Gistologiya, sitologiya va embriologiya
1-bob. Gistologiya, sitologiya va embriologiyaga kirish. Tadqiqot usullari
Muallif: AIVITA
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Gistologiya, sitologiya va embriologiya — shifokorning klinik tafakkuri poydevorini tashkil etuvchi uch o‘zaro bog‘liq fan. Gistologiya to‘qimalarni, sitologiya hujayralarni, embriologiya esa yangi organizmning rivojlanishini o‘rganadi. Ular birgalikda mikroskopsiz ko‘rib bo‘lmaydigan darajada hayot qanday tuzilgani va qanday paydo bo‘lishiga javob beradi. Bu bilimlar bo‘lmasa, kasallik nima uchun aynan ba’zi hujayralarni buzib, boshqalarini aylab o‘tishini, mikroskop ostida o‘simtani qanday tanib olishni va rivojlanish nuqsonlari nima uchun yuzaga kelishini tushunib bo‘lmaydi. Ushbu bobda uchala fanning predmeti, tarixi, tadqiqot usullari va tibbiy ta’limdagi o‘rni haqida so‘z boradi.
1. Fanlarning predmeti va vazifalari
Gistologiya (yunoncha histos — to‘qima, logos — ta’limot) — ko‘p hujayrali organizmlar to‘qimalarining tuzilishi, rivojlanishi va vazifasini o‘rganuvchi fan. Tor ma’noda gistologiya a’zolar va to‘qimalarning yorug‘lik optik hamda elektron mikroskop darajasidagi mikroskopik tuzilishini o‘rganadi. Keng ma’noda gistologiya sitologiya va embriologiyani ham qamrab olib, ular bilan birgalikda rivojlanish morfologiyasini tashkil etadi.
Gistologiya an’anaviy ravishda ikki bo‘limga bo‘linadi:
- Umumiy gistologiya — to‘qimalar haqidagi ta’limot: ularning tasnifi, tuzilishi, vazifalari va kelib chiqishi. Bu yerda har qanday a’zoning asosini tashkil etuvchi to‘rt guruh to‘qima — epiteliy, biriktiruvchi, mushak va nerv to‘qimasini o‘rganiladi.
- Xususiy (maxsus) gistologiya — muayyan a’zo va tizimlarning mikroskopik tuzilishi: yurak, buyrak, ichak, nerv tizimi va boshqalar. Bu bo‘lim anatomiya va fiziologiya bilan chambarchas bog‘liq.
Sitologiya (yunoncha kytos — hujayra) — hujayraning tuzilishi, vazifasi va hayot faoliyatini o‘rganuvchi fan. Hujayra — mustaqil moddalar almashinuvi, o‘sish va ko‘payishga qodir eng kichik tirik birlik. Sitologiya hujayra organoidlarining tuzilishini, membrana transportini, hujayra siklini, dasturlashtirilgan hujayra o‘limini (apoptoz), hujayralarning o‘zaro ta’sirini va hujayralararo modda bilan munosabatini o‘rganadi.
Embriologiya (yunoncha embryon — murtak) — organizmning rivojlanish qonuniyatlarini murtak hosil bo‘lgan paytdan tug‘ilishgacha o‘rganuvchi fan. Tibbiy embriologiya inson murtagi rivojlanishini o‘rganadi: jinsiy hujayralar hosil bo‘lishi (gametogenez), urug‘lanish, bo‘linish, implantatsiya, embrional varaqlar shakllanishi, o‘q a’zolari va vaqtinchalik (provizor) tuzilmalar paydo bo‘lishi, organogenezning asosiy davrlari. Embriologiya rivojlanish nuqsonlari qanday paydo bo‘lishini va homiladorlikning dastlabki haftalarida buzilishlar nima uchun ayniqsa xavfli ekanligini tushuntiradi.
Uch fan ajralmasdir: sitologiya gistologiyaning asosi, chunki to‘qima hujayralardan iborat; embriologiya esa har bir to‘qima qayerdan kelib chiqishini, ya’ni uning rivojlanish jarayonidagi gistogenezini tushuntiradi. Ushbu darslikda uchala fan yagona fan sifatida o‘qitiladi.
Gistologiyaning boshqa fanlar orasidagi o‘rni
Gistologiya va sitologiya morfologik fanlar guruhiga anatomiya va patologik anatomiya bilan birga kiradi. Anatomiya tananing makroskopik darajadagi tuzilishini o‘rganadi; gistologiya esa keyingi qadamni qo‘yib, a’zolarni mikroskop ostida ko‘rib chiqadi. Patologik anatomiya (patogistologiya) kasallikda yuzaga kelgan o‘zgarishlarni o‘rganish uchun xuddi shu usullardan foydalanadi. Shu sababli normal gistologiya patogistologiyaning bevosita asosi hisoblanadi: normani bilmay, patologiyani tanib bo‘lmaydi.
Sitologiya biokimyo va molekulyar biologiya bilan chambarchas bog‘liq: hujayradagi jarayonlarning aksariyati — fermentativ reaktsiyalar va molekulalar harakati. Embriologiya genetika bilan tutashadi, chunki rivojlanish dasturi genomda yozilgan. Bu fanlar birgalikda barcha keyingi tibbiy ta’limning asosini tashkil etadi.
2. Qisqacha tarix
Mikroskopning ixtiro qilinishi
Gistologiya faqat mikroskop ixtiro qilinganidan so‘ng mumkin bo‘ldi. XVI asr oxiri — XVII asr boshlarida niderlandiyalik ustalar dastlabki murakkab mikroskoplarni ishlab chiqdilar. Ingliz olimi Robert Guk 1665-yilda probka kesmasini mikroskop ostida ko‘rib, muntazam takrorlanadigan kataklarni ko‘rdi va ularni hujayralar (cells) deb atadi. Bu so‘z fanda abadiy o‘rnashib qoldi, garchi Guk aslida o‘lik o‘simlik hujayra qobiqlarini kuzatgan bo‘lsa ham — tirik tarkibini emas.
Niderlandiyalik tadqiqotchi Antoni van Levenguk XVII asr oxirida 270–300 marta kattalashtiruvchi mikroskoplar yaratdi va tirik mikroorganizmlarni, qizil qon tanachalarini, spermatozoidlarni hamda mushak tolalarini birinchilardan bo‘lib kuzatdi. Levenguk ishlari eksperimental mikroskopiyaga mustaqil tadqiqot usuli sifatida asos soldi.
Hujayra nazariyasi
XIX asrning birinchi yarmiga kelib, umumiy tamoyilni shakllantirish uchun yetarli kuzatuvlar to‘plandi. 1838–1839-yillarda nemis botanigi Matthias Schleiden va zoolog Theodor Schwann bir-biridan mustaqil ravishda hujayra nazariyasini taklif qildilar: barcha tirik organizmlar hujayralardan iborat, hujayra hayotning elementar birligidir. 1858-yilda nemis patologi Rudolf Virxov nazariyaga muhim qoida qo‘shdi: «har bir hujayra — hujayradan» (omnis cellula e cellula), ya’ni hujayralar qaytadan paydo bo‘lmaydi, faqat oldingi hujayralarning bo‘linishi natijasida hosil bo‘ladi. Virxovning ushbu qoidasi kasalliklarni hujayralar hayot faoliyatining buzilishi sifatida o‘rganuvchi hujayraviy patologiyaning asosiga aylandi.
Zamonaviy talqindagi hujayra nazariyasi bir necha asosiy qoidani o‘z ichiga oladi: hujayra — tiriklikning eng kichik birligi; barcha hujayralar kimyoviy tarkibi va hayot faoliyatining asosiy ko‘rinishlari jihatidan o‘xshash; yangi hujayralar dastlabki hujayralarning bo‘linishi yo‘li bilan hosil bo‘ladi; ko‘p hujayrali organizm — o‘zaro ta’sir qiluvchi hujayralar, ularning hayot faoliyati mahsulotlari va hujayralararo moddaning yaxlit tizimidir.
Embriologiyaning rivojlanishi
Aristotel miloddan avvalgi IV asrda jo‘ja murtagi rivojlanishini tasvirlab, ikkita raqobatchi tushuntirish taklif qildi: preformizm (murtak allaqachon to‘liq shakllangan va faqat kattalashadi) va epigenez (murtak oddiydan murakkabga qarab ketma-ket quriladi). Bu ikki qarash o‘rtasidagi munozara ikki ming yildan ko‘proq davom etdi.
Karl Ernst von Baer (1792–1876) sutemizuvchilarning tuxum hujayrasini 1827-yilda kashf etdi va turli turlarning murtaklari erta bosqichlarda o‘xshashligining qonuniyatini shakllantirdi; u ilmiy embriologiyaning asoschilaridan biri hisoblanadi. Rus biologi Ilya Ilyich Mechnikov (1845–1916) umurtqasizlarning erta rivojlanishini o‘rganib, fagositozni — hujayralar tomonidan begona zarralarni yutishni — kashf etdi; bu kashfiyot embriologiyani immunologiya bilan bog‘ladi.
XX asrda eksperimental embriologiya va molekulyar biologiya rivojlanishni boshqaradigan genetik dasturlarni ochib berdi. Ildiz (stem) hujayralar kashfiyoti va ularni o‘stirish texnologiyalarining ishlab chiqilishi regenerativ tibbiyot uchun katta imkoniyatlar ochdi.
Elektron mikroskopiya
1931–1932-yillarda nemis olimlari Ernst Ruska va Max Knoll birinchi elektron mikroskopni yaratdilar. Elektron mikroskopning ajratish qobiliyati yorug‘lik mikroskopiga nisbatan minglab marta yuqori: u hujayra organoidlarini, membranalarni, ribosomalarni, xromatinning nozik tuzilishini ko‘rish imkonini beradi. Elektron mikroskopiya tufayli 1950–1960-yillarda hujayraning batafsil ultratuzilishi tasvirlandi: mitoxondriyalar, endoplazmatik retikulum, Golji apparati, hujayra kontaktlari.
3. Gistologiya va sitologiya usullari

1-rasm. Gistologik preparat tayyorlashning asosiy bosqichlari: biopsiyadan mikroskopiyagacha AIVITA sxemasi.
Gistologik tadqiqotlarning asosini to‘qimalardan yupqa kesimlar tayyorlash va ularni mikroskop ostida ko‘rib chiqish tashkil etadi. Jarayon bir necha majburiy bosqichlarni o‘z ichiga oladi.
Material olish va fiksatsiya
Material (to‘qima bo‘lagi yoki biopsiya namunasi) o‘z fermentlari ta’sirida yuzaga keladigan o‘lim keyingi o‘zgarishlarni — avtolizni — to‘xtatish uchun darhol fiksatsiya qilinishi kerak. Eng keng tarqalgan fiksator — formalin (formaldegidning 4% li eritmasi): u oqsillarni ko‘ndalang bog‘laydi, to‘qima tuzilishini saqlab qoladi. Elektron mikroskopiya uchun ultratuzilishni yaxshiroq saqlashni ta’minlaydigan glutaraldegid ishlatiladi.
Suvsizlantirish, singdirish va quyish
Fiksatsiyadan so‘ng to‘qimadan suv ortib boruvchi konsentratsiyadagi spirtlar bilan asta-sekin olib tashlanadi, keyin to‘qima eritilgan parafin bilan (standart usul) yoki epoksi qatronlari bilan (elektron mikroskopiya uchun) singdiriladi. Qotib qolgan blok to‘qimani buzmasdan juda yupqa kesimlar kesilishiga imkon beradi.
Kesimlar tayyorlash
Blok maxsus asbobda — mikrotomda kesiladi. Yorug‘lik optik tekshiruvlar uchun kesim qalinligi taxminan 5–7 mkm; elektron mikroskopiya uchun — 50–70 nm (ultrayupqa kesimlar). Kesimlar predmet oynasiga (yorug‘lik mikroskopiyasida) yoki mis to‘rga (elektron mikroskopiyasida) joylashtiriladi.
Bo‘yash
Bo‘yalmagan to‘qima o‘tuvchi nurda deyarli shaffof bo‘ladi. Shuning uchun kesimlar turli tuzilmalarga selektiv birikadigan bo‘yoqlar bilan bo‘yaladi.
- Gematoksilin va eozin (G-E) — aksariyat gistologik va patologik laboratoriyalarda qo‘llaniladigan standart kombinatsiya. Gematoksilin — asosiy (kationik) bo‘yoq bo‘lib, kislotali tuzilmalarni ko‘k yoki binafsha rangga bo‘yaydi. Hujayrada kislotali tuzilmalar — yadro xromatini (DNK kislota saqlanadi), ribosomalar va ba’zi hujayralararo matriksi tuzilmalari. Eozin — kislotali (anionik) bo‘yoq bo‘lib, asosiy (musbat zaryadlangan) tuzilmalarni pushti rangga bo‘yaydi: sitoplazma, hujayra tashqi matriksi oqsillari, kollagen tolalari. Gematoksilin bilan bo‘yaladigan tuzilmalar xususiyati bazofilliya (basophilia), eozin bilan bo‘yaladigan — oksifilliya (oxyphilia) yoki eozinofilliya deb ataladi. Bu atamalar har qanday preparatni tavsiflashda qo‘llaniladi.
- Shiff reaktsiyasi (SHIKreaksiya, PAS) polisaxaridlarni — glikogenni, shilliq bezlar mukopolisaxaridlarini, bazal membrana komponentlarini — aniqlaydi, ularni qo‘ng‘ir-qizil rangga bo‘yaydi.
- Gistokimyoviy usullar — kesimlardan fermentlar, metall ionlari, nuklein kislotalar va boshqa o‘ziga xos molekulalarni kimyoviy reaktsiyalar yordamida aniqlash. Bu usullar faqat tuzilishni emas, to‘qimaning funksional faolligini ham baholash imkonini beradi.
- Immunogistokimyo (IGX) — to‘qimalardagi muayyan oqsillarni aniqlash uchun ferment yoki flüorofor bilan belgilangan maxsus antitanalar ishlatiladi. Onkologiyada kuchli usul: o‘simta turini, uning gormonal retseptor holatini, o‘simta markerlarining mavjudligini aniqlash imkonini beradi. Gematoksilin-eozin hujayra shaklini ko‘rsatsa, IGX uning molekulyar profilini ochib beradi.
- In situ flüoressent gibridizatsiya (FISH) — kesimlar yoki surtmalarda flüoressent belgilangan zondlar yordamida DNKning o‘ziga xos ketma-ketliklarini aniqlash. Xabis o‘simtalarning xromosom qayta tuzilishlarini aniqlashda qo‘llaniladi.
Mikroskopiya turlari
| Mikroskopiya turi | Ajratish qobiliyati | Asosiy qo‘llanish |
|---|---|---|
| Yorug‘lik (optik) | taxminan 0,2 mkm | To‘qimalarni odatiy diagnostika |
| Faza-kontrastli | taxminan 0,2 mkm | Bo‘yasiz tirik hujayralar |
| Flüoressent/konfokalli | taxminan 0,2 mkm | Immunoflüoressentsiya, flüoressent belgilar |
| Transmissiya elektron (TEM) | 0,1–1 nm | Organoidlar va membranalar ultratuzilishi |
| Skanirlovchi elektron (SEM) | 1–10 nm | Hujayralar va to‘qimalar yuzasining 3D tasviri |
Transmissiya elektron mikroskopiyasi (TEM) elektron nurida ultrayupqa kesimlarni ko‘rib chiqish imkonini beradi: organoidlarning ichki tashkiloti, membranalar tuzilishi, yadro teshikchalari ko‘rinadi. Skanirlovchi elektron mikroskopiyasi (SEM) preparatni kesilmasdan uning yuzasining uch o‘lchamli tasvirini hosil qiladi: hujayralar shakli, kiprikchalar, mikrovorsinkalar yaxshi ko‘rinadi.
Sitologiya usullari
Surtmalar va sitologik preparatlar — oynada hujayralarning yupqa qatlamini tayyorlash: qon surkama, biopsiyadan surtma-izi, yuzadan quruq surtma (servikal surtma, balg‘am, bronxlarning yuvindi suvlari). Qon surtmalari Romanovskiy–Gimza usulida; servikal preparatlar Papanikolaou usulida (PAP-test) bo‘yaladi.
Hujayra kulturalari hujayralarni organizmdan tashqarida nazorat qilingan sharoitda o‘stirish va ularning hayot faoliyatini o‘rganish imkonini beradi: bu hujayra biologiyasi, farmakologik tadqiqotlar va biotexnologiyaning asosi.
Oqim sitometriyasi — suspenziyada o‘lcham, shakl va yuzadagi markerlar to‘plami bo‘yicha minglab hujayralarni avtomatik tahlil qilish. Leykozlar va immunodefitsitlarda qon hujayralarini immunofenotiplash uchun qo‘llaniladi.
4. Embriologiya usullari
Tavsifiy embriologiya murtaklarning tashqi ko‘rinishi va rivojlanishning ketma-ket bosqichlaridagi tuzilishini o‘rganadi. Klassik usullar — gistologik kesimlar va seriyali kesimlar bo‘yicha tuzilmalarning uch o‘lchamli rekonstruksiyasi.
Eksperimental embriologiya murtak bo‘lakchalarini ko‘chirish, genlarni o‘chirish (nokaut) va belgilangan molekulalarni kiritish kabi usullardan foydalanib, rivojlanishni qaysi omillar boshqarishini aniqlaydi. Bu usullar inson murtaklariga qo‘llanilmaydi, ammo tajriba hayvonlarida olingan ma’lumotlar odamdagi molekulyar mexanizmlar va tug‘ma nuqsonlar sabablarini tushunishga yordam beradi.
Ultratovush tekshiruvi (UTT) homilaning rivojlanishini in vivo kuzatishning asosiy usuli. U bilan homilaning o‘lchami, holati, a’zolarning tuzilishi, bo‘yin teri burmasining qalinligi (xromosom anomaliyalari markeri) va amniotik suyuqlik miqdori baholanadi. UTT xavfsiz va har bir homiladorlik trimestrida bajariladi.
Prenatal genetik diagnostika — amniotsentez yoki xorion biopsiyasi orqali olingan hujayralarda homilaning xromosom to‘plamini tekshirish. Tug‘ilishdan oldin xromosom anomaliyalari (masalan, 21-trisomiya, Daun sindromi) va ba’zi gen buzilishlarini aniqlash imkonini beradi.
5. To‘qima biologik tushuncha sifatida
To‘qima (textus, lot.) — tuzilishi, ma’lum embrional manbadan kelib chiqishi va bajaradigan vazifasi jihatidan umumiylikka ega bo‘lgan hujayralar va hujayrasiz tuzilmalarning tarixan shaklangan tizimi. Bu ta’rifda uchta asosiy element mavjud:
- Hujayralar — to‘qimaning asosiy ham tarkibiy, ham funksional birliklari.
- Hujayralararo modda (hujayra tashqi matriksi) — hujayralar hayot faoliyatining mahsuli; biriktiruvchi to‘qimada u ustunlik qiladi, epiteliyda esa oz bo‘ladi.
- Kelib chiqish umumiyligi — har bir to‘qima ma’lum embrional varaqdan yoki uning hosilasidan rivojlanadi.
To‘rt guruh to‘qima
Inson tanasining barcha to‘qimalari to‘rt asosiy guruhga bo‘linadi — bu gistologiyaning asosiy tasnifi.
| To‘qima guruhi | Kelib chiqishi | Asosiy vazifalari |
|---|---|---|
| Epiteliy (textus epithelialis) | Uchala embrional varaq | Yuzalarni qoplash, so‘rish, sekretsiya |
| Biriktiruvchi (textus connectivus) | Mezanxima (mezoderma hosilasi) | Tayanchlik, himoya, to‘qimalarni oziqlantirish, transport, immunitet |
| Mushak (textus muscularis) | Mezoderma (qisman neyral qirra) | Ixtiyoriy va ixtiyorsiz harakatlanish |
| Nerv (textus nervosus) | Ektoderma (neyroektoderma) | Ma’lumotlarni idrok etish, o‘tkazish va qayta ishlash |
Har bir guruh darslikning keyingi boblarida batafsil ko‘rib chiqiladi.
Gistogenez
Gistogenez — embrional rivojlanish jarayonida to‘qimalarning paydo bo‘lish va differensiatsiya jarayoni. Uchta embrional varaqdan — ektodermadan, mezodermadan va entodermadan — barcha to‘qimalar va a’zolar rivojlanadi. To‘qima manbaining xarakteri katta yoshli organizmdagi to‘qima xususiyatlarini ko‘p jihatdan belgilaydi: masalan, ektodermaning o‘ziga xos hosilasi bo‘lgan neyral qirra melanositlar, buyrak usti bezi miya moddasini va bosh-yuz sohasining ba’zi to‘qimalarini hosil qiladi — embriologiya bilan klinikaning bu aloqalari gistogenezni o‘rganishda ayon bo‘ladi.
To‘qimalarning regeneratsiyasi
Regeneratsiya — shikastlanish yoki normal eskirishdan keyin to‘qimaning tiklanishi. Ikki tur farqlanadi:
- Fiziologik regeneratsiya — umr davomida hujayralarning uzluksiz yangilanishi. Ichak epiteliyi 3–5 kun ichida to‘liq yangilanadi, qizil qon tanachalari — taxminan 120 kun davomida. Bu patologik emas, balki normal jarayon.
- Reparativ regeneratsiya — jarohat yoki kasallikdan keyin tiklanish. Turli to‘qimalarda bu qobiliyat har xil: teri va ichak epiteliyi osonlik bilan regeneratsiya qiladi; skelet muskuli — o‘rtacha; bosh miya neyronlari deyarli bo‘linmaydi, ammo periferik nerv tizimidagi nerv tolalari bir necha santimetr masofaga tiklanishi mumkin.
6. Gistologiya, sitologiya va embriologiyaning tibbiy ta’limdagi o‘rni
Tibbiyot oliygohining birinchi kursida talaba anatomiya, biokimyo, biologiya, gistologiya va embriologiyani bir vaqtda o‘rganadi. Anatomiya a’zolarni ko‘z bilan ko‘rinadigan darajada tasvirlaydi; gistologiya esa — mikroskopik darajada. Biokimyo molekulalarni tasvirlaydi; sitologiya bu molekulalar tirik hujayrада qanday ishlashini ko‘rsatadi. Embriologiya har bir a’zo individual rivojlanish (ontogenez) jarayonida qayerdan paydo bo‘lganini tushuntiradi.
Bu uch fan ikkinchi va keyingi kurslar fanlarining almashtirib bo‘lmas asosi hisoblanadi. Patologik fiziologiya va patologik anatomiya kasallikni normal hujayra va to‘qima jarayonlarining buzilishi sifatida tasvirlaydi; klinik biokimyo tahlillarni talqin qilishda ma’lum fermentlar qaysi hujayralarda ishlab chiqilishini bilishdan foydalanadi. Biopsiya qilayotgan jarroh va uning natijasini o‘rganayotgan patologoanatom bir til — gistologiya tilida gaplashadi.
Kurs davomida egallaniladigan amaliy ko‘nikmalar: yorug‘lik mikroskopi bilan ishlash, gistologik preparatlarda to‘qimalarni aniqlash, amaliy mashg‘ulotlar va klinik amaliyot davomida gistologik kesimlarni o‘qish hamda tasvirlash. Gistologik preparatni «o‘qiy» olish ko‘nikmasi onkologik bemorlar bilan ishlayotgan yoki biopsiya oladigan har qanday ixtisoslikdagi shifokorga zarur.

2-rasm. Inson to'qimalarining to'rt asosiy guruhi: kelib chiqishi va vazifalari AIVITA sxemasi.
Klinik ahamiyati
- Gistologik diagnostika — o‘simtalarni tasdiqlashning asosiy usuli. «Saraton» tashxisi faqat to‘qimaning gistologik yoki sitologik tekshiruvi asosida qo‘yiladi. Mikroskopsiz onkologiyada tashxis yo‘q — klinik ma’lumotlar qanchalik ishonchli ko‘rinmasin.
- PAP-test (Papanikolaou bo‘yicha bachadon bo‘yni sitologik surkamasi) — epiteliyning saraton oldi o‘zgarishlarini aniqlash uchun skrinning usuli. Bu testni aholida muntazam o‘tkazish bachadon bo‘yni saratonidan o‘limni bir necha marta kamaytirdi.
- Immunogistokimyo o‘simtaning molekulyar turini aniqlash va maqsadli terapiyani tanlash imkonini beradi. Masalan, ko‘krak bezi sartoni hujayralarida HER2 retseptorining ifodalanishi trastuzumab tayinlash ko‘rsatmasiga aylanadi; gormonal retseptor holati gormonoterapiya maqsadga muvofiqligini belgilaydi.
- Embriologiyani bilish tug‘ma nuqsonlarni tushunish uchun zarur. Ularning har biri rivojlanishning ma’lum bir kritik haftasida yuzaga keladi; organogenez muddatlarini bilib, shifokor teratogen omil — infeksiya, dori-darmon, ionlashtiruvchi nurlanish — murtak uchunga qachon ta’sir qilganini aniqlashi mumkin.
- Prenatal diagnostika — ultratovush va biokimyoviy markerlar kombinatsiyasi — 11–13 hafta muddatida homilada xromosom anomaliyalari xavfini baholash imkonini beradi. Xorion biopsiyasi yoki amniotsentez zarur bo‘lsa, tashxisni tug‘ilishdan oldin tasdiqlash yoki rad etish imkonini beradi.
- Ildiz (stem) hujayralar — zamonaviy tibbiyotning eng muhim yo‘nalishlaridan biri. Embriologiya va sitologiyada o‘rganilgan hujayra differensiatsiyasi va gistogenezning mexanizmlarini tushunish qon kasalliklari, kuyishlar va nerv tizimining degenerativ kasalliklarini davolashda hujayraviy texnologiyalar asosini tashkil etadi.
O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar
- Gistologiya, sitologiya va embriologiyaga ta’rif bering. Ularning o‘zaro bog‘liqligi nimada va nima uchun ular yagona fan sifatida o‘qitiladi?
- Umumiy gistologiya xususiy (maxsus) gistologiyadan nimasi bilan farq qiladi? Har bir bo‘lim o‘rganadigan masalalarga misollar keltiring.
- «Hujayra» so‘zini fanga qaysi olim kiritgan va u nimani kuzatgan? Antoni van Levenguk mikroskopiyaga qanday hissa qo‘shgan?
- Hujayra nazariyasining asosiy qoidalarini shakllantiring. Rudolf Virxov qanday qoida qo‘shgan va u nima uchun kasalliklarni tushunish uchun muhim?
- Gistologik kesim tayyorlashning ketma-ket bosqichlarini tavsiflang: material olishdan bo‘yashgacha.
- Bazofilliya va oksifilliya nima? Hujayradagi qaysi tuzilma gematoksilin bilan, qaysi tuzilma eozin bilan bo‘yaladi va nima uchun?
- Transmissiya elektron mikroskopiyasi skanirlovchi elektron mikroskopiyasidan tamoyili jihatidan nimasi bilan farq qiladi? Ularning har biri bilan nima ko‘rish mumkin?
- To‘qima nima? To‘rt asosiy to‘qima guruhini ayting va har birining kelib chiqishini ko‘rsating.
- Fiziologik regeneratsiya reparativ regeneratsiyadan nimasi bilan farq qiladi? Regeneratsiya qobiliyati yuqori va past bo‘lgan to‘qimalarga misollar keltiring.
- Saraton tashxisini qo‘yish uchun gistologik tekshiruv nima uchun zarur? Immunogistokimyo davolashni tanlashga qanday yordam beradi?
- Gistogenez nima va u embrional varaqlar bilan qanday bog‘liq?
- Tirik inson homilasining rivojlanishini kuzatish uchun qanday usullar qo‘llaniladi?
Bob AIVITA tomonidan umume’tirof etilgan tibbiy bilimlar asosida, aniq darsliklarni qayta hikoya qilmasdan tayyorlangan. Xato yoki noaniqlik topsangiz — xabar bering; shifokorlar tuzatish taklif qilishi mumkin va u tekshiruvdan so‘ng matnga kiritiladi.