Sport va jismoniy faollik: bemorlar uchun qo‘llanma

Sport jarohatlari

Mualliflar: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI), National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS), National Institute on Aging (NIA)

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Sport tibbiyoti shifokori yorqin klinikada yosh sportchining shikastlangan to'pig'ini ko'rikdan o'tkazmoqda, orqada reabilitatsiya jihozlari ko'rinadi

Sport jarohatlari haqida umumiy ma’lumot

«Sport jarohati» atamasi ko‘pincha sport yoki jismoniy mashqlar paytida yuz beradigan jarohatlarni anglatadi, biroq ular faqat sportchilarda uchramaydi. Zavod ishchilarida «tennischi tirsagi», bo‘yoqchilarda yelka jarohatlari, bog‘bonlarda esa tendinit rivojlanadi, garchi ular sport bilan shug‘ullanmasligi mumkin bo‘lsa ham. Pirovardida «sport jarohatlari» deganda faol odamlarda yuz beradigan jarohatlar tushuniladi. Ushbu maqolada sport jarohatlarining eng ko‘p uchraydigan turlari — tayanch-harakat tizimiga ta’sir qiladigan jarohatlar haqida so‘z boradi. Tayanch-harakat tizimi — tanaga barqarorlik beradigan va harakatlanish imkonini yaratadigan mushaklar, paylar, boylamlar, suyaklar va boshqa to‘qimalar tarmog‘i.

Sport jarohatlari ikki katta toifaga bo‘linadi: o‘tkir va surunkali jarohatlar. O‘tkir jarohatlar to‘satdan, masalan, odam yiqilganda, zarba olganda yoki bo‘g‘imni burab olganda yuz beradi, surunkali jarohatlar esa odatda tananing bir qismiga ortiqcha yuklama (takroriy ortiqcha yuklanish) natijasida vaqt o‘tishi bilan asta-sekin rivojlanadi. O‘tkir jarohatlarga boylam cho‘zilishi va bo‘g‘im chiqishi misol bo‘ladi, keng tarqalgan surunkali jarohatlarga esa «tennischi tirsagi» va stress sinishlar kiradi.

Sport jarohatini davolash uning turiga bog‘liq, ammo ko‘pchiligini uyda jarohatlangan tana qismiga dam berish, muz qo‘yish, bosib bog‘lash va uni baland ko‘tarib qo‘yish orqali davolash mumkin (RICE usuli — Rest, Ice, Compression, Elevation). Og‘ir jarohatlarda tibbiyot mutaxassisiga murojaat qilishingiz kerak; u reabilitatsiya uchun jismoniy reabilitatsiya kursini va/yoki gips bog‘lami, shina yoki ortez tavsiya qilishi mumkin. Ba’zi hollarda jarrohlik amaliyoti kerak bo‘lishi mumkin. Jarohatga sabab bo‘lgan sport turi yoki mashg‘ulotga qaytishdan oldin odatda jismoniy mashqlar va boshqa davolash turlarini o‘z ichiga olgan reabilitatsiya dasturidan o‘tish tavsiya etiladi.

Sport yoki jismoniy mashqlar paytida ba’zan noxush hodisalar yuz bersa-da, jismoniy faollikning ko‘p turlari deyarli hamma uchun xavfsiz, uning salomatlik va ijtimoiy hayot uchun foydasi esa xavflardan ancha ustun turadi.

Sport jarohatlarini kimlar oladi?

Sport jarohatini har kim olishi mumkin, biroq bir qator omillar jarohatlanish xavfini oshiradi.

Sport jarohatlarining xavf omillari:

  • mashqlarni noto‘g‘ri texnika bilan bajarish;
  • haddan tashqari ko‘p mashq qilish — juda tez-tez yoki juda uzoq mashg‘ulot o‘tkazish;
  • jismoniy faollik jadalligini juda tez oshirish;
  • yil bo‘yi bitta sport turi bilan shug‘ullanish;
  • qattiq yuzalarda yugurish yoki sakrash;
  • oyoqni yetarlicha qo‘llab-quvvatlamaydigan poyabzal kiyish;
  • tegishli jihozlardan foydalanmaslik;
  • ilgari jarohat olgan bo‘lish;
  • har bir bo‘g‘imga xos ayrim anatomik xususiyatlar yoki egiluvchanlikning yetarli emasligi;
  • ayrim dorilarni, masalan, tendinit va pay uzilishi bilan bog‘liq bo‘lgan antibiotiklar sinfi — ftorxinolonlarni qabul qilish.

Siz qaysi jarohatga ko‘proq moyil ekaningiz shug‘ullanadigan faollik turingiz, yoshingiz va jinsingizga bog‘liq.

Sport jarohatlarining turlari

1-rasm. Sport jarohatlarining tasnifi: o'tkir (to'satdan) va surunkali (takroriy yuklamalardan)

1-rasm. Sport jarohatlarining tasnifi: o'tkir (to'satdan) va surunkali (takroriy yuklamalardan) AIVITA sxemasi.

Sport jarohatlari umuman ikki turga bo‘linadi:

  • to‘satdan yuz beradigan o‘tkir jarohatlar;
  • odatda takroriy yuklama yoki ortiqcha yuklama bilan bog‘liq bo‘lgan va vaqt o‘tishi bilan asta-sekin rivojlanadigan surunkali jarohatlar. Ba’zan ortiqcha yuklama jarohatlaridagi to‘qimalar yeyilishi o‘tkir jarohatlar uchun zamin yaratishi mumkin.

Tayanch-harakat tizimi jarohatlarining turlari

Sportchilarda ko‘p uchraydigan tayanch-harakat tizimi jarohatlariga suyak sinishi, bo‘g‘im chiqishi, boylam cho‘zilishi, mushak yoki pay cho‘zilishi, tendinit va bursit kiradi. Bu atamalar quyida izohlangan.

  • Suyak sinishi. Sinish — suyak butunligining buzilishi bo‘lib, u yo tez yuz beradigan bir martalik jarohat (o‘tkir sinish), yoki takroriy zo‘riqish (stress sinish) natijasida yuzaga keladi. O‘sish zonasi sinishlari faqat hali o‘sayotgan bolalarda uchraydi.
    • O‘tkir sinishlar. Yiqilish, avtohalokat, to‘qnashuv yoki bevosita zarba sinishga sabab bo‘lishi mumkin; uning og‘irligi sinishni keltirib chiqargan kuchga bog‘liq. Suyak darz ketishi, butunlay sinishi yoki ko‘p bo‘laklarga bo‘linib ketishi mumkin. Suyak terini yorib chiqadigan jarohatlar ochiq sinishlar deb ataladi; ular infeksiya xavfi yuqoriligi sababli ayniqsa jiddiy hisoblanadi. O‘tkir sinishlarning ko‘pchiligida zudlik bilan tibbiyot mutaxassisiga murojaat qilish kerak.
    • Stress sinishlar. Stress sinishlar asosan oyoqlarning og‘irlikni ko‘taruvchi suyaklarida — son suyagi, katta va kichik boldir suyaklari hamda oyoq panjasi suyaklarida yuz beradi. Ular takroriy zarbali yuklamalar bo‘ladigan sport turlarida, avvalo, yugurish yoki sakrash bilan bog‘liq sport turlarida, masalan, sport gimnastikasi, tennis, basketbol yoki yengil atletikada ko‘p uchraydi. Yugurish paytida oyoqlarga odam tana vaznidan 2–3 baravar ko‘p kuch ta’sir qiladi.
    • O‘sish zonasi sinishlari. O‘sish zonasi (epifizar plastinka) — uzun suyaklarning uchlariga yaqin joylashgan tog‘ay qismi bo‘lib, bola to‘liq bo‘yiga yetguniga qadar suyaklarning uzayishini ta’minlaydi. O‘sish zonalari suyakka aylanmaguncha jarohatlarga ayniqsa zaif bo‘ladi. Har bir suyakning o‘sish zonasi turli yoshda, odatda 18 yoshga kelib yoki shu atrofda yopiladi. O‘sish zonasi sinishlari yiqilish yoki avtohalokat kabi bir martalik jarohat yoxud surunkali zo‘riqish va ortiqcha yuklama natijasida yuzaga kelishi mumkin.
  • Bo‘g‘im chiqishi. Bo‘g‘imni hosil qiluvchi ikki suyak bir-biridan to‘liq ajralib ketsa, bo‘g‘im chiqqan deyiladi. Bo‘g‘im chiqishlarining aksariyati amerika futboli va basketbol kabi kontakt sport turlarida, shuningdek, kuchli zarbali yuklamalar bo‘ladigan hamda ko‘p to‘qnashuv, yiqilish yoki haddan tashqari yuklamalar bilan bog‘liq sport turlarida yuz beradi. Chiqqan bo‘g‘im odatda zudlik bilan tibbiy yordam talab qiladi, ammo ba’zan suyaklar o‘z-o‘zidan joyiga tushadi. Bo‘g‘im chiqishi og‘riqli jarohat bo‘lib, ko‘pincha yelka, tirsak, barmoq bo‘g‘imlarida, tizza qopqog‘ida va tizza (son-boldir) bo‘g‘imida uchraydi.
  • Boylam cho‘zilishi. Cho‘zilishlar boylamlarning — bir suyak uchini boshqasi bilan tutashtirib, bo‘g‘imni barqarorlashtiradigan biriktiruvchi to‘qima tasmalarining — ozgina cho‘zilishidan tortib qisman yoki to‘liq uzilishigacha bo‘lishi mumkin. Boylam cho‘zilishiga bo‘g‘imni normal holatidan chiqarib yuboradigan yiqilish yoki zarba kabi jarohatlar sabab bo‘ladi. Cho‘zilishlar birinchi darajadan (boylamning ozgina cho‘zilishi) uchinchi darajagacha (to‘liq uzilish) bo‘ladi. Tananing boylam cho‘zilishiga eng moyil qismlari — to‘piq, tizza va bilak-kaft bo‘g‘imlari.
  • Mushak yoki pay cho‘zilishi. Bu mushakning, mushak-pay birikmasining (mushak pay bilan tutashadigan joyning) yoki payning o‘zining buralishi, haddan tashqari cho‘zilishi yoki yirtilishidir. Pay — mushakni suyakka biriktiradigan to‘qima tolasi. Bunday cho‘zilishlar kontakt sport turlari bilan shug‘ullanadigan sportchilarda uchraydi, lekin tennis yoki golfdagi kabi bir xil harakatni qayta-qayta takrorlash natijasida ham yuz berishi mumkin. Boylam cho‘zilishi kabi, ular ham yengil cho‘zilishdan tortib mushak yoki payning qisman yoki to‘liq uzilishigacha bo‘ladi. Ular ko‘pincha ikki bo‘g‘im orasidan o‘tadigan mushak yoki paylarda uchraydi.
  • Tendinit. Tendinit — payning, ya’ni mushaklarni suyaklarga biriktiradigan fibroz to‘qimadan iborat egiluvchan tasmaning yallig‘lanishi. U ko‘pincha yelka, tirsak, bilak-kaft, chanoq-son, tizza yoki to‘piq bo‘g‘imlarida uchraydi. Tendinitga to‘satdan olingan jarohat sabab bo‘lishi mumkin, lekin u odatda bir xil harakatni qayta-qayta bajarish natijasida yuzaga keladi. Duradgorlar, bog‘bonlar, musiqachilar va ayrim turdagi sportchilar, masalan, golfchilar va tennischilarda tendinit xavfi yuqoriroq. Yosh o‘tgan sari paylar egiluvchanligini yo‘qotadi, shuning uchun keksaygan sari tendinit ehtimoli ortadi.
  • Bursit. Bursit — suyak va mushaklar, paylar yoki teri kabi boshqa harakatlanuvchi qismlar o‘rtasida yostiqcha vazifasini bajaradigan, suyuqlik bilan to‘lgan kichik xaltachalar — sinovial xaltalar (bursalar)ning yallig‘lanishi. Bursitga zarba yoki yiqilish kabi bir martalik hodisa sabab bo‘lishi mumkin. U, shuningdek, to‘p uloqtirish kabi bir xil harakatni ko‘p marta takrorlash yoki uzoq davom etadigan bosim, masalan, qattiq yuzada tiz cho‘kib turish yoki tirsaklarga tayanish natijasida ham yuzaga kelishi mumkin. U odatda yelka, tirsak, chanoq-son yoki tizza bo‘g‘imlarida uchraydi.

Ko‘p uchraydigan sport jarohatlari

Sport jarohatlarining aksariyati yuqorida tasvirlangan tayanch-harakat tizimi jarohatlarining bir yoki bir nechta turini o‘z ichiga oladi. Bo‘g‘imlar ayniqsa zaif, chunki tana ularga katta talablar qo‘yadi. Bo‘g‘imlar ham barqarorlik, ham harakatchanlikni ta’minlashi kerak; ular bir-biri bilan bog‘langan bir nechta qismdan iborat murakkab tuzilmalardir.

Sportchilar hamda ishi yoki qiziqishi takroriy harakatlar bilan bog‘liq bo‘lgan odamlarda uchraydigan keng tarqalgan jarohatlarga quyidagilar kiradi.

Yelka jarohatlari

  • Yelka rotator manjetasining shikastlanishi. Bular ko‘p uchraydigan yelka jarohatlari. Rotator manjeta — yelka bo‘g‘imini barqarorlashtiradigan to‘rtta mushak va ularning paylaridan iborat guruh. Uning shikastlanishi bo‘g‘im yaqinidagi paylar yoki sinovial xaltalar ortiqcha yuklama yoki to‘satdan olingan jarohat tufayli yallig‘langanda yuz beradi. Ular ishi qo‘llarni bosh ustiga ko‘tarish bilan bog‘liq odamlarda, masalan, bo‘yoqchilarda, shuningdek, qo‘lini qayta-qayta yuqoriga cho‘zadigan sportchilarda, masalan, tennischilar va suzuvchilarda ko‘p uchraydi.
  • Impinjment sindromi (qisilish sindromi). Qo‘l ko‘tarilganda kurak suyagining yuqori qismi uning ostidagi yumshoq to‘qimalarga (sinovial xalta va rotator manjetaga) bosim o‘tkazganda yuz beradi. Harakatni cheklaydigan va og‘riq keltiradigan tendinit va bursit rivojlanishi mumkin. Suzuvchilardagi kabi qo‘lni bosh ustiga qayta-qayta ko‘tarish impinjment xavfini oshiradi.
  • Yelka beqarorligi. Yelka bo‘g‘imining beqarorligi yelka suyagining dumaloq uchi (shakli golf to‘piga o‘xshaydi) sayoz bo‘g‘im chuqurchasidan (golf to‘pi tagligiga o‘xshaydi) qisman yoki to‘liq chiqib ketganda yuz beradi. Bo‘g‘im labi (chuqurcha atrofidagi to‘qima) va yelka boylamlari cho‘zilib yoki uzilib qolsa, yelka «bo‘shashib» qoladi va bo‘g‘im qayta-qayta chiqishi mumkin.

Tirsak jarohatlari

  • «Tennischi tirsagi» (lateral epikondilit). Tennis yoki raketka bilan o‘ynaladigan boshqa sport turlari bilan shug‘ullanganda tirsakdagi paylarda mayda yirtiqlar paydo bo‘lishi, ular yeyilib, yallig‘lanishi va tirsakning tashqi tomonida og‘riq keltirib chiqarishi mumkin. Bo‘yoqchilar, santexniklar, duradgorlar va bilak qismi bilan takroriy harakatlar qiladigan boshqa odamlarda ham «tennischi tirsagi» xavfi yuqori.
  • «Golfchi tirsagi» (medial epikondilit). Bu tirsakning ichki qismida og‘riq keltirib chiqaradigan tendinit shakli. Og‘riq bilak va bilak-kaft bo‘g‘imiga tarqalishi mumkin. U golfchilarda hamda bilak-kaft bo‘g‘imini qayta-qayta ishlatadigan yoki barmoqlarini qattiq siqadigan boshqa odamlarda rivojlanishi mumkin.
  • «Yosh beysbolchi tirsagi» (little league elbow). Bu o‘smirlarda to‘p uloqtirish paytida o‘sish zonasiga ortiqcha yuklama tushishi natijasida tirsakdagi o‘sish zonasining takroriy shikastlanishi. U ko‘pincha pitcherlarda (beysbolda to‘p uzatuvchilarda) uchraydi, lekin qayta-qayta to‘p uloqtiradigan har qanday yosh sportchida paydo bo‘lishi mumkin. Og‘riq tirsakning ichki qismida seziladi.
  • Tirsak kollateral boylamining shikastlanishi. Qayta-qayta to‘p uloqtirish tirsakning ichki qismidagi ushbu boylamning yirtilishiga olib kelishi, og‘riq va uloqtirish samaradorligining pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Tizza jarohatlari

  • «Yuguruvchi tizzasi». Bu holat tizzaning old qismida, tizza qopqog‘i (patella) yaqinida yoki uning ostida og‘riq yoki bosganda og‘riq paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. U yuguruvchilarda ko‘p uchraydi, lekin boshqa turdagi faollik bilan shug‘ullanadigan odamlarda, masalan, piyoda sayohat qiladigan yoki velosipedda yuradiganlarda ham kuzatiladi.
  • Sinish. Tizza atrofidagi har qanday suyak sinishi mumkin, lekin eng ko‘p tizza qopqog‘i (patella) sinadi — odatda qattiq yiqilish yoki tizzaga zarba tushishi natijasida.
  • Chiqish. Tizzaga kuchli zarba tushishi tizza qopqog‘ini son suyagidagi ariqchadan chiqarib, to‘g‘ri o‘qdan siljitishi va tizza qopqog‘ining o‘z joyidan surilib ketishiga olib kelishi mumkin.
  • Boylam uzilishi. Tizza haddan tashqari yozilganda yoki buralganda uning ichidagi boylamlar uzilishi mumkin. Oldingi xochsimon boylam (ACL) shikastlanishlari sportchilarda ayniqsa ko‘p uchraydi. Ular ko‘pincha odam harakat yo‘nalishini keskin o‘zgartirganda yoki sakrashdan keyin yerga tushganda yuz beradi.
  • Meniskning yirtilishi. Menisk tog‘ayi tizzada amortizator vazifasini bajaradi. Noqulay buralish yoki burilish uning yirtilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Menisk ko‘pincha tizza boylamlari cho‘zilganda yoki to‘liq uzilganda yirtiladi.
  • Pay uzilishi. Pay uzilishlari yugurish va sakrash bilan bog‘liq sport turlari bilan shug‘ullanadigan o‘rta yoshdagi odamlarda ko‘proq uchraydi. Ular ko‘pincha yerga qattiq tushish, ba’zan esa noqulay sakrash tufayli yuz beradi.

Oyoq jarohatlari

  • Chov mushaklarining cho‘zilishi. Bir tomondan ikkinchi tomonga tez harakatlanish sonning ichki yuzasidagi mushaklarni zo‘riqtirib, chov mushaklarining cho‘zilishiga olib kelishi mumkin. Xokkey, futbol, amerika futboli va beysbol bilan shug‘ullanadigan odamlarda bu xavf yuqoriroq.
  • Son orqa mushaklarining cho‘zilishi. Sonning orqa yuzasi bo‘ylab son orqa mushaklari guruhini (hamstring) hosil qiluvchi uchta mushak o‘tadi. Ko‘p yugurish, sakrash, keskin harakatlanib to‘xtash bilan bog‘liq mashg‘ulotlar bu mushaklarning cho‘zilishi xavfini oshiradi. Bu ko‘pincha basketbolchilar, amerika futboli o‘yinchilari va futbolchilarda uchraydi.
  • Boldir og‘rig‘i sindromi (shin splints, katta boldir suyagining medial stress sindromi). Bu katta boldir suyagi (tibia) — boldir old qismidagi yirik suyak ichki yuzasi bo‘ylab mushak birikkan joyning yallig‘lanishi natijasida yuzaga keladigan og‘riq. Og‘riq odatda boldirning ichki tomonida seziladi. Bu holat asosan yuguruvchilarda, ayniqsa yugurishni endigina boshlaganlarda uchraydi.

To‘piq jarohatlari

  • To‘piq boylamlarining cho‘zilishi. Oyoq panjangizni noqulay tarzda qayirib, burab yoki aylantirib, bo‘g‘im boylamlarini cho‘zib yoki uzib olganingizda to‘piq boylamlari cho‘ziladi. Bu sakrash yoki burilishdan keyin noqulay yerga tushganda, notekis yuzada yurganda yoki boshqa odamning oyog‘i ustiga tushganda yuz berishi mumkin. Voleybol va basketbol kabi tez-tez burilishlar bo‘ladigan sport turlari bilan shug‘ullanadigan odamlarda to‘piq boylamlari cho‘zilishi xavfi bor.
  • Axill payi tendiniti. Axill payi shikastlanishi boldir mushagini tovonning orqa qismiga biriktiradigan payning cho‘zilishi, yirtilishi yoki ta’sirlanishi natijasida yuzaga keladi. Axill payi tanadagi eng katta pay bo‘lib, siz yurganingizda, yugurganingizda, zinapoyadan ko‘tarilganingizda, sakraganingizda va oyoq uchida turganingizda ishlaydi. Axill payi tendinitida odatda tovonning orqa qismida, ayniqsa ertalab, og‘riq va qotib qolish hissi seziladi. Bu odatda ortiqcha yuklama tufayli kelib chiqadigan surunkali holat, ammo og‘ir hollarda pay uzilishiga olib kelishi mumkin va bunda jarrohlik amaliyoti talab qilinishi mumkin.

Sport jarohatlarining belgilari

Sport jarohatining belgilari jarohat turiga bog‘liq.

O‘tkir jarohat belgilari:

  • to‘satdan paydo bo‘lgan kuchli og‘riq;
  • kuchli shish yoki ko‘karish;
  • oyoq, tizza, to‘piq yoki oyoq panjasiga tayana olmaslik;
  • bo‘g‘imni odatdagidek harakatlantira olmaslik;
  • jarohatlangan qo‘l yoki oyoqning kuchli darmonsizligi;
  • suyak yoki bo‘g‘imning ko‘zga ko‘rinadigan darajada joyidan siljishi.

Ortiqcha yuklama tufayli yuzaga kelgan surunkali jarohat belgilari:

  • o‘ynash yoki mashq qilish paytidagi og‘riq;
  • dam olayotganda shish va simillagan og‘riq.

Sport jarohatlarining sabablari

O‘tkir sport jarohatining sababi — tana qismi bardosh bera oladiganidan kuchliroq zarba kuchi, surunkali jarohat esa odatda bir xil harakatni qayta-qayta takrorlash (takroriy ortiqcha yuklama) natijasida yuzaga keladi. Ba’zan ortiqcha yuklama jarohatlari to‘qimalar va bo‘g‘imlarni yemirib, o‘tkir jarohat uchun zamin yaratishi mumkin.

Sport jarohatlari tashxisi

Sport jarohatiga tashxis qo‘yish uchun shifokoringiz, ehtimol:

  • jarohat va u qanday sodir bo‘lgani haqida so‘raydi;
  • bo‘sh vaqtingizda va ishda qanday mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanishingiz va yaqinda ularning jadalligini o‘zgartirgan-o‘zgartirmaganingiz haqida so‘raydi;
  • jarohatlangan sohani har tomonlama ko‘rikdan o‘tkazadi;
  • suyaklar va yumshoq to‘qimalarni baholash uchun rentgen yoki magnit-rezonans tomografiya (MRT) kabi tasvirlash tekshiruvlarini buyuradi.

Sport jarohatlarini davolash

O‘tkir jarohatmi yoki ortiqcha yuklama jarohatimi, bundan qat’i nazar, jarohat og‘rig‘iga «chidab», mashg‘ulotni davom ettirishga urinmang. Biror harakat yoki mashg‘ulot og‘riq keltirsa, uni darhol to‘xtating. Mashg‘ulotni davom ettirish qo‘shimcha zarar yetkazishi mumkin.

Sport jarohatini davolashdan maqsad — jarohatlangan tana qismini tiklash va kelajakdagi jarohatlarning oldini olish.

Jiddiy jarohatlarni davolash

Agar sizda jiddiy jarohat belgilari bo‘lsa, tibbiyot mutaxassisiga murojaat qiling. Bu belgilarga quyidagilar kiradi:

  • kuchli og‘riq, shish yoki ko‘karish;
  • bir necha kundan keyin ham o‘tmaydigan og‘riq va shish;
  • jarohatlangan sohaga hech qanday og‘irlik tushishiga chiday olmaslik;
  • yaqqol ko‘rinib turgan deformatsiya (shakl o‘zgarishi).

Jiddiy jarohatlarni davolash quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:

  • Immobilizatsiya (harakatsizlantirish). Zudlik bilan immobilizatsiya qilish tayanch-harakat tizimi sport jarohatlarini davolashning keng tarqalgan usuli bo‘lib, uni sport tibbiyoti xodimi (athletic trainer) yoki tez yordam feldsheri darhol bajarishi mumkin. Immobilizatsiya jarohatlangan sohadagi harakatni cheklaydi, og‘riq, shish va mushak spazmlarini kamaytiradi va bitish jarayonining boshlanishiga yordam beradi. Ko‘pchilikka immobilizatsiya faqat cheklangan vaqtga kerak bo‘ladi. Immobilizatsiya uchun quyidagi vositalardan foydalaniladi:
    • qo‘l va yelkalarni o‘z ichiga olgan tananing yuqori qismini harakatsizlantirish uchun osma bog‘ichlar (ro‘mol bog‘lamlar);
    • jarohatlangan suyaklar va yumshoq to‘qimalarni qo‘llab-quvvatlash va himoya qilish uchun shinalar, ortezlar va gips bog‘lamlar. Ko‘pincha shina va ortezlar ishlatiladi, ammo harakatni juda qattiq cheklash zarur bo‘lsa, gips kerak bo‘lishi mumkin.
  • Jarrohlik amaliyoti. Ba’zi hollarda uzilgan biriktiruvchi to‘qimalarni tiklash yoki singan suyaklarni joyiga solish uchun jarrohlik amaliyoti kerak bo‘ladi. Tayanch-harakat tizimi sport jarohatlarining aksariyati jarrohlik amaliyotini talab qilmaydi.

Yengil jarohatlarni davolash

2-rasm. RICE usuli: yengil sport jarohatlarida birinchi yordamning to'rt bosqichi

2-rasm. RICE usuli: yengil sport jarohatlarida birinchi yordamning to'rt bosqichi AIVITA sxemasi.

Agar sizda jiddiy jarohat belgilari bo‘lmasa, jarohatni uyda davolash, ehtimol, xavfsiz — hech bo‘lmaganda dastlab. Agar og‘riq yoki boshqa belgilar saqlanib qolsa yoki kuchaysa, tibbiyot mutaxassisiga murojaat qiling. Og‘riq va yallig‘lanishni kamaytirish hamda bitishni tezlashtirish uchun RICE usulidan foydalaning:

  • Dam berish (Rest). Kamida bir-ikki kun davomida jarohatlangan sohani ishlatishni talab qiladigan mashg‘ulotlarni cheklang. Jarohatlangan bo‘g‘im yoki qo‘l-oyoqqa og‘irlik tushirmaslikka va ularni ishlatmaslikka harakat qiling.
  • Muz qo‘yish (Ice). Jarohatlangan sohaga muz paketini bir martada 20 daqiqadan, kuniga 4–8 marta qo‘ying. Sochiqqa o‘ralgan sovutuvchi paket, muz xaltasi yoki maydalangan muz solingan plastik paketdan foydalaning. Sovuq ta’sirida jarohatlanish va sovuq urishining oldini olish uchun muzni 20 daqiqadan ortiq ushlab turmang. (Eslatma: jarohatdan so‘ng darhol issiqlik qo‘llamang. Bu odatda yallig‘lanish va shishni kuchaytiradi. Mushak tarangligini yumshatish va bo‘shashishga yordam berish uchun issiqlikdan keyinroq — jarohatdan 72 soat o‘tmasdan oldin emas — foydalanish mumkin.)
  • Bosib bog‘lash (Compression). Jarohatlangan sohaga bosim berib turish shishni kamaytirishga yordam berishi mumkin. Elastik bint yaxshi yordam beradi, lekin qon aylanishini buzadigan darajada qattiq bog‘lamang.
  • Baland ko‘tarib qo‘yish (Elevation). Iloji bo‘lsa, shishni kamaytirish uchun jarohatlangan to‘piq, tizza, tirsak yoki bilak-kaft bo‘g‘imini yostiq ustida yurak sathidan yuqorida ushlab turing.

Boshqa davolash usullariga retseptsiz beriladigan yallig‘lanishga qarshi dorilar va kamdan-kam hollarda og‘riq va shishni davolashga yordam beradigan dorilar kirishi mumkin.

Reabilitatsiya

Jarohat bitganidan keyin, unga sabab bo‘lgan mashg‘ulotga qaytishdan oldin reabilitatsiya dasturidan o‘tishingiz kerak bo‘lishi mumkin. Jismoniy reabilitatsiya mutaxassisi (fizioterapevt) yoki jismoniy va reabilitatsion tibbiyot shifokori (fiziatr) jarohatlangan tana qismining kuchi va harakat hajmini tiklash hamda qolgan og‘riqni kamaytirishga qaratilgan reja tuzadi. Reabilitatsiya rejalarining aksariyati mutaxassis xonasida bajariladigan mashqlardan tashqari, uyda bajariladigan mashqlarni ham o‘z ichiga oladi. Mutaxassis jarohatlangan sohani sovuq, issiqlik, ultratovush, suv muolajalari yoki massaj bilan ham davolashi mumkin. Reabilitatsiya dasturi avvalgi faollik darajangizga qaytishga yordam beradi va qayta jarohatlanish ehtimolini kamaytiradi.

Sport jarohatlarini kimlar davolaydi?

Odatda sport jarohatlari bilan dastlab shifoxonalarning qabul bo‘limlarida ishlaydigan shoshilinch tibbiy yordam shifokorlari ko‘radi va davolaydi (jiddiy jarohatlarda).

Shuningdek, quyidagi mutaxassislarga murojaat qilishingiz mumkin:

  • birlamchi tibbiy yordam shifokorlari, jumladan, oilaviy shifokorlar, terapevtlar va pediatrlar — ular muammolar paydo bo‘lishi bilan ularni hal qiladi va turli tor mutaxassislar yordamini muvofiqlashtiradi (jiddiy bo‘lmagan jarohatlarda). Ularning ko‘pchiligi sport jarohatlarini jarrohliksiz davolash bo‘yicha qo‘shimcha maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan bo‘lishi mumkin;
  • travmatolog-ortopedlar — suyaklar, bo‘g‘imlar, boylamlar, paylar, mushaklar va nervlar jarohatlariga tashxis qo‘yish va ularni davolashga ixtisoslashgan shifokorlar. Ko‘plab travmatolog-ortopedlar sport tibbiyoti bo‘yicha qo‘shimcha maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan bo‘lishi mumkin;
  • og‘riqni davolash mutaxassislari — og‘riqni baholash va davolashga o‘qitilgan shifokorlar;
  • fiziatrlar — tayanch-harakat tizimi kasalliklarini jarrohliksiz davolashga ixtisoslashgan va davolash rejasini, jumladan, reabilitatsiyani ishlab chiqa oladigan shifokorlar;
  • jismoniy reabilitatsiya mutaxassislari (fizioterapevtlar) — ular sizga quyidagilarda yordam berishi mumkin:
    • reabilitatsiya dasturini ishlab chiqish;
    • mushaklar va bo‘g‘imlarni mustahkamlash;
    • qayta jarohatlanishning oldini olish;
  • sport tibbiyoti mutaxassislari — sportchilar va tayanch-harakat tizimi jarohatlari bo‘lgan boshqa odamlar bilan ishlaydigan mutaxassislar.

Sport jarohatidan keyingi hayot

Sport jarohatlarining aksariyati davolash va reabilitatsiyaga yaxshi javob beradi, bu esa odatdagi faoliyatga qaytish imkonini beradi. Ammo og‘riq saqlanib qolsa, yordam so‘rang. Birlamchi tibbiy yordam shifokoringiz jarohat bilan bog‘liq muammolarning aksariyatini hal qila oladi va sizni travmatolog-ortopedga yoki sport tibbiyoti mutaxassisiga yo‘naltirishi mumkin.

Jarohat bitganidan keyin muntazam ravishda biror turdagi jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanishni davom ettirish muhim.

  • Jarohatlarning oldini olish uchun oddiy choralarni ko‘ring: jismoniy tayyorgarligingiz darajasiga mos mashg‘ulotni tanlang, jadallikni asta-sekin oshiring, tegishli jihozlar va to‘g‘ri texnikadan foydalaning.
  • Jarohatlarni erta aniqlashni va yengillarini uyda davolashni o‘rganing.
  • Zarur bo‘lganda tibbiy yordamga murojaat qiling.

Ushbu tavsiyalarga amal qilib, muntazam jismoniy mashqlarning salomatlik uchun foydasini olishingiz va jiddiy jarohat olish ehtimolini kamaytirishingiz mumkin.


Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Sports Injuries». Источник: National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS), «Sports Injuries» — https://www.niams.nih.gov/health-topics/sports-injuries. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIAMS, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIAMS, «Sports Injuries». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIAMS, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

Mualliflar: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI), National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS), National Institute on Aging (NIA)

Litsenziya: Jamoat mulki

Asos: Работа федерального правительства США (17 U.S.C. §105), общественное достояние. Использован только текст; изображения, логотипы и символика оригинала не используются. / AQSh federal hukumatining asari (17 U.S.C. §105), jamoat mulki. Faqat matn ishlatilgan; asl nusxadagi rasmlar, logotiplar va ramzlar ishlatilmagan.

Материалы U.S. National Institutes of Health — общественное достояние (U.S. public domain); источник каждой главы указан в её конце. Перевод и адаптация — AIVITA.