Gistologiya, sitologiya va embriologiya
2-bob. Hujayraning umumiy tuzilishi. Membranalar va sitoplazma
Muallif: AIVITA
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Hujayra — tirik narsaning eng kichik tuzilish va funksional birligidir. Organizmdagi barcha jarayonlar — moddalar almashinuvi, ko‘payish, tashqi ta’sirlarga javob berish — aynan hujayra darajasida boshlanadi. Ushbu bobda hujayraning umumiy tuzilishi, membranalarning molekulyar tashkil topishi va vazifalari, sitoplazmaning tarkibi va xossalari ko‘rib chiqiladi.
1. Hujayra — hayotning tuzilish va funksional birligi
Hujayra (cellula) — membrana bilan chegaralangan, genetik apparatni o‘z ichiga oluvchi, moddalar almashinuvi, o‘sish va ko‘payishga qodir tizim. 1838–1839-yillarda T. Shvann va M. Shleyden tomonidan shakllantirilib, R. Virhov tomonidan to‘ldirilgan hujayra nazariyasi quyidagini belgilaydi: barcha tirik organizmlar hujayralardan tuzilgan; hujayra — hayotning elementar birligi; yangi hujayralar faqat mavjud hujayralarning bo‘linishi natijasida hosil bo‘ladi.
Katta yoshli inson tanasida ikki yuzdan ortiq turdagi taxminan 37 trillion hujayra mavjud. Ushbu xilma-xillikka qaramay, barcha eukariot hujayralar (inson hujayralarining barchasi shunga kiradi) umumiy tuzilish rejasiga ega. Uch asosiy komponent ajratiladi:
- Yuzaki apparat (apparatus superficialis cellulae) — hujayrani atrof-muhitdan ajratuvchi va ular orasidagi almashuvni tartibga soluvchi tizim.
- Sitoplazma (cytoplasma) — membrana bilan yadro orasidagi hujayra tarkibi; gialoplazma, organellalar va inklyuziyalarni o‘z ichiga oladi.
- Yadro (nucleus) — genetik axborotni saqlash va undan foydalanish markazi.
Yadro va organellalarning tuzilishi 3-bobda, hujayra sikli va bo‘linishi esa 4-bobda batafsil ko‘rib chiqiladi. Ushbu bobda yuzaki apparat, membranalar va sitoplazma asosiy e’tiborni oladi.
Hujayralarning o‘lchami va shakli. Inson hujayralarining aksariyati 5–20 mkm diametrga ega. Istisnolar ham uchraydi: yetilgan eritrotsitlar — taxminan 7–8 mkm; tuxum hujayra — taxminan 100–130 mkm; uzun o‘simtali neyronlar — bir necha o‘n santimetrga yetadi. Hujayraning shakli odatda uning vazifasini aks ettiradi: eritrotsitlar — gaz almashinuvi uchun maqbul ikki tomonlama botiq disklar; mushak hujayralari — cho‘ziq; ichak epiteliysi hujayralari — mikrovillusli prizmatik shakl.
2. Hujayraning yuzaki apparati
Yuzaki apparat — hujayraning atrof-muhit bilan o‘zaro ta’sirini ta’minlovchi funksional kompleks. Unda tashqaridan ichkariga qarab joylashgan uch qatlam ajratiladi: glikokaliks, plazmatik membrana va kortikal qatlam.
Glikokaliks
Glikokaliks (glycocalyx) — membrananing glikoproteinlari va glikolipidlarining uglevodli zanjirlari hosil qilgan, qalinligi taxminan 5–50 nm bo‘lgan tashqi qatlam. U quyidagi vazifalarni bajaradi:
- hujayra yuzasiga manfiy zaryad berib, anion molekulalarni itaradi;
- hujayralararо tanishuvda va hujayralararо kontaktlar hosil bo‘lishida ishtirok etadi (masalan, yallig‘lanishda limfotsitlarning endoteliyga yopishishida);
- gormonlar, o‘sish omillari va boshqa signal molekulalarini bog‘lashni ta’minlaydi;
- membranani mexanik va kimyoviy ta’sirlardan himoya qiladi.
Glikokaliks qalinligi va tarkibi turli hujayra turlarida har xil bo‘ladi: eng rivojlangani ichak epiteliysi hujayralarida kuzatiladi, u yerda pariyetal hazm qilishda ham ishtirok etadi.
Plazmatik membrana (plazmalemma)
Plazmatik membrana (membrana plasmatis, yoki plasmalemma) — qalinligi taxminan 7–10 nm bo‘lgan ikki qavat fosfolipiddan iborat. Bu hujayra tarkibi bilan hujayradan tashqari muhit orasidagi asosiy to‘siq. Uning molekulyar tashkil topishi va vazifalari ushbu bobning 3 va 4-bo‘limlarida ko‘rib chiqiladi.
Kortikal qatlam
Kortikal (submembrana) qatlam (cortex cellularis) — plazmatik membrana ostida joylashgan, qalinligi taxminan 0,5–1 mkm bo‘lgan zona. U aktin mikrofilamentlari va ularga bog‘liq oqsillar (α-aktinin, miozin II, spektrin) dan iborat. Kortikal qatlam hujayraning shaklini saqlaydi, amyoboid harakatda, psevdopodiyalar hosil bo‘lishida va fagositozda ishtirok etadi.
3. Plazmatik membrananing molekulyar tashkil topishi

1-rasm. Plazmatik membrananing suyuqlik-mozaika modeli: glikokaliks, integral va periferik oqsillar hamda xolesterin bilan fosfolipid biqavat AIVITA sxemasi.
Suyuqlik-mozaika modeli
Membrana tuzilishi haqidagi zamonaviy tasavvur suyuqlik-mozaika modeliga (S. Singer va G. Nikolson, 1972) asoslanadi. Bu modelga ko‘ra, membrananing asosini fosfolipidlarning ikki qavati (biqavat) tashkil etadi, unda oqsil molekulalari «suzib» yuradi. Biqavat suyuq holatda: uning molekulalari membrana tekisligida erkin harakatlanadi (lateral diffuziya), ammo ko‘ndalang harakatlanish — bir varaqdan ikkinchisiga o‘tish — qiyinlashgan va maxsus fermentlar — flippazalar ishtirokini talab etadi.
Fosfolipidlar membrana massasining taxminan 40–50% ini tashkil etadi. Fosfolipid molekulasida gidrofil «bosh qism» (suv muhitiga — sitozolga va hujayradan tashqari suyuqlikka — qaratilgan) va yog' kislotalarining ikki ta gidrofob «dumi» (biqavat ichiga, suvdan uzoqqa qaratilgan) bor. Bu amfifil tuzilish suv muhitida biqavatning o‘z-o‘zidan yig‘ilishini ta’minlaydi.
Xolesterin (cholesterolum) fosfolipidlar orasiga joylashib, membrana massasining taxminan 20–30% ini tashkil etadi. Yuqori haroratda u yog' kislotasi «dumlarining» harakatchanligini cheklaydi, past haroratda esa ularning tartibli «qotib qolishini» oldini oladi. Shunday qilib, xolesterin membrananing fiziologik harorat oralig‘ida optimal suyuqligini saqlaydi.
Turli turdagi fosfolipidlar biqavatning ikkita varaqida bir xil taqsimlanmagan — bu assimetriya funksional ahamiyatga ega. Tashqi varaqda fosfatidilxolin va sfingomielin ko‘proq; ichki varaqda fosfatidilserin va fosfatidiletanolamin ustunlik qiladi. Fosfatidilserin manfiy zaryad tashiydi va signal jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi; uning tashqi varaqqa o‘tib ketishi apoptoz (hujayra dasturlashtirilgan o‘limi)ning dastlabki belgisi bo‘lib, fagositlar tomonidan taniladi.
Membrana oqsillari
Oqsillar membrana massasining taxminan 50–60% ini tashkil etadi va membrananing ixtisoslashgan vazifalarining aksariyatini ta’minlaydi. Joylashishiga qarab uch guruh ajratiladi:
| Oqsil turi | Joylashuvi | Bog‘lanish usuli | Misollar |
|---|---|---|---|
| Integral (proteina integralia) | Biqavatni to‘liq kesib o‘tadi | Lipidlar bilan gidrofob o‘zaro ta’sir | Ion kanallari, Na⁺/K⁺-ATFaza, insulin retseptori |
| Periferik (proteina peripherica) | Membrana yuzasida, biqavatga kirmasdan | Elektrostatik kuchlar, integral oqsillar bilan bog‘liq | Spektrin, ankirin |
| Lipid-langar oqsillar | Yuzada, ammo lipid komponenti bilan kovalent bog‘langan | Kovalent bog' (GFI-langar yoki atsil guruhi) | Ishqoriy fosfataza, Thy-1 |
Integral oqsillarni lipid biqavatini buzmasdan membranadan ajratib bo‘lmaydi; periferik oqsillar eritma ion kuchi yoki pH o‘zgarganda osongina ajraladi.
Membrana domenlari — «lipid soli» (lipid rafts). Membranada oqsillar va lipidlar bir tekis taqsimlanmagan: xolesterin va sfingomielinга boy tartibli mikrodomonlar mavjud bo‘lib, ularda ma’lum retseptorlar va signal oqsillari to‘plangan. Bu signal kaskadlarini fazoviy jihatdan tartibga solishga va ularni samarali qilishga imkon beradi.
4. Membrana orqali moddalar tashilishi
Plazmatik membrana selektiv o‘tkazuvchanlikka ega: ba’zi moddalar undan erkin o‘tsa, boshqalari — faqat tashuvchi oqsillar ishtirokida yoki membrana tuzilishining o‘zgarishi orqali. Passiv, aktiv va vesikulyar transport farqlanadi.
Passiv transport
Passiv transport (transportus passivus) energiya sarflamasdan — konsentratsiya yoki elektrokimyoviy gradient bo‘yicha, ya’ni yuqori konsentratsiyadan past konsentratsiya tomonga amalga oshiriladi.
Oddiy diffuziya (diffusio simplex) — moddalarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri lipid biqavati orqali o‘tishi. Shunday qilib kichik zaryadlanmagan molekulalar — gazlar (O₂, CO₂), steroid gormonlar, yog‘da eriydigan vitaminlar, mochevina, shuningdek suv (lekin sekin) o‘tadi.
Osmoz (osmosis) — suvning yarim o‘tkazuvchan membrana orqali past osmolярlikdagi eritmadan (gipoton) yuqori osmolярlikdagi eritmaga (gipertonik) diffuziyalanishi. Inson tana suyuqliklarining osmolyarligi me’yorida taxminan 280–300 mOsm/l ni tashkil etadi; bu qiymatdan og‘ish hujayralarning shishi yoki burishishiga olib keladi.
Osonlashtirilgan diffuziya (diffusio facilitata) — kanal oqsillar yoki tashuvchi oqsillar ishtirokida konsentratsiya gradienti bo‘yicha molekulalar tashilishi. Ikki tur ajratiladi:
- Kanallar — yuqori ion selektivligiga ega oqsil g‘ovaklari (Na⁺-, K⁺-, Ca²⁺-, Cl⁻-kanallari). Kanalning ochilishi yoki yopilishi ligand, membrana potentsiali yoki mexanik ta’sir tomonidan tartibga solinadi.
- Tashuvchilar (permeasalar) — substrat molekulasi bilan bog‘lanib, konformatsiyasini o‘zgartiradi va substratni boshqa tomonga o‘tkazadi. Misol — miya, mushak va ko‘pgina boshqa to‘qimalardagi GLUT oilasining glyukoza tashuvchilari.
Aktiv transport
Aktiv transport (transportus activus) moddalarni elektrokimyoviy gradientga qarshi tashiydi va ATF energiyasini talab etadi.
Birlamchi aktiv transport ATF gidrolizi energiyasidan bevosita foydalanadi. Asosiy misol — natriy-kaliy ATFaza (ATPase natrii et kalii), ya’ni Na⁺/K⁺-nasos. Har bir ish tsiklida u 3 ta Na⁺ ionini hujayradan chiqarib, 2 ta K⁺ ionini kiritadi va bitta ATF molekulasini sarflaydi. Natijada sitozolda K⁺ ko‘p, Na⁺ esa kam bo‘ladi — bu tinchlik membrana potentsialini hosil qiladi va neyronlar hamda mushak hujayralarining qo‘zg‘aluvchanligi uchun shart hisoblanadi. Dam olish holatida Na⁺/K⁺-nasos hujayraning umumiy ATF sarfining taxminan 20–30% ini ta’minlaydi. Shu sinfga Ca²⁺-ATFaza (kaltsiyni sitozoldan chiqaradi) va lizosomalа hamda mitoxondriyalarning N⁺-ATFazasi ham kiradi.
Ikkilamchi aktiv transport bir moddaning (odatda Na⁺) birlamchi nasos tomonidan yaratilgan elektrokimyoviy gradientidan boshqa moddani tashish uchun foydalanadi. Simport (symportus) da ikkala modda bir yo‘nalishda tashiladi: masalan, enterositlardagi natriy-glyukoza kotransportyori SGLT1 — kiruvchi Na⁺ glyukozani o‘z konsentratsiya gradientiga qarshi hujayraga «tortadi». Antiport (antiportus) da moddalar qarama-qarshi yo‘nalishlarda tashiladi: masalan, Na⁺/H⁺-almashinuvchi kiruvchi Na⁺ energiyasini ishlatib H⁺ ni hujayradan chiqaradi.
Vesikulyar transport
Vesikulyar transport oqsil kanallari orqali o‘ta olmaydigan yirik molekulalar yoki zarralarni ko‘chiradi.
Endositoz (endocytosis) — plazmatik membrananing invaginatsiyasi orqali hujayradan tashqaridagi materialning hujayra ichiga kiritilishi va endosoma — ichki pufakcha hosil bo‘lishi. Quyidagilar ajratiladi:
- Fagositoz (phagocytosis) — yirik zarralarni (bakteriyalar, o‘lik hujayra qoldiqlari, begona jismlar) yutish. Neytrofil va makrofaglarga xos; aktin sitoskeletining qayta tashkil etilishini va psevdopodiyalar hosil bo‘lishini talab etadi.
- Pinosistoz (pinocytosis) — erigan molekulalari bilan birga suyuqlikni mayda pufakchalar shaklida so‘rish. Ko‘pchilik hujayralarda uzluksiz sodir bo‘ladi.
- Retseptor-vositachili endositoz (endocytosis receptoris) — eng spetsifik tur: ligand o‘z retseptori bilan bog‘lanadi, retseptor-ligand komplekslari klatrin bilan qoplangan chuqurchalarda to‘planadi va qoplangan vesikula hosil qilib ajraladi. Shunday qilib xolesterin (LPZT tarkibida), insulin, o‘sish omillari hujayra ichiga kiradi.
Ekzositoz (exocytosis) — teskari jarayon: hujayra ichida hosil bo‘lgan vesikulyar pufakchalar plazmatik membrana bilan qo‘shiladi va tarkibini tashqariga chiqaradi. Konstitutiv ekzositoz (uzluksiz, masalan, hujayralararо moddaga oqsillar sekretsiyasi) va tartibga solinadigan ekzositoz (tashqi signal tomonidan ishga tushiriladi, masalan, nerv impulsi kelganda neyromediator ajralishi yoki qon glyukozasi ko‘tarilganda insulin sekretsiyasi) farqlanadi.
5. Sitoplazma
Sitoplazma (cytoplasma) — yadrodan tashqari, plazmatik membrana ichidagi hujayra tarkibi. Uning komponentlari — gialoplazma (sitozol), organellalar va inklyuziyalar.
Gialoplazma (sitozol)
Gialoplazma (hyaloplasma), yoki sitozol (cytosol), — sitoplazmaning asosiy moddasi bo‘lib, uning hajmining taxminan 50–55% ini tashkil etadi. Bu kolloid eritma o‘z tarkibida: suvni (taxminan 70%); erigan oqsillarni — glikoliz fermentlari, shaperonlar, signal kaskadlari komponentlari; erkin ribosomalar; aminokislotalar, nukleotidlar, ionlar va metabolitlarni saqlaydi.
Gialoplazma bir jinsli eritma emas: oqsillar tuzilgan molekulyar komplekslar hosil qiladi, uning qovushqoqligi esa hujayraning turli qismlarida har xil. Sitozolning jismoniy holati o‘zgaruvchan: suyuqroq holatini zol, qovushqoqroq gel holatini gel deyiladi. Zol-gel o‘tishi amyoboid harakatning asosi hisoblanadi. Sitozol pH i me’yorida taxminan 7,2–7,4 ni tashkil etadi va bufer tizimlari hamda ion almashuv tashuvchilari tomonidan saqlanadi.
Sitozoldagi metabolik jarayonlar. Gialoplazmatda glikoliz, pentozafosfat yo‘li, yog' kislotalari va aminokislotalar sintezining dastlabki bosqichlari kechadi. Sitozolda erkin joylashgan ribosomalar sitoplazmada qoladigan yoki yadroga yo‘naltiriladigan oqsillarni sintez qiladi; endoplazmatik to‘r membranalariga bog‘langan ribosomalar esa sekretsiya uchun yoki membranaga kiritish uchun mo‘ljallangan oqsillarni sintez qiladi (3-bobga qarang).
Organellalar va inklyuziyalar
Organellalar (organella) — ma’lum vazifaga ega doimiy, tuzilgan hujayra komponentlari. Membranali organellalar (mitoxondriyalar, endoplazmatik to‘r, Golji apparati, lizosomalar, peroksisomalar) va membranasiz organellalar (ribosomalar, sitoskelet, hujayra markazi) ajratiladi. Har bir organellaning tuzilishi va vazifalari 3-bobda batafsil tavsiflangan.
Inklyuziyalar (inclusiones) — hujayra metabolik holatiga qarab miqdori o‘zgaradigan doimiy bo‘lmagan komponentlar. Trofik (glikogen, yog' tomchalari — energetik substratlar zahirasi), sekretor (ekzositozga tayyor biologik faol moddalar granulyalari) va pigment (melanin, gemosiderin) inklyuziyalar farqlanadi.
6. Sitoskelet

2-rasm. Sitoskelet komponentlari: mikrofilamentlar, o'rtacha filamentlar va mikrotubulalarning qiyosiy tavsifi AIVITA sxemasi.
Sitoskelet (cytoskeleton) — sitoplazmani qamrab oluvchi oqsil iplar tizimi bo‘lib, hujayraning mexanik xossalarini, shaklini, harakatini va hujayra ichi transportini ta’minlaydi. Unda uch asosiy tuzilma turi ajratiladi.
Mikrofilamentlar (microfilamenta), yoki aktin iplari — diametri taxminan 7–8 nm. Polimerizatsiyalangan globulyar aktin oqsilidan hosil bo‘ladi. Ayniqsa membrana ostidagi kortikal qatlamda zich joylashgan. Hujayra shaklining o‘zgarishida, harakatida, shuningdek — miozin bilan birgalikda — mushak hujayralarining qisqarishida ishtirok etadi (11-bobga qarang).
O‘rtacha filamentlar (filamenta intermedia) — diametri taxminan 8–12 nm. Hujayra turiga qarab bir necha sinfda bo‘ladi: keratinlar (epiteliyda), vimentin (biriktiruvchi to‘qima hujayralarida), desmin (mushak hujayralarida), neyrofilamentlar (neyronlarda), laminlar (yadro qobig‘ida). Asosan mexanik vazifani bajaradi — hujayra va uning yadrosiga elastiklik beradi, deformatsiyaga chidamliligini ta’minlaydi.
Mikrotubulalar (microtubuli) — diametri taxminan 25 nm bo‘lgan kovak tsilindrlar; devori α- va β-tubulinning geterodimeridagi iborat. Hujayra markazidan (centrosome) radial tarqaladi. Kinezin (vesikula va organellalarni markazdan periferiyaga) va dinein (periferiyadan markazga) motor oqsillari uchun «rel» vazifasini o‘taydi. Mikrotubulalar kipriklar va xivchinlarning asosini, shuningdek hujayra bo‘linishidagi mitotik dukni tashkil etadi (4-bobga qarang).
Klinik ahamiyati
Membrana potentsiali va qo‘zg‘aluvchanlik. Na⁺/K⁺-ATFaza tomonidan saqlanadigan ionlar konsentratsiyasi farqi tinchlik membrana potentsialini hosil qiladi — neyronlarda taxminan –70 mV, skelet mushaklaida –90 mV atrofida. Ion kanallarining irsiy buzilishi kanalopatiylarga olib keladi: yurak ritmining irsiy buzilishlari (uzaygan QT sindromi), miotonik sindromlar, epilepsiyaning ayrim shakllari. Mahalliy anesteziklar potentsialga bog‘liq Na⁺-kanallarni bloklaydi va og‘riq impulsining o‘tkazilishini to‘xtatadi.
Transport oqsillarining nuqsonlari. CFTR genidagi mutatsiya xlor kanali oqsilini kodlaydi va kistik fibrozni (siydik fibrozi) keltirib chiqaradi: Cl⁻ transportining buzilishi bez sekretining tarkibini o‘zgartiradi, natijada o‘pka, me’da osti bezi va boshqa a’zolar zararlanadi. GLUT1 glyukoza tashuvchisining yetishmovchiligi miyaga glyukoza kirishini buzadi va bolalarda tutqanoq shaklida namoyon bo‘ladi.
Retseptor-vositachili endositoz va to‘planish kasalliklari. Irsiy giperxolesterolemiyada LPZT retseptorlari nuqsonli: xolesterin hujayralarga kirmaydi va qonda to‘planib, ateroskleroz rivojlanishini keskin tezlashtiradi. Lizosomal fermentlar buzilishi (Goche, Niman-Pik kasalliklari) hujayralar ichida parchalanmagan moddalar to‘planishiga olib keladi.
Apoptoz. Fosfatidilserinning membrananing tashqi varaqiga qayta taqsimlanishi — makrofaglar o‘layotgan hujayralarni tanish va yutish uchun foydalanadigan muhim dastlabki apoptoz belgisi. Apoptoz regulatsiyasining buzilishi — onkologik kasalliklarda asosiy mexanizmlardan biri.
Osmotik buzilishlar. Qon tomiriga gipoton eritma yuborish eritrotsitlarning shishi va gemoliziga olib keladi. Gipertonik eritma — ularning burishishiga. Shuning uchun infuzion eritmalar qon plazmasiga izoton bo‘lishi kerak: 0,9% NaCl («fiziologik eritma») va 5% glyukoza izoton, 10% glyukoza esa gipertonik.
Sitoskelet va patologiya. Laminlar genlaridagi mutatsiyalar laminopatiylarga olib keladi: progeriya (erta qarilik), dilatsion kardiomiopatiya. Taksanlar (paklitaksel, doteksaksel) polimerizatsiyalangan mikrotubulalarni barqarorlashtiradi va o‘sma hujayralarining mitotik bo‘linishini to‘xtatadi. Vinka alkaloydlari (vinkristin, vinblastin) esa, aksincha, tubulin polimerizatsiyasini buzib, mitotik dukni parchalaydi.
O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar
- Eukariot hujayra qanday uch asosiy komponentdan iborat? Ularni sanab, har birini qisqacha ta’riflang.
- Glikokaliks nima va u qanday vazifalarni bajaradi? Qaysi to‘qima hujayralarida u ayniqsa yaxshi rivojlangan?
- Plazmatik membrananing suyuqlik-mozaika modelini ta’riflang. Xolesterinning membrana suyuqligini saqlashdagi roli qanday?
- Integral membrana oqsillar periferik oqsillardan nima bilan farq qiladi? Har bir tur uchun misol keltiring.
- Passiv transport turlarini sanab o‘ting. Oddiy diffuziya bilan osonlashtirilgan diffuziya o‘rtasidagi farqni tushuntiring.
- Na⁺/K⁺-ATFaza nima, uning ishi qanday natija beradi va bu natija qo‘zg‘aluvchan hujayralar uchun nima uchun muhim?
- Simport va antiportni tushuntiring; har biri uchun misol keltiring.
- Fagositoz retseptor-vositachili endositozdan mexanizmi va uni amalga oshiruvchi hujayra turlari bo‘yicha nima bilan farq qiladi?
- Gialoplazma nima? Unda qanday asosiy metabolik jarayonlar kechadi?
- Sitoskeletning uch turi elementlarini nomlang, taxminiy diametrlarini va asosiy vazifalarini ko‘rsating.
- CFTR xlor kanalining buzilishi kistik fibrozning klinik ko‘rinishi bilan qanday bog‘liq?
- Fosfatidilserinning tashqi membrana varaqiga o‘tishi nima uchun apoptoz belgisi hisoblanadi va uning biologik roli qanday?
Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.