliq osti nerv chig‘anoq’i (plexus submucosus) saqlovchi bo‘sh biriktiruvchi to‘qima.
-
Mushak qavati (tunica muscularis): odatda ikki qavat silliq mushak hujayralari — ichki aylana va tashqi bo‘ylama. Ular orasida peristaltikani boshqaruvchi Auerbax mushaklar orasidagi nerv chig‘anoq’i (plexus myentericus) joylashgan.
-
Tashqi qavat: seroz qavat (tunica serosa) — mezoteli + ingichka biriktiruvchi to‘qima asosi — intraperitoneal joylashgan a’zolarni qoplaydi; adventisiya (tunica adventitia) — mezotelsiz bo‘sh biriktiruvchi to‘qima — extraperitoneal a’zolarni qoplaydi.
3. Og‘iz bo‘shlig‘i, til va katta so‘lak bezlari
Og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati
Ko‘p qavatli tekis epiteliy bilan qoplangan (7-bobga qarang). Milk va qattiq tanglaydagi epiteliy qisman shoxlanadi; yonoq, yumshoq tanglayda va og‘iz bo‘shlig‘i tubida — shoxlanmaydi. O‘z plastinkasida mayda so‘lak bezlari joylashgan.
Til (lingua)
Til orqa yuzasining shilliq qavati so‘g‘onlar hisobiga xarakterli relyefga ega:
| So‘g‘on turi | Lotincha | Joylashuvi | Xususiyati |
|---|---|---|---|
| Ipsimon | papillae filiformes | Butun orqa yuza | Eng ko‘p; shoxlanuvchi epiteliy; mexanik vazifa |
| Qo‘ziqorinsimon | papillae fungiformes | Orqa yuza va uchi | Ta’m kurtaklari saqlovchi |
| Ariqchali | papillae vallatae | Ildizda V-shakl chiziq | 7–12 dona; yon devorlarida ko‘plab ta’m kurtaklari; atrofida aylana ariqcha |
| Bargsimon | papillae foliatae | Yon yuzalar | Katta yoshlilarda zaif rivojlangan; ta’m kurtaklari saqlovchi |
Ta’m kurtagi (caliculus gustatorius) — epiteliyda taxminan 50 ta retseptor, tayanch va bazal hujayralardan iborat oval tuzilma; apikal qismida ta’m g‘ovaklari mavjud.
Tilning mushak asosini uch fazoviy yo‘nalish (vertikal, gorizontal, ko‘ndalang) bo‘ylab joylashgan ko‘ndalang-targ‘il mushak dastlari tashkil etib, uning yuqori harakatchanligini ta’minlaydi.
Katta so‘lak bezlari (glandulae salivariae majores)
Uch juft: quloq oldi (gl. parotidea), pastki jag' osti (gl. submandibularis) va til osti (gl. sublingualis). Sekreti turiga ko‘ra:
| Bez | Sekret turi | Ustunlik qiluvchi atsinuslar |
|---|---|---|
| Quloq oldi | Seroz (oqsillik) | Seroz |
| Pastki jag' osti | Aralash | Seroz + shilliqlik |
| Til osti | Aralash, shilliq ustunlik bilan | Asosan shilliqlik |
Seroz atsinuslar: bazofil sitoplazmali (ribosomalar, donali EPS ko‘p), apikal qismida oksifil zimogen granulali hujayralar — so‘lakning oqsil komponentlarini (amilaza, lizozim) ishlab chiqaradi.
Shilliqlik atsinuslar: ochiq, ko‘piksimon sitoplazmali (mutsinlar); yadro yassilanib, asosga surilgan.
Yo‘laklar tizimi: oxirgi bo‘limlar → qo‘shma yo‘laklar → chiziqli yo‘laklar (ichkiburun) → chiqaruv yo‘laklari. Chiziqli yo‘laklar o‘z nomini asosiy chiziqlanishi — plazmalemma burmalarida zichlashgan mitoxondriyalar qatorlari — dan olgan; bu aktiv ion transportining (Na⁺ reabsorbsiyasi, K⁺ va HCO₃⁻ sekretsiyasi) morfologik belgisi.
Halqum (pharynx)
Burun-halqum ko‘p qatorli kiprikli epiteliy (epithelium pseudostratificatum ciliatum) bilan — nafas yo‘llaridagi kabi — qoplangan; og‘iz va hiqildoq halqumi ko‘p qavatli tekis shoxlanmagan epiteliy bilan. Halqum devorida bodomsimon bezlar joylashgan (1-bo‘limga qarang).
4. Qizilo‘ngach va me’da
Qizilo‘ngach (oesophagus)
Qizilo‘ngach butun bo‘yi davomida ko‘p qavatli tekis shoxlanmagan epiteliy bilan qoplangan — qattiq ovqatdan mexanik himoya. Preparatda xarakterli belgilar:
- Shilliq osti qavatda — qizilo‘ngach bezlari (glandulae oesophageae): bo‘shliqni moylovchi shilliqlik bezlar.
- Mushak qavati: yuqori uchdan birida — ko‘ndalang-targ‘il (ixtiyoriy yutish harakati); o‘rta uchdan birida — o‘tish (ikkala tur); quyi uchdan birida — silliq (ixtiyorsiz peristaltika). Bu qizilo‘ngachning rivojlanish tarixi bilan bog‘liq: yuqori bo‘lim jabra yoylaridan, quyi bo‘lim splanxnopleuradan hosil bo‘ladi.
- Tashqi qavat: ko‘p qismida adventisiya (qizilo‘ngach ekstraperitoneal); faqat eng quyi, qorinlik bo‘lim seroz qavat bilan qoplangan.
Me’da (gaster, ventriculus)
Me’da shilliq qavati burmalari (rugae gastricae) hosil qiladi. Yuzasi bir qavatli baland prizma shaklidagi epiteliy bilan qoplangan — bu hujayralar me’da devorini himoya qiluvchi shilliq doimo ishlab chiqaradi. Epiteliy o‘z plastinkasiga cho‘kib, me’da chuqurchalarini (foveolae gastricae) hosil qiladi; chuqurchalar tubiga bezlar ochiladi.
Me’da bezlari joylashgan bo‘limiga qarab:
| Zona | Bez turi | Asosiy hujayralar |
|---|---|---|
| Tub va tana | Fundal (o‘z bezlar) | Bosh, qoplama, shilliq bo‘yincha, enteroendokrin |
| Kardial bo‘lim | Kardial bezlar | Shilliqlik |
| Qorovulcho‘p bo‘limi | Pilorik bezlar | Shilliqlik, G-hujayralar |
Bosh hujayralar (cellulae principalis): bazofil sitoplazma, apikal zimogen granulalar → pepsinogen (pepsinning proenzimi) va me’da lipazasini ishlab chiqaradi.
Qoplama hujayralar (cellulae parietalis): oksifil sitoplazma, rivojlangan ichki kanalchalar va mitoxondriyalar tizimi → xlorid kislota (HCl) va Kasla ichki faktori (B₁₂ vitamini yonbosh ichakda so‘rilishi uchun zarur glikoprotein) ishlab chiqaradi.
Shilliq bo‘yin hujayralari: bezlar bo‘yni sohasida joylashgan; shilliq ishlab chiqaradi va me’da epiteliyini yangilash uchun poya hujayralar hisoblanadi.
Enteroendokrin hujayralar: ECL-hujayralar → gistamin (qoplama hujayralar kislota ishlab chiqarishini stimullaydi); pilorik bezlardagi G-hujayralar → gastrin; D-hujayralar → somatostatin.
5. Ingichka ichak (intestinum tenue)
Ingichka ichak ozuqa moddalarini hazm qilish va so‘rishning asosiy joyi. Uning o‘rtacha uzunligi taxminan 5–7 m. Uch bo‘limga bo‘linadi: o‘n ikki barmoqli ichak (duodenum), och ichak (jejunum) va yonbosh ichak (ileum).
So‘rish yuzasini oshirishning uch darajasi
- Kerkling burmalari (plicae circulares) — shilliq va shilliq osti qavatlar doiraviy burmalari, yuzani taxminan 3 marta oshiradi; och ichakda eng yaqqol ifodalangan.
- Vorsinkalar (villi intestinales) — uzunligi 0,5–1,5 mm bo‘lgan barmoqsimon o‘simtalar (o‘n ikki barmoqli ichakda — keng va qisqa, och ichakda — eng baland, yonbosh ichakda — pastroq); har bir vorsinaning ichida bo‘sh biriktiruvchi to‘qima, qon kapillyari, sut (limfatik) tomiri va silliq mushak hujayralari mavjud — ularning qisqarishi limfani «haydaydi».
- Mikrovorsinkalar (microvilli) enterotsitlarning apikal yuzasida cho‘tka chegarasini (limbus penicillatus) hosil qiladi; glikokalis bilan qoplangan — unda membrana hazm fermentlari (maltaza, laktaza, saxaraza, dipeptidazalar) soqlanadi.
Liberkun kriptlari (glandulae intestinales)
Kriptlar — vorsinkalar asoslari orasidagi naysimon chuqurchalar, o‘z plastinkasiga kiradi. Kriptlar tubida Penet hujayralari (cellulae panethenses) joylashgan: yirik, oksifil zimogen granulalikalar bilan, lizozim, defensinlar va boshqa antimikrob peptidlar saqlovchi. Kript poya hujayralari doimiy bo‘linib, vorsinalar yuzasiga ko‘chib boradi va epiteliyni har 3–5 kunda yangilaydi.
Vorsinalar va kriptlar epiteliyi hujayra tarkibi
| Hujayra | Joylashuvi | Vazifasi |
|---|---|---|
| Enterotsit (chegarali) | Vorsinkalar | So‘rish, devor hazmi |
| Qadahsimon hujayra | Vorsinkalar va kriptlar | Shilliq sekretsiyasi |
| Penet hujayralari | Kriptlar tubi | Antimikrob himoya |
| Enteroendokrin hujayralar | Kriptlar va vorsinkalar | Gormonlar sekretsiyasi (CCK, sekretin, GIP va b.) |
| M-hujayralar | Peyer darchalari ustida | Antigenlarning trantsitozisi |
Ingichka ichak bo‘limlarining xususiyatlari
- O‘n ikki barmoqli ichak: shilliq osti qavatda — Brunner bezlari (glandulae duodenales) — me’daning nordon tarkibini neytrallashtiruvchi ishqoriy shilliq ishlab chiqaradi; kriptlarga ochiladi.
- Och ichak: eng baland vorsinkalar, Kerkling burmalarining ko‘p soni — so‘rish yuzasi maksimal.
- Yonbosh ichak: Peyer darchalari yaxshi rivojlangan (1-bo‘limga qarang); yo‘g‘on ichakka qarab qadahsimon hujayralar soni ortib boradi.
6. Yo‘g‘on ichak (intestinum crassum)
Quyidagilarni o‘z ichiga oladi: ko‘r ichak (caecum) va qurt o‘simtasi (appendix vermiformis), chambar ichak (colon) va to‘g‘ri ichak (rectum).
Yo‘g‘on ichakni ingichkadan ajratuvchi gistologik belgilar:
- Vorsinkalar yo‘q — shilliq qavat yuzasi nisbatan tekis.
- Kriptlar chuqurroq va ko‘plab qadahsimon hujayralar bilan to‘lgan — devor himoyasi va moylovchi shilliq uchun.
- Epiteliy — bir qavatli ustunsimon.
- Mushak qavati: tashqi bo‘ylama qatlam uchta keng mushak lentasiga — teniyalarga (taeniae coli) — yig‘iladi; teniyalar orasida bo‘ylama mushak dastlari ingichkaroq, devor «osilib qoladi», gaustrlari (haustrae) — qop shaklidagi bo‘rtmalar — hosil bo‘ladi.
- O‘z plastinkasida yakka limfoid follikullar.
Qurt o‘simtasi: devori yo‘g‘on ichakdagi kabi qurilgan, lekin shilliq va shilliq osti qavatda kuchli yig‘iq limfoid follikullar mavjud — shu sababli o‘simta «ichak bodomsimon bezi» deyiladi.
To‘g‘ri ichak: yuqori bo‘lim chambar ichakdek tuzilgan. Anal kanalda shilliq Morgan ustunlari (columnae anales) hosil qiladi. Anorekt o‘tish sohasida bir qavatli ustunsimon epiteliy ko‘p qavatli tekis epiteli bilan almashadi (dastlab shoxlanmagan, tashqi teshikda — shoxlanuvchi). Ichki anal sfinktri silliq mushak tomonidan, tashqi sfinktri ko‘ndalang-targ‘il mushak tomonidan hosil bo‘ladi.
7. Jigar (hepar)
Jigar — tananing eng yirik bezi (o‘rtacha massasi taxminan 1200–1500 g). Sintez (plazma oqsillari, ivish omillari, o‘t), detoksikatsiya, zahira (glikogen, vitaminlar, temir) va o‘t hosil qilish vazifalarini bajaradi.
Tarkibiy-funksional birlik

3-rasm. Klassik jigar bo'lakchasi. Markazida markaziy vena (MV) va 6 burchagida portal trakt (PT) joylashgan olti qirrali prizma; har bir PT vorotavena, jigar arteriyasi shoxchalari va o't yo'lini o'z ichiga oladi. Radial chiziqlar — jigar plastinkalari (geparotsitlar ikki qatori); ular orasidagi bo'shliq — sinusoydlar, Disse bo'shlig'i, Kupfer va Ito hujayralari. O'qlar qon oqimi yo'nalishini ko'rsatadi (PT → MV). Rappoport zonalari: 1 (PT yaqin) → 2 → 3 (MV yaqin, ishemiyaga eng sezgir). AIVITA sxemasi.
An’anaviy ravishda klassik jigar bo‘lakchasi (lobulus hepatis classicus) ajratiladi — markazida markaziy vena (v. centralis) yotuvchi, balandligi taxminan 1,5–2 mm bo‘lgan olti qirrali prizma. Bo‘lakcha chekkasida — portal traktlar (bir bo‘lakchada 3–6): har biri vorotavena shoxchasini, jigar arteriyasi shoxchasini va o‘t yo‘lchasini o‘z ichiga oladi.
Markaziy venadan bo‘lakcha chekkasiga radial ravishda jigar plastinkalari (trabeculae hepatis) — geparotsitlarning ikki qatorli qatori — yo‘naladi. Plastinkalar orasida — jigar sinusoydlari (uzilgan bazal membranali kengaygan kapillyarlar), ular bo‘ylab aralash qon chekkadan markazga qarab oqadi.
Disse bo‘shlig‘i — sinusoid endoteli va geparotsit yuzasi orasidagi tor tirqish; unda to‘qima suyuqligi aylanadi.
Geparotsit (hepatocytus)
Geparotsit — jigar parenchimasining asosiy hujayra turi (parenchima hajmining taxminan 80%). Xarakterli belgilar: ko‘p qirrali shakl, 1–2 yadro (ba’zi hujayralar ikki yadroli), oksifil sitoplazma, mitoxondriyalarga, rivojlangan silliq va donali EPS, Golji kompleksiga boy. Geparotsit apikal yuzasi o‘t kanalchasiga (canaliculus bilifer) — qo‘shni geparotsitlar orasidagi tirqishga — qaratilgan, o‘t shu orqali portal traktning o‘t yo‘llariga oqib chiqadi.
Kupfer hujayralari va boshqa parenximatoz bo‘lmagan hujayralar
- Kupfer hujayralari (macrophagocytus stellatus) — sinusoidlar bo‘shlig‘ini qoplaydigan to‘qima makrofaglari. Bakteriyalar, zarralar, eski eritrotsitlarni fagotsitoz qiladi; yallig‘lanish reaktsiyalarida ishtirok etadi.
- Sinusoid endotelial hujayralari — diafragmasiz fenestrli endoteliy, to‘liq bazal membranasiz — qon va geparotsitlar orasida moddalar almashuvini ta’minlaydi.
- Ito hujayralari (stellatae hepaticae, yog' zahiralash perisinusoidal hujayralar) — Disse bo‘shlig‘ida joylashgan; me’yorda A vitamini zahirasini saqlaydi; surunkali shikastlanishda miofibroblastlarga aylanib, sirrozda kollagen ishlab chiqarishga hissa qo‘shadi.
- PIT-hujayralar — jigar sinusoidlarining NK-o‘xshash limfotsitlari; o‘smaga qarshi nazoratda ishtirok etadi.
Muqobil tarkibiy-funksional birlik tushunchalari
Klassik bo‘lakcha bilan bir qatorda portal bo‘lakcha (bitta o‘t yo‘li atrofidagi uchburchak) va Rappoport atsinusi — «portal trakt → markaziy vena» o‘qi bo‘ylab rombo‘xshash birlik ajratiladi; atsinusDa ishemik shikastlanish zonalarini (kislorod manbayiga yaqinligiga qarab 1-, 2-, 3-zonalar) tasvirlash qulayroq.
Jigar ichidagi o‘t chiqarish yo‘llari
O‘t kanalchalari → xolangiollar (Gering kanalchalari) → portal traktlardagi o‘t yo‘llari (ductus biliares) → jigar yo‘llari → umumiy jigar yo‘li → o‘t pufagi (o‘tning to‘planishi va konsentrasiyasi) → umumiy o‘t yo‘li → katta o‘n ikki barmoqli ichakning so‘g‘onchasi.
8. Oshqozon osti bezi (pancreas)
Oshqozon osti bezi — aralash bez: uning massasining taxminan 85–90% ini ekzokrin qism, qolgan 10–15% ini endokrin qism tashkil etadi.
Ekzokrin qism
Tarkibiy-funksional birlik — atsinusdir. Atsinusdа 8–12 ta atsinotsit bor — kuchli rivojlangan donali EPS va apikal zimogen granulalikalar saqlovchi prizma shaklidagi hujayralar. Granulalikalar faolsizlangan profermentlarni o‘z ichiga oladi: tripsinogen, ximotripsinogen, prokarboksipeptidaza, profosfolipaza, proelastaza — hamda faol amilaza va lipazani. O‘n ikki barmoqli ichakda proteolitik profermentlar enterokinaza ta’sirida faollashadi.
Sentratsinoz hujayralar (cellulae centroacinosae) — atsinusda yassılangan, yorug' hujayralar; ular qo‘shma yo‘lakka kirish joyida — ba’zan atsinusdagi bo‘shliqda ham — joylashgan; sekretin ta’sirida bikarbonatga boy sekret ishlab chiqaradi va nordon me’da tarkibini neytrallashtiradi.
Yo‘laklar tizimi: qo‘shma yo‘laklar → ichkiburun → bo‘laklar orasidagi → bosh yo‘lak (ductus pancreaticus, Vircung yo‘lagi), u o‘n ikki barmoqli ichakka ochiladi.
Endokrin qism — Langergans orolchalari (insulae pancreaticae)
Langergans orolchalari — ekzokrin to‘qima orasiga sochilgan, diametri taxminan 100–300 mkm bo‘lgan endokrin hujayralar to‘planmasi. Oshqozon osti bezida ularning umumiy soni o‘rtacha taxminan 1–2 million; dumcha qismida zichligi nisbatan yuqori.
| Hujayra | Ulushi | Orolchadagi joylashuvi | Gormoni | Vazifasi |
|---|---|---|---|---|
| β-hujayralar | ~70% | Markaz | Insulin | Qon shakarini tushirish, anabolizm |
| α-hujayralar | ~20% | Chekka | Glyukagon | Qon shakarini ko‘tarish |
| δ-hujayralar | ~5–10% | Chekka | Somatostatin | α va β sekretsiyasining mahalliy to‘xtatilishi |
| PP-hujayralar | Qolganlar | Chekka | Pankreas polipeptidi | Ekzokrin sekretsiyani boshqarish |
Gematoksilin-eozin bo‘yoqlashda orolchalar to‘qroq ekzokrin parenchima fonida yorug', granulasiz hujayralar to‘plami ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Muayyan hujayra turlarini aniqlash uchun immunogistokimyo talab etiladi.
Klinik ahamiyati
Immunitet a’zolari:
- Aspleniyadа (taloqning yo‘qligi — tug‘ma, travmatik splenektomiya yoki o‘roq hujayra anemiyasida) opsonizatsiya qilingan bakteriyalar qondan filtrlash funksiyasi yo‘qotilgani uchun kapsulali bakteriyalar (Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Neisseria meningitidis) qo‘zg‘atuvchi og‘ir sepsisga moyillik oshadi.
- Timomalar (timus o‘smalari) ko‘pincha miyasteniya gravis — nerv-mushak o‘tkazuvchanligining autoimmun buzilishi — bilan birga uchraydi; bu timus funksiyasining o‘z-o‘ziga nisbatan tolerantlikni saqlash mexanizmining buzilishi bilan bog‘liq.
- Limfa tugunlarining giperplaziyasi — infeksiyalar, limfomalar va metastazlarning tipik belgisi; tugun biopsiyasining gistologik tekshiruvi ko‘pincha tashxisni belgilaydi.
Hazm qilish tizimi:
- Me’da va o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligi gistologik jihatdan shilliq to‘siqning buzilishi — qadahsimon va shilliq bo‘yin hujayralar sonining kamayishi, shilliq qavatdan chuqurroq yaraning hosil bo‘lishi — bilan namoyon bo‘ladi.
- Tsеliakiya (glyuten enteropatiyasi) — ingichka ichak vorsinkalarining atrofiyasi, kriptlar giperplaziyasi, epiteliy orasidagi limfotsitlar infiltratsiyasi; so‘rish buzilishi va diareya bilan klinik namoyon bo‘ladi.
- Yo‘g‘on ichak adenokarsinomasi ko‘pincha kriptlardan boshlanadi; displaziya (rak oldi o‘zgarishi) kriptlar arxitektonikasining buzilishi va yadroviy polimorfizm bilan tavsiflanadi.
- Jigar sirrozi — Ito hujayralarining aktivlashishi natijasida geparotsitlarning fibrozli to‘qima bilan almashishi va normal bo‘lakcha arxitektonikasining buzilishi, «soxta bo‘lakchalar» paydo bo‘lishi.
- 1-tip qandli diabet — Langergans orolchalaridagi β-hujayralarning autoimmun yallig‘lanish (insulit) yo‘li bilan yo‘q qilinishi; 2-tip — periferik insulin rezistentligi fonida β-hujayralar funksiyasining buzilishi.
- O‘tkir pankreatit — atsinotsitlar ichida zimogen granulalarning o‘z vaqtidan oldin faollashishi, bu esa oshqozon osti bezining o‘z-o‘zini eritishiga olib keladi.
O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar
- Timus stromas boshqa limfoid a’zolarning stromasidan nimasi bilan tubdan farq qiladi?
- Qon-timus to‘sig‘ini tasvirlab bering va uning funksional ahamiyatini tushuntiring.
- Timosit ijobiy va salbiy tanlanishi nima va ularning har biri timus moddasining qaysi qismida sodir bo‘ladi?
- Taloqning oq pulpasi qizil pulpasidan hujayra tarkibi va vazifasi jihatidan qanday farq qiladi?
- Limfa tuguni zonalarini sanab, ularning har birida qaysi hujayralar ustunlik qilishini ko‘rsating.
- Hazm nayi devorining to‘rt qavatini va ulardagi nerv chig‘anoqlarini ayting.
- Nima uchun qizilo‘ngachning mushak qavati yuqori uchdan birida ko‘ndalang-targ‘il, quyi uchdan birida esa silliq?
- Me’da fundal bezlarining hujayralarini nomlang va ularning har biri nima ishlab chiqarishini ko‘rsating.
- Ingichka ichakning so‘rish yuzasini oshirishning uch darajasini tushuntiring. Penet hujayralarining vazifasi nima?
- Klassik jigar bo‘lakchasi tuzilishini tasvirlab bering. Ito hujayralari me’yorda va patologiyada qanday rol o‘ynaydi?
- Oshqozon osti bezi atsinotsitlari sentratsinoz hujayralardan tuzilishi va vazifasi jihatidan qanday farq qiladi?
- Langergans orolchasi hujayra turlarini, ularning taxminiy ulushini va ishlab chiqaradigan gormonlarini sanab bering.
Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.