Psixiatriya va psixologiya: bemorlar uchun qo‘llanma

Diqqat yetishmasligi va giperaktivlik sindromi (DYGS): bilishingiz kerak bo‘lgan ma’lumotlar

Muallif: National Institute of Mental Health (NIMH)

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

DYGS nima?

Diqqat yetishmasligi va giperaktivlik sindromi (DYGS; inglizcha ADHD) — diqqatsizlik, giperaktivlik va impulsivlikning turg‘un alomatlari bilan kechadigan rivojlanish buzilishi. Ba’zi odamlarda asosan diqqatsizlik alomatlari bo‘ladi. Boshqalarda asosan giperaktivlik va impulsivlik alomatlari kuzatiladi. Ayrim odamlarda ikkala turdagi alomatlar ham bo‘ladi.

Alomatlar bolalikda boshlanadi va kundalik hayotga, jumladan, ijtimoiy munosabatlarga, o‘qish yoki ishdagi natijalarga xalaqit berishi mumkin. DYGS bolalar va o‘smirlarda yaxshi ma’lum, ammo bu buzilish ko‘plab kattalarda ham uchraydi. Alomatlarni nazorat qilishga yordam beradigan samarali davolash usullari mavjud.

DYGS alomatlari qanday?

DYGS bor odamlarda quyidagilar doimiy ravishda kuzatilishi mumkin:

  • diqqatsizlik — diqqatni jamlashda qiyinchilik;
  • giperaktivlik — haddan tashqari ko‘p quvvat, juda ko‘p harakatlanish va gapirish;
  • impulsivlik — o‘ylamasdan harakat qilish yoki o‘zini nazorat qilishda qiyinchilik.

Diqqatsizlik belgilari quyidagilarda tez-tez qiyinchilik bo‘lishini o‘z ichiga olishi mumkin:

  • tafsilotlarga e’tibor berish — shu sababli o‘qishda, ishda yoki boshqa mashg‘ulotlarda e’tiborsizlik tufayli xatolarga yo‘l qo‘yiladi;
  • vazifa yoki mashg‘ulotga diqqatni jamlash, masalan, suhbat, nazorat ishi, topshiriqlarni bajarish yoki hujjatlarni o‘qish paytida;
  • bevosita murojaat qilinganda tinglash;
  • maktabda, ishda yoki uyda ko‘rsatmalarga amal qilish yoki vazifalarni oxiriga yetkazish;
  • vazifa va mashg‘ulotlarni tashkil qilish, vaqtni boshqarish va muddatlarga rioya qilish;
  • uzoq vaqt diqqatni talab qiladigan vazifalarni, masalan, uy vazifalari, katta loyihalar va murakkab anketalarni bajarish;
  • ryukzak, kitob, kalit, hamyon va telefon kabi narsalarni yo‘qotib qo‘ymaslik;
  • begona fikrlar yoki tashqi qo‘zg‘atuvchilar tufayli osongina chalg‘imaslik;
  • uy yumushlari, topshiriqlar va tadbirlar kabi kundalik ishlarni yoki vazifalar, shifokor qabuli va telefon qo‘ng‘iroqlari kabi boshqa muhim narsalarni unutmaslik.

Giperaktivlik va impulsivlik belgilari ko‘pincha quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:

  • o‘tirgan joyida tipirchilash, qo‘l yoki oyoqlarini taqillatish yoki u yoq-bu yoqqa qimirlash;
  • o‘tirish kerak bo‘lgan joyda, masalan, sinfxona yoki ofisda o‘rnidan turib yurish yoki bunday vaziyatlarda bezovtalikni his qilish;
  • noo‘rin paytlarda yugurish, biror narsaga tirmashib chiqish yoki u yoqdan-bu yoqqa yurish;
  • doimo «harakatda» bo‘lish, go‘yo uni motor harakatlantirayotgandek tutish;
  • tinchgina o‘ynay olmaslik yoki sevimli mashg‘ulotlar va boshqa ishlar bilan xotirjam shug‘ullana olmaslik;
  • haddan tashqari ko‘p gapirish;
  • savol to‘liq berilmasdan javob berish yoki boshqalarning gapini ular uchun tugatish;
  • kutish yoki sabr qilishda qiyinchilik, masalan, o‘yin paytida yoki navbatda turganda;
  • boshqalarning gapini bo‘lish yoki ularning ishiga aralashish, masalan, suhbat, o‘yin yoki yig‘ilishlarda.

DYGSga nima sabab bo‘ladi?

Tadqiqotchilar DYGSga aniq nima sabab bo‘lishini bilishmaydi, ammo ko‘plab tadqiqotlar genlar katta rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Boshqa ko‘plab buzilishlar singari, DYGS ham, ehtimol, bir nechta omillarning birgalikdagi ta’siri natijasida yuzaga keladi.

Tadqiqotchilar genetikadan tashqari DYGS bor odamlarda bu buzilish bo‘lmaganlarga nisbatan miya rivojlanishi va neyrobiologiyasidagi farqlarni ham o‘rganmoqda. Ular, shuningdek, DYGS rivojlanish xavfini oshirishi mumkin bo‘lgan atrof-muhit omillarini, jumladan, miya jarohatlari, ovqatlanish va ijtimoiy muhitni ham o‘rganmoqda.

DYGS qanday tashxislanadi?

Muayyan alomatlariga qarab, odamga DYGSning uchta turidan biri tashxislanishi mumkin:

  • diqqatsizlik ustun bo‘lgan tur — asosan diqqatsizlik alomatlari, giperaktivlik yoki impulsivliksiz;
  • giperaktivlik-impulsivlik ustun bo‘lgan tur — asosan giperaktivlik va impulsivlik alomatlari, diqqatsizliksiz;
  • aralash tur — ham diqqatsizlik, ham giperaktivlik va impulsivlik alomatlari.

DYGS alomatlari bolalikda (12 yoshgacha) boshlangan bo‘lishi kerak. Alomatlar ko‘pincha o‘smirlik va kattalik yoshida ham davom etadi. Tashxis mezonlari yoshga qarab biroz farq qiladi:

  • 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarda diqqatsizlik, giperaktivlik va impulsivlik yoki ikkalasining kamida oltita alomati bo‘lishi kerak;
  • kattalar va 16 yoshdan katta yoshlarda diqqatsizlik, giperaktivlik va impulsivlik yoki ikkalasining kamida beshta alomati bo‘lishi kerak.

DYGS tashxisi qo‘yilishi uchun alomatlar, shuningdek:

  • kamida 6 oy davom etishi;
  • ikki yoki undan ortiq muhitda (masalan, uyda, ishda, maktabda yoki do‘stlar davrasida) namoyon bo‘lishi;
  • ijtimoiy hayot, o‘qish yoki ish faoliyatiga xalaqit berishi yoki uni buzishi kerak.

Stress, uyqu buzilishlari, xavotir, depressiya va boshqa jismoniy holatlar yoki kasalliklar DYGSga o‘xshash alomatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Alomatlar sababini aniqlash, tashxis qo‘yish va samarali davolashni tanlash uchun shifokor chuqur tekshiruv o‘tkazishi kerak.

Ba’zan DYGSni birlamchi tibbiy yordam shifokorlari tashxislaydi va davolaydi yoki odamni ruhiy salomatlik mutaxassisiga yo‘llaydi. Tekshiruv paytida mutaxassis odatda:

  • odamning ruhiy salomatligi tarixini va tibbiy anamnezini, jumladan, kayfiyatini hamda ilgari bo‘lgan yoki hozirgi kasalliklarini o‘rganadi;
  • odamning hozirgi xulq-atvori (kattalarda esa bolalikdagi xulq-atvori) va maktabdagi tajribasini ko‘rib chiqadi. Bu ma’lumotlarni olish uchun mutaxassis uyda, maktabda yoki boshqa joylardagi xulq-atvor va tajriba haqida bilish maqsadida odamni yaxshi biladigan va uni turli vaziyatlarda ko‘rgan oila a’zolari, do‘stlari, turmush o‘rtog‘i, o‘qituvchilari va boshqalar bilan gaplashish uchun ruxsat so‘rashi mumkin;
  • odam DYGS tashxisi mezonlariga mos kelish-kelmasligini aniqlash uchun xulq-atvorni baholashning standartlashtirilgan shkalalari yoki DYGS alomatlari ro‘yxatlaridan foydalanadi;
  • ishchi xotira, ijro funksiyalari (rejalashtirish va qaror qabul qilish kabi qobiliyatlar), ko‘rish-fazoviy qobiliyatlar yoki mantiqiy fikrlash kabi kognitiv ko‘nikmalarni baholaydigan psixologik testlar o‘tkazadi. Bunday testlar psixologik yoki kognitiv (fikrlash bilan bog‘liq) sohadagi kuchli tomonlar va qiyinchiliklarni aniqlashga hamda o‘qishdagi mumkin bo‘lgan qiyinchiliklarni (o‘rganish buzilishlarini) aniqlash yoki istisno qilishga yordam beradi.

DYGS hammada bir xil namoyon bo‘ladimi?

DYGS har qanday odamda bo‘lishi mumkin. Biroq o‘g‘il bolalar va erkaklarda ko‘proq giperaktivlik va impulsivlik alomatlari namoyon bo‘ladi, qiz bolalar va ayollarga esa ko‘proq diqqatsizlik ustun bo‘lgan DYGS tashxisi qo‘yiladi.

DYGS istalgan yoshda tashxislanishi mumkin, ammo alomatlar bolalikda (12 yoshgacha) boshlangan bo‘lishi kerak. DYGS bor kattalarda ko‘pincha o‘tmishda o‘qish, ish va munosabatlarda muammolar bo‘lgan bo‘ladi.

Odam ulg‘aygan sari DYGS alomatlari o‘zgarishi mumkin.

  • Bolalarda eng ko‘p uchraydigan alomatlar — giperaktivlik va impulsivlik. O‘quv va ijtimoiy talablar oshgani sari diqqatsizlik alomatlari ko‘pincha yaqqolroq namoyon bo‘ladi va o‘qishdagi natijalar hamda tengdoshlar bilan munosabatlarga xalaqit bera boshlaydi.
  • O‘smirlarda giperaktivlik odatda kamroq namoyon bo‘ladi va bezovtalik yoki tipirchilash ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Diqqatsizlik va impulsivlik alomatlari odatda saqlanib qoladi va o‘qish, ishlarni tashkil qilish yoki munosabatlarda qiyinchiliklarga sabab bo‘lishi mumkin. DYGS bor o‘smirlar psixofaol moddalar iste’moli va xavfli jinsiy faollik kabi impulsiv, tavakkalchilikka asoslangan xatti-harakatlarga ko‘proq moyil bo‘ladi.
  • Kattalarda, jumladan keksalarda, diqqatsizlik, bezovtalik va impulsivlik kuzatilishi mumkin, ammo ba’zi odamlarda bu alomatlar yengillashadi va hayotga kamroq xalaqit beradi. Ular, shuningdek, jahldor bo‘lishi, omadsizlik va stressni yomon ko‘tarishi yoki kayfiyati tez-tez yoki keskin o‘zgarishi mumkin.

Ba’zi kattalarga yoshligida DYGS tashxisi qo‘yilmagan bo‘lishi mumkin, chunki o‘qituvchilari yoki oilasi bu buzilishni payqamagan, buzilish yengil shaklda kechgan yoki ular kattalik hayotining talablariga duch kelgunga qadar yaxshi uddalab kelgan. Ammo DYGS va u bilan birga kechishi mumkin bo‘lgan boshqa ruhiy holatlar bo‘yicha tashxis va davolanish uchun murojaat qilishning hech qachon kechi yo‘q. Samarali davolash DYGS bor odamlar va ularning oilalari uchun kundalik hayotni yengillashtirishi mumkin.

DYGS qanday davolanadi?

DYGSni butunlay davolab bo‘lmasa-da, hozirgi davolash usullari alomatlarni kamaytirishi va hayot faoliyatini yaxshilashi mumkin. DYGSni davolashning keng tarqalgan usullari — dori-darmonlar, psixoterapiya va boshqa xulq-atvorga oid choralar. Bolalarda davolash ko‘pincha ota-onalarni o‘qitish va maktabdagi dasturlarni ham o‘z ichiga oladi.

Tadqiqotchilar DYGS bor odamlar uchun kognitiv mashg‘ulotlar va neyroteskari aloqa (neyrofidbek) kabi yangi davolash usullarini o‘rganmoqda. Bu usullarga odatda dori-darmonlar va psixoterapiya sinab ko‘rilgandan keyingina murojaat qilinadi. Ko‘p odamlar uchun davolash bir nechta tarkibiy qismning birikmasidan iborat bo‘ladi.

Dori-darmonlar

Psixostimulyatorlar DYGSni davolashda eng ko‘p qo‘llaniladigan dori turi bo‘lib, tadqiqotlar ularning yuqori samaradorligini ko‘rsatadi. Ular miyada fikrlash va diqqat jarayonlarida ishtirok etadigan kimyoviy moddalar darajasini oshirish orqali ta’sir qiladi.

Barcha dorilar singari, psixostimulyatorlar ham nojo‘ya ta’sirlarga ega bo‘lishi mumkin, shuning uchun ularni shifokor tayinlashi va nazorat qilishi kerak. Siz yoki farzandingiz qabul qilayotgan boshqa dorilar haqida shifokorga ayting. Qandli diabet, xavotir va depressiya kabi keng tarqalgan kasalliklarga qarshi dorilar psixostimulyatorlar bilan o‘zaro ta’sirga kirishishi mumkin; bunday holda shifokor boshqa davolash variantlarini taklif qilishi mumkin.

Ba’zan shifokorlar DYGSni davolash uchun antidepressantlar kabi nostimulyator dorilarni tayinlaydi. Biroq FDA (AQSh Oziq-ovqat va dori vositalari sifatini nazorat qilish boshqarmasi) bu dorilarni aynan DYGSni davolash uchun ma’qullamagan.

AIVITA izohi: FDA (AQSh) ma’qullagani dori O‘zbekistonda ro‘yxatdan o‘tganini anglatmaydi. Dorilarni shifokor tayinlaydi.

Ba’zan odamga mos dori topilgunga qadar bir nechta turli dori yoki dozani sinab ko‘rishga to‘g‘ri keladi.

Psixoterapiya va xulq-atvorga oid choralar

DYGSdagi psixologik choralar turli shakllarda bo‘lishi va dori-darmonlar hamda ota-onalar, oilalar va o‘qituvchilar uchun mo‘ljallangan boshqa tarkibiy qismlar bilan birga qo‘llanilishi mumkin. DYGSni davolash rejasiga terapiyani qo‘shish ba’zi odamlarga kundalik qiyinchiliklarni yaxshiroq yengishga, o‘ziga ishonch hosil qilishga yoki impulsiv va xavfli xatti-harakatlarni nazorat qilishga yordam beradi.

Agar DYGS xavotir, depressiya, xulq-atvor buzilishlari yoki psixofaol moddalar iste’moli bilan bog‘liq buzilishlar kabi boshqa ruhiy buzilishlar bilan birga kechsa, terapiya ayniqsa foydali bo‘ladi.

Bir qator psixoijtimoiy choralar alomatlarni nazorat qilish va hayot faoliyatini yaxshilashga yordam berishi isbotlangan.

  • Xulq-atvor terapiyasi odamga o‘z xulq-atvorini o‘zgartirishga yordam beradi. U vazifalarni tartibga solish yoki maktab topshiriqlarini bajarish kabi amaliy yordamni, ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘rganishni yoki o‘z xulq-atvorini kuzatib borishni o‘z ichiga olishi mumkin.
  • Kognitiv-xulq-atvor terapiyasi odamga diqqat va diqqatni jamlash bilan bog‘liq qiyinchiliklarini anglashga hamda diqqat va tartiblilikni yaxshilaydigan va kundalik vazifalarni bajarishga yordam beradigan ko‘nikmalar ustida ishlashga yordam beradi (masalan, katta vazifalarni kichikroq, bajarish oson bo‘lgan qadamlarga bo‘lish orqali).
  • Oilaviy va er-xotin terapiyasi oila a’zolariga buzg‘unchi xulq-atvorni boshqarishni, xulq-atvordagi o‘zgarishlarni rag‘batlantirishni hamda bolalar va turmush o‘rtog‘i bilan munosabatlarni yaxshilashni o‘rganishga yordam beradi.

Ba’zi odamlarga kundalik faoliyatni yaxshilash ko‘nikmalarini o‘rgata oladigan professional hayot murabbiyi (layf-kouch) yoki DYGS bo‘yicha murabbiyning yordami foydali bo‘ladi.

Ota-onalarni o‘qitish va qo‘llab-quvvatlash

Bolalar va o‘smirlar terapiyasida ota-onalarning faol ishtiroki talab qilinadi. Faqat bolaning o‘zi bilan o‘tkaziladigan davolash seanslari buzilishning asosiy alomatlarini nazorat qilishdan ko‘ra, DYGS bilan birga kechishi mumkin bo‘lgan xavotir yoki depressiya alomatlarini davolashda samaraliroq bo‘ladi.

Ruhiy salomatlik mutaxassislari ota-onalarga bu buzilish va uning oilaga qanday ta’sir qilishi haqida tushuntirib berishi mumkin. Ular, shuningdek, ota-onalarga yangi ko‘nikmalar, qarashlar va farzandi bilan muloqot qilishning yangi usullarini o‘zlashtirishga yordam beradi. Masalan, ota-onalik ko‘nikmalari bo‘yicha treninglar, ota-onalar uchun stressni boshqarish usullari hamda ota-onalar va oilalarga shunday tashvishlari bor boshqa odamlar bilan muloqot qilishga yordam beradigan qo‘llab-quvvatlash guruhlari.

Maktabdagi dasturlar

DYGS bor ko‘plab bolalar va o‘smirlarga maktabdagi xulq-atvorga oid choralar va o‘quv jarayonidagi moslashtirishlar foyda beradi. Choralar xulq-atvorni boshqarish rejalarini yoki darslarda tartiblilik va o‘qish ko‘nikmalarini o‘rgatishni o‘z ichiga oladi. Moslashtirishlarga bolani sinfxonada qulayroq joyga o‘tqazish, sinf topshiriqlari hajmini kamaytirish hamda nazorat ishlari va imtihonlarga qo‘shimcha vaqt berish kiradi. AQShda bunday moslashtirishlar maxsus maktab rejalari (504-reja yoki maxsus ta’lim xizmatlariga haqli bolalar uchun individual ta’lim rejasi — IEP) doirasida rasmiylashtiriladi.

Kognitiv mashg‘ulotlar

Kognitiv mashg‘ulotlar xotira yoki diqqat kabi muayyan funksiyalarni yaxshilash uchun bir necha hafta davomida biror dastur yoki mashqdan qayta-qayta foydalanishni nazarda tutadi. Mashqlar odamning joriy natijalariga moslashtiriladi.

Kognitiv mashg‘ulotlar mashq qilinayotgan vazifalarni bajarishni biroz yaxshilashi ko‘rsatilgan. Masalan, tadqiqotlar bu mashg‘ulotlar DYGS bor odamlarda xotira, diqqat, tormozlanish (reaksiyalarni jilovlash), rejalashtirish va kognitiv moslashuvchanlikni yaxshilashi mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq bu yaxshilanishlar odatda DYGSning asosiy alomatlari — impulsivlik va giperaktivlikning o‘zgarishiga olib kelmaydi.

Neyroteskari aloqa (neyrofidbek)

Neyroteskari aloqa — noinvaziv usul bo‘lib, unda elektron qurilma odam miyasining faolligini kuzatib boradi va qayd etadi hamda o‘zini o‘zi boshqarishni qo‘llab-quvvatlash uchun unga darhol teskari aloqa beradi. Qurilma miya faolligini EEG yoki fMRT kabi usullar yordamida o‘lchaydi va bu ma’lumotni odamga, odatda kompyuter ekrani yoki ko‘rish signali ko‘rinishida qaytaradi. Bu teskari aloqa orqali odamlar unga bog‘liq xulq-atvorni bevosita o‘zgartirish uchun miya faolligini o‘zi boshqarishni o‘rganadi. Taxminlarga ko‘ra, real vaqt rejimida ma’lumotni qayta-qayta olib, odam miyaning ichki faolligini o‘zgartira oladi va bu xulq-atvor va fikrlashda sezilarli natija beradi.

DYGS bor odamlarda neyroteskari aloqa muayyan kognitiv funksiyalarni mashq qildirish va yaxshilash uchun qo‘llaniladi. U DYGSning ba’zi alomatlarini kamaytirishga yordam berishi ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, uning samarasi dori-darmonlar va psixoterapiyanikidan pastligicha qolmoqda. Bu usulni takomillashtirish va u kimga hamda qanday sharoitda yordam berishini aniqlash uchun qo‘shimcha tadqiqotlar zarur.

Komplementar tibbiyot usullari

Ba’zi odamlar DYGS alomatlarini nazorat qilish uchun komplementar tibbiyot usullarini sinab ko‘radi. Bularga tabiiy mahsulotlar, vitaminlar va biologik faol qo‘shimchalar, ovqatlanishdagi o‘zgarishlar va akupunktura kirishi mumkin. Boshqalarga turmush tarzidagi o‘zgarishlar, masalan, kun tartibiga ko‘proq jismoniy mashqlarni qo‘shish yordam beradi.

DYGS alomatlarini kamaytirishi ilmiy isbotlangan psixoterapiya va dori-darmonlardan farqli o‘laroq, komplementar tibbiyot usullari odatda DYGSni samarali davolashi aniqlanmagan va samaradorligi dalillar bilan tasdiqlangan choralar qatoriga kirmaydi.

Qayerdan yordam topish mumkin?

Agar qayerga yordam so‘rab murojaat qilishni bilmasangiz, shifokordan boshlash yaxshi. U sizni malakali ruhiy salomatlik mutaxassisiga — psixolog, psixiatr yoki klinik ijtimoiy xodimga yo‘llashi mumkin; mutaxassis keyingi qadamlarni aniqlashga yordam beradi.

O‘zimga qanday yordam bera olaman?

Dori-darmonlar va terapiya DYGSni davolashning eng samarali usullari. Alomatlarni nazorat qilishda boshqa usullar ham yordam berishi mumkin.

  • Muntazam jismoniy mashqlar bilan shug‘ullaning, ayniqsa o‘zingizni giperaktiv yoki bezovta his qilganingizda.
  • Muntazam va sog‘lom ovqatlaning.
  • Yetarlicha uxlang. Uxlashdan kamida 1 soat oldin ekranlarni o‘chirishga va har kecha 7–9 soat uxlashga harakat qiling.
  • Doimiy kun tartibiga rioya qiling.
  • Vaqtni boshqarish va tartiblilik ustida ishlang. Muddati cheklangan vazifalarni birinchi o‘ringa qo‘ying va topshiriqlar, xabarlar, uchrashuvlar, eslatmalar va muhim fikrlarni yozib qo‘ying.
  • Diqqatni saqlash va charchab qolmaslik (kuyib qolish sindromining oldini olish) uchun uzoq vaqt diqqat talab qiladigan vazifalar paytida qisqa tanaffuslar qiling. Katta vazifalarni kichikroq, bajarish oson bo‘lgan qadamlarga bo‘ling.
  • Odamlar bilan muloqot qiling va munosabatlarni saqlang. Do‘stlaringiz, ayniqsa DYGS bilan bog‘liq qiyinchiliklaringizni tushunadigan va sizni qo‘llab-quvvatlaydigan odamlar bilan uchrashuvlarni rejalashtiring.
  • Dorilarni ko‘rsatilganidek qabul qiling. Alkogol, tamaki va sizga tayinlanmagan dorilardan saqlaning.

Farzandimga qanday yordam bera olaman?

  • Sabrli, moslashuvchan va tushunadigan bo‘ling. DYGS uning o‘zida bor odamlarni ham, ularning atrofidagilarni ham asabiylashtirishi mumkin. DYGS tufayli farzandingizga ba’zi vazifalarni bajarish yoki muayyan tarzda o‘zini tutish qiyin bo‘lishi mumkin. Ba’zi bolalarga muvaffaqiyatga erishish uchun boshqacha strategiyalar kerak bo‘lishi mumkin.
  • Qoidalar va kutilayotgan narsalarni aniq, sodda va to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushuntiring. Bu kutilmalarga mos keladigan xulq-atvorni ijobiy rag‘batlantirish bilan mukofotlang. Bolani istalgan tarzda o‘zini tutgani uchun izchil maqtang yoki rag‘batlantiring.
  • Amaliy yordam bering, masalan, tozalash va narsalarni tartibga solishda yoki farzandingiz shug‘ullanayotganda shunchaki yonida bo‘ling va ishtirok eting: bu unga mas’uliyat hissi va motivatsiya beradi, diqqatini jamlashga va yo‘ldan chalg‘imaslikka yordam beradi.
  • Turli mashg‘ulotlar va qiziqishlarni sinab ko‘rish imkoniyatini bering. Farzandingizga o‘zining noyob iste’dodlarini kashf etishga va qobiliyatlariga ishonchini mustahkamlashga yordam bering.

Agar sizga yoki tanishingizga og‘ir bo‘lsa yoki o‘z joniga qasd qilish haqida fikrlar paydo bo‘layotgan bo‘lsa, darhol yordam so‘rang.

AIVITA izohi: O‘zbekistonda hayotga xavf tug‘ilganda 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling.


Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: What You Need to Know». Источник: National Institute of Mental Health (NIMH), «Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: What You Need to Know» — https://www.nimh.nih.gov/health/publications/attention-deficit-hyperactivity-disorder-what-you-need-to-know. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIMH, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIMH, «Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: What You Need to Know». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIMH, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

Mualliflar: National Institute of Mental Health (NIMH)

Litsenziya: Jamoat mulki

Asos: Работа федерального правительства США (17 U.S.C. §105); NIMH: «information in NIMH publications is in the public domain». Изображения оригинала не используются. / AQSh federal hukumatining asari (17 U.S.C. §105), jamoat mulki. Asl nusxadagi rasmlar ishlatilmagan.

Материалы U.S. National Institutes of Health — общественное достояние (U.S. public domain); источник каждой главы указан в её конце. Перевод и адаптация — AIVITA.