Psixiatriya va psixologiya: bemorlar uchun qo‘llanma
Depressiya
Muallif: National Institute of Mental Health (NIMH)
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.
103Shoshilinch holat
Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Depressiya nima?
Har bir inson ba’zan g‘amgin yoki ruhan tushkun bo‘ladi, lekin odatda bunday his-tuyg‘ular o‘tib ketadi. Depressiya (uni katta depressiya, katta depressiv buzilish yoki klinik depressiya deb ham atashadi) esa boshqa narsa. U insonning his qilishi, fikrlashi va uyqu, ovqatlanish yoki ish kabi kundalik faoliyatini uddalashiga ta’sir qiluvchi og‘ir alomatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Depressiya yoshi, jinsi, irqi yoki millati, daromadi, madaniyati yoki ma’lumotidan qat’i nazar, har qanday odamda paydo bo‘lishi mumkin. Tadqiqotlar bu buzilishning rivojlanishida genetik, biologik, atrof-muhit va psixologik omillar rol o‘ynashini ko‘rsatmoqda.
Ayollarda depressiya erkaklarga qaraganda ko‘proq aniqlanadi, ammo erkaklar ham depressiyaga chalinishi mumkin. Erkaklar o‘zlaridagi salbiy his-tuyg‘ularni kamroq anglashi, ular haqida kamroq gapirishi va yordam so‘rab kamroq murojaat qilishi sababli, ularda depressiya alomatlari aniqlanmay va yetarlicha davolanmay qolish xavfi yuqoriroq.
Bundan tashqari, depressiya boshqa ruhiy buzilishlar yoki qandli diabet, saraton, yurak kasalliklari va surunkali og‘riq kabi surunkali kasalliklar bilan birga kechishi mumkin. Depressiya bu kasalliklarning kechishini og‘irlashtirishi mumkin va aksincha. Ba’zan biror kasallik uchun qabul qilinadigan dori vositalarining nojo‘ya ta’sirlari ham depressiya alomatlari paydo bo‘lishiga hissa qo‘shadi.
Depressiyaning qanday turlari bor?

1-rasm. Depressiya turlari AIVITA sxemasi.
Depressiyaning ikkita keng tarqalgan turi mavjud.
- Katta depressiya — kayfiyatning tushkunligi yoki qiziqishning yo‘qolishi kabi alomatlar kamida 2 hafta davomida ko‘p vaqt saqlanib turadi va kundalik faoliyatga xalal beradi.
- Turg‘un (persistent) depressiv buzilish (uni distimiya yoki distimik buzilish deb ham atashadi) — depressiyaning yengilroq alomatlari ancha uzoq, odatda kamida 2 yil davom etadi.
Depressiyaning boshqa turlariga quyidagilar kiradi.
- Mavsumiy affektiv buzilish fasllarga qarab paydo bo‘ladi va o‘tib ketadi: alomatlar odatda kech kuz va qish boshida boshlanib, bahor va yozda yo‘qoladi.
- Psixoz alomatlari bilan kechadigan depressiya — depressiyaning og‘ir shakli bo‘lib, bunda insonda vasvasa g‘oyalari (alahlash) yoki gallyutsinatsiyalar kabi psixoz alomatlari kuzatiladi.
- Bipolyar buzilish depressiv epizodlar bilan bir qatorda, g‘ayrioddiy ko‘tarinki kayfiyat, kuchli jizzakilik yoki faollikning oshishi bilan kechadigan maniakal epizodlarni (yoki yengilroq gipomaniakal epizodlarni) o‘z ichiga oladi.
Depressiyaning yana bir qancha turlari ayol hayotining muayyan davrlarida yuzaga kelishi mumkin. Homiladorlik, tug‘ruqdan keyingi davr, hayz sikli va menopauza jismoniy va gormonal o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lib, ular ba’zi ayollarda depressiv epizodni qo‘zg‘atishi mumkin.
- Premenstrual disforik buzilish — premenstrual sindromning (PMS) og‘irroq shakli bo‘lib, hayz boshlanishidan oldingi haftalarda kuzatiladi.
- Perinatal depressiya homiladorlik davrida yoki tug‘ruqdan keyin yuzaga keladi. Bu ko‘plab yosh onalar tug‘ruqdan keyin boshdan kechiradigan qisqa muddatli ruhiy tushkunlikdan («baby blues») jiddiyroq holat.
- Perimenopauzal depressiya ba’zi ayollarda menopauzaga o‘tish davrida kuzatiladi. Ayol kuchli jizzakilik, xavotir, g‘amginlik yoki hayotdan zavq ololmaslik holatini his qilishi mumkin.
Depressiyaning belgilari va alomatlari qanday?
Depressiyaning keng tarqalgan belgilari va alomatlariga quyidagilar kiradi:
- doimiy g‘amgin, xavotirli yoki «bo‘m-bo‘sh» kayfiyat;
- umidsizlik yoki pessimizm hissi;
- jizzakilik, alam (hafsala pir bo‘lishi) yoki bezovtalik hissi;
- aybdorlik, o‘zini qadrsiz yoki ojiz his qilish;
- sevimli mashg‘ulotlar va faoliyatga qiziqish yoki ulardan zavq olishning yo‘qolishi;
- charchoq, quvvatsizlik yoki o‘zini sustlashgandek his qilish;
- diqqatni jamlash, eslab qolish yoki qaror qabul qilishdagi qiyinchiliklar;
- uyquning buzilishi, ertalab juda erta uyg‘onib ketish yoki haddan tashqari ko‘p uxlash;
- ishtahaning o‘zgarishi yoki tana vaznining kutilmagan o‘zgarishi;
- aniq jismoniy sababi bo‘lmagan va davolanganda ham o‘tmaydigan jismoniy og‘riqlar, bosh og‘rig‘i, spazmlar yoki ovqat hazm qilish bilan bog‘liq muammolar;
- o‘lim yoki o‘z joniga qasd qilish haqidagi fikrlar, o‘z joniga qasd qilishga urinishlar.
Depressiya kayfiyat yoki xulq-atvordagi boshqa o‘zgarishlar bilan ham kechishi mumkin, jumladan:
- jahldorlik yoki jizzakilikning kuchayishi;
- bezovtalik yoki asablar tarang bo‘lib turishi;
- odamovi, salbiy kayfiyatli yoki atrofga befarq bo‘lib qolish;
- xavfli mashg‘ulotlarga ko‘proq qo‘l urish;
- impulsivlikning (o‘ylamasdan, birdaniga harakat qilishning) kuchayishi;
- spirtli ichimliklar yoki giyohvand moddalarni ko‘proq iste’mol qilish;
- oila va do‘stlardan o‘zini olib qochish;
- o‘z majburiyatlarini bajara olmaslik yoki boshqa muhim vazifalarga e’tibor bermay qo‘yish;
- jinsiy mayl va jinsiy faoliyat bilan bog‘liq muammolar.
Depressiyaga chalingan har bir odamda bu alomatlarning barchasi kuzatilavermaydi. Ba’zi odamlarda faqat bir nechta alomat bo‘ladi, boshqalarda esa ko‘p. Depressiya alomatlari kundalik hayotga xalal beradi va insonga jiddiy ruhiy azob keltiradi.
Agar sizda depressiya belgilari yoki alomatlari bo‘lsa va ular saqlanib qolsa yoki o‘tib ketmasa, shifokorga murojaat qiling. Agar tanishingizda depressiya belgilarini sezsangiz, unga ruhiy salomatlik bo‘yicha mutaxassisdan yordam so‘rashni maslahat bering.
AIVITA izohi: agar sizga yoki yaqiningizga juda og‘ir bo‘lsa yoki o‘z joniga qasd qilish haqida fikrlar paydo bo‘lgan bo‘lsa, darhol yordam so‘rang. O‘zbekistonda hayotga xavf tug‘ilganda 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling.
Depressiya qanday aniqlanadi?
Depressiya tashxisini qo‘yish uchun alomatlar kamida 2 hafta davomida, deyarli har kuni, kunning ko‘p qismida kuzatilishi kerak. Alomatlardan biri albatta kayfiyatning tushkunligi yoki aksariyat mashg‘ulotlarga qiziqish yoxud ulardan zavq olishning yo‘qolishi bo‘lishi lozim. Bolalar va o‘smirlarda g‘amginlik o‘rniga jizzakilik kuzatilishi mumkin.
Depressiya tashxisi uchun past kayfiyatdan tashqari bir nechta doimiy alomat bo‘lishi talab qilinsa-da, faqat bir nechta alomati bor odamlarga ham davolanish foyda berishi mumkin. Alomatlarning og‘irligi, takrorlanish tezligi va qancha davom etishi har bir insonda turlicha bo‘ladi.
Agar sizda depressiya bo‘lishi mumkin deb o‘ylasangiz, tibbiyot mutaxassisiga — masalan, birlamchi tibbiy yordam shifokori (terapevt), psixolog yoki psixiatrga murojaat qiling. Qabul paytida mutaxassis sizdan alomatlar qachon boshlangani, qancha vaqtdan beri davom etayotgani, qanchalik tez-tez kuzatilishi va ular sizga uydan chiqish yoki odatdagi ishlaringizni bajarishga xalal berayotgan-bermayotgani haqida so‘rashi mumkin. Qabulga borishdan oldin alomatlaringizni yozib olish foydali bo‘lishi mumkin.
Ayrim dori vositalari va kasalliklar, masalan, virusli infeksiyalar yoki qalqonsimon bez kasalliklari depressiyaga o‘xshash alomatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Shifokor bu sabablarni fizikal ko‘rik, suhbat va laboratoriya tahlillari yordamida istisno qilishi mumkin.
Depressiya hammada bir xil namoyon bo‘ladimi?
Depressiya yoshga qarab turlicha namoyon bo‘lishi mumkin.
- Bolalar xavotirli yoki injiq bo‘lishi, o‘zini kasal qilib ko‘rsatishi, maktabga borishdan bosh tortishi, ota-onasidan ajralmay qolishi yoki ota-onasi o‘lib qolishidan qo‘rqishi mumkin.
- Kattaroq bolalar va o‘smirlar maktabda muammolarga duch kelishi, arazlashi, tez xafa bo‘lishi, bezovtalanishi yoki o‘ziga past baho berishi mumkin. Ularda xavotir buzilishi, ovqatlanish buzilishi, diqqat yetishmasligi va giperaktivlik sindromi yoki psixoaktiv moddalarni iste’mol qilish bilan bog‘liq buzilish kabi boshqa buzilishlar ham bo‘lishi mumkin. Kattaroq bolalar va o‘smirlarda haddan tashqari uyquchanlik (gipersomniya) va ishtahaning oshishi (giperfagiya) ham ko‘proq kuzatiladi.
- Yoshlar ko‘proq jizzaki bo‘ladi, vazn ortishi va gipersomniyadan shikoyat qiladi, hayotga va kelajakka salbiy nazar bilan qaraydi. Ularda ko‘pincha generalizatsiyalashgan xavotir buzilishi, ijtimoiy fobiya, vahima (panik) buzilishi yoki psixoaktiv moddalarni iste’mol qilish bilan bog‘liq buzilish kabi boshqa buzilishlar ham bo‘ladi.
- O‘rta yoshdagi kattalarda depressiv epizodlar ko‘proq bo‘lishi, libido (jinsiy mayl) pasayishi, yarim kechada uyqusizlik yoki ertalab juda erta uyg‘onib ketish kuzatilishi mumkin. Ular ko‘pincha diareya (ich ketishi) yoki qabziyat kabi oshqozon-ichak muammolaridan shikoyat qiladi.
- Keksa yoshdagi odamlar ko‘pincha g‘amginlik, qayg‘u yoki boshqa unchalik sezilmaydigan alomatlarni his qiladi. Ular tushkun kayfiyatdan ko‘ra his-tuyg‘ular yo‘qligi haqida gapirishi mumkin. Keksa odamlarda depressiyani keltirib chiqarishi yoki unga hissa qo‘shishi mumkin bo‘lgan boshqa kasalliklar yoki og‘riqlar ham ko‘proq uchraydi. Og‘ir holatlarda xotira va fikrlash bilan bog‘liq muammolar (psevdodemensiya deb ataladi) yaqqol namoyon bo‘lishi mumkin.
Depressiya erkaklar va ayollarda ham turlicha namoyon bo‘lishi mumkin — masalan, alomatlarning o‘zi va ular bilan kurashish usullari farq qilishi mumkin. Xususan, erkaklarda (ayollarda ham) g‘amginlikdan boshqa alomatlar kuzatilishi mumkin: inson g‘amgin emas, balki jahldor yoki jizzaki bo‘lib ko‘rinishi mumkin.
Ba’zi odamlarda alomatlar jismoniy muammolar ko‘rinishida namoyon bo‘ladi (masalan, yurakning tez urishi, ko‘krakning siqilishi, surunkali bosh og‘riqlari yoki ovqat hazm qilish bilan bog‘liq muammolar). Ko‘pchilik erkaklar ruhiy alomatlarga qaraganda aynan shu jismoniy alomatlar sababli shifokorga murojaat qilishga ko‘proq moyil. Spirtli ichimliklar yoki giyohvand moddalarni ko‘proq iste’mol qilish har qanday odamda depressiya belgisi bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, erkaklar bu moddalarga holatni yengish usuli sifatida ham ko‘proq murojaat qiladi.
Depressiya qanday davolanadi?

2-rasm. Depressiyani davolashning asosiy usullari AIVITA sxemasi.
Depressiyani davolash odatda psixoterapiya (yuzma-yuz yoki masofaviy), dori vositalari yoki ikkalasini o‘z ichiga oladi. Agar bu usullar alomatlarni yetarlicha kamaytirmasa, yana bir variant — miyani stimulyatsiya qilish terapiyasi bo‘lishi mumkin.
To‘g‘ri davolash rejasi insonning ehtiyojlari, xohish-istaklari va sog‘lig‘i holatidan kelib chiqib, ruhiy salomatlik bo‘yicha mutaxassis yoki shifokor bilan maslahatlashgan holda tanlanadi. Eng yaxshi davolash usulini topish uchun sinab ko‘rish va xatolar yo‘lidan borish kerak bo‘lishi mumkin.
Depressiyaning yengilroq shakllarida ko‘pincha avval psixoterapiya sinab ko‘riladi, agar uning o‘zi yaxshi natija bermasa, keyinroq dori vositalari qo‘shiladi. O‘rtacha og‘irlikdagi yoki og‘ir depressiyasi bor odamlarga dori vositalari odatda dastlabki davolash rejasining bir qismi sifatida buyuriladi.
Psixoterapiya
Psixoterapiya (uni suhbat terapiyasi yoki psixologik maslahat deb ham atashadi) depressiyaga chalingan odamlarga yangicha fikrlash va xulq-atvor usullarini o‘rgatish hamda depressiyaga hissa qo‘shadigan odatlarni o‘zgartirishga yordam berish orqali naf keltirishi mumkin. Psixoterapiyani litsenziyaga ega, maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan ruhiy salomatlik bo‘yicha mutaxassis yakka tartibdagi seanslarda yoki guruh shaklida olib boradi.
Psixoterapiya yuzma-yuz ham, telemeditsina orqali masofadan ham samarali bo‘lishi mumkin. Mutaxassis terapiyani ilovalar yoki boshqa vositalar kabi raqamli va mobil texnologiyalar yordamida qo‘llab-quvvatlashi yoki to‘ldirishi mumkin.
Depressiyani davolashda samaradorligi isbotlangan usullarga kognitiv-xulq-atvor terapiyasi va shaxslararo terapiya kiradi. Depressiyaga chalingan ba’zi odamlarga psixodinamik terapiya kabi psixoterapiyaning boshqa turlarini cheklangan muddatda qo‘llash ham yordam berishi mumkin.
- Kognitiv-xulq-atvor terapiyasi (CBT): CBT davomida inson depressiv va xavotirli kechinmalarini yengillashtirish uchun foydasiz fikrlar va xatti-harakatlariga e’tiroz bildirishni va ularni o‘zgartirishni o‘rganadi. CBT sohasidagi so‘nggi yutuqlar qatoriga ongli hozirlik (mindfulness) tamoyillarini qo‘shish va terapiyaning uyqusizlik kabi muayyan alomatlarga yo‘naltirilgan maxsus shakllarini ishlab chiqish kiradi.
- Shaxslararo terapiya (IPT): IPT kayfiyatga ta’sir qiladigan shaxslararo munosabatlar va hayotiy voqealarga, shuningdek, buning aksiga e’tibor qaratadi. IPTning maqsadi — insonga munosabatlarda muloqot ko‘nikmalarini yaxshilash, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash doirasini shakllantirish va depressiyaga hissa qo‘shayotgan yoki uni kuchaytirayotgan inqirozlar va boshqa muammolarni yaxshiroq yengish uchun real kutilmalarni shakllantirishga yordam berish.
Dori vositalari
Antidepressantlar — depressiyani davolashda keng qo‘llaniladigan dori vositalari. Ular miyaning kayfiyat yoki stress bilan bog‘liq ayrim kimyoviy moddalarni ishlab chiqarishi yoki ulardan foydalanishini o‘zgartirish orqali ta’sir qiladi.
Antidepressantlar ta’sir qila boshlashi uchun vaqt kerak — odatda 4–8 hafta; bunda uyqu, ishtaha va diqqatni jamlash bilan bog‘liq muammolar ko‘pincha kayfiyat yaxshilanishidan oldinroq kamayadi. Dori sizga to‘g‘ri kelish-kelmasligini hal qilishdan oldin unga ta’sir ko‘rsatish uchun imkon berish muhim.
Kamida ikkita antidepressantni sinab ko‘rgandan keyin ham inson ahvoli yaxshilanmasa, bu davolashga chidamli (rezistent) depressiya deb ataladi. Esketamin — AQSh Oziq-ovqat va dori vositalari boshqarmasi (FDA) tomonidan davolashga chidamli depressiyani davolash uchun ma’qullangan dori vositasi. U shifokor kabinetida, klinikada yoki shifoxonada burun spreyi shaklida yuboriladi; dori tez — odatda bir-ikki soat ichida — ta’sir qilib, depressiya alomatlarini yengillashtiradi. Odatda alomatlardagi yaxshilanishni saqlab qolish uchun odamlar tabletka shaklidagi antidepressantni qabul qilishni davom ettiradi.
Davolashga chidamli depressiyada yana bir variant — antidepressantni uning samaradorligini oshirishi mumkin bo‘lgan boshqa turdagi dori vositasi, masalan, antipsixotik yoki tutqanoqqa qarshi dori (antikonvulsant) bilan birga qo‘llash.
Barcha dori vositalarining nojo‘ya ta’sirlari bo‘lishi mumkin. Har qanday dorini qabul qilishni boshlash yoki to‘xtatishdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.
Muhim: ba’zi hollarda bolalar, o‘smirlar va 25 yoshgacha bo‘lgan yoshlarda antidepressantlar qabul qilinganda, ayniqsa, qabul boshlangandan keyingi dastlabki bir necha haftada yoki doza o‘zgartirilganda, o‘z joniga qasd qilish haqidagi fikrlar yoki shunday xatti-harakatlar kuchayishi mumkin. FDA antidepressant qabul qilayotgan barcha yoshdagi bemorlarni, ayniqsa, davolashning dastlabki bir necha haftasida diqqat bilan kuzatib borishni tavsiya qiladi.
Dori vositalari, jumladan, esketamin haqidagi ma’lumotlar (so‘nggi ma’qullashlar, nojo‘ya ta’sirlar, ogohlantirishlar va bemorlar uchun ma’lumotlar) tez-tez yangilanib turadi.
AIVITA izohi: dorining AQShda (FDA) ma’qullangani u O‘zbekistonda ro‘yxatdan o‘tgan va mavjud ekanini anglatmaydi. Har qanday dorini faqat shifokor tayinlaydi.
Miyani stimulyatsiya qilish terapiyasi
Miyani stimulyatsiya qilish terapiyasi — depressiyani davolashning boshqa usullari yordam bermagan hollarda qo‘llaniladigan variant. Bu terapiya elektr toki yoki magnit to‘lqinlari yordamida miya faoliyatini faollashtirish yoki susaytirishdan iborat.
Miyani stimulyatsiya qilish terapiyasi psixoterapiya va dori vositalariga qaraganda kamroq qo‘llanilsa-da, boshqa davolash usullari yordam bermagan odamlarda depressiyani davolashda muhim rol o‘ynashi mumkin. Odatda bu terapiyaga inson psixoterapiya va dori vositalarini sinab ko‘rgandan keyingina murojaat qilinadi va ushbu davolash usullari odatda davom ettiriladi. Ba’zan miyani stimulyatsiya qilish terapiyasi og‘ir depressiya hayot uchun xavfli tus olganda, masalan, inson ovqat yeyish yoki suv ichishni to‘xtatib qo‘yganda yoki o‘z joniga qasd qilish xavfi yuqori bo‘lganda, ertaroq bosqichda ham qo‘llaniladi.
FDA miyani stimulyatsiya qilish terapiyasining bir nechta turini ma’qullagan. Eng ko‘p qo‘llaniladiganlari — elektrokonvulsiv terapiya (EKT) va takroriy transkranial magnit stimulyatsiyasi (rTMS). Miyani stimulyatsiya qilishning boshqa usullari yangiroq bo‘lib, ba’zi hollarda hali ham eksperimental hisoblanadi.
Tabiiy vositalar
FDA depressiyani davolash uchun hech qanday tabiiy vositani ma’qullamagan. Tadqiqotlar davom etayotgan va ularning natijalari bir-biriga zid bo‘lsa-da, ba’zi odamlar D vitamini va dalachoy (Hypericum perforatum) o‘simligidan tayyorlangan biologik faol qo‘shimcha kabi tabiiy vositalar depressiya alomatlarini yengillashtirganini aytadi. Biroq bu vositalar xavf bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, jumladan, ba’zi hollarda retsept bo‘yicha beriladigan dori vositalari bilan o‘zaro ta’sirga kirishishi mumkin.
D vitamini, dalachoy yoki boshqa biologik faol qo‘shimchalar va tabiiy vositalarni avval shifokor bilan maslahatlashmasdan qo‘llamang. Ushbu va boshqa tabiiy vositalarning xavfsizligi va samaradorligi qat’iy ilmiy tadqiqotlarda tekshirilishi kerak.
O‘zimga qanday g‘amxo‘rlik qilishim mumkin?
Depressiyaga chalingan odamlarning aksariyatiga ruhiy salomatlik bo‘yicha davolanish yordam beradi. Davolanishni boshlaganingizdan keyin o‘zingizni asta-sekin yaxshiroq his qila boshlashingiz kerak. Bu davrda o‘zingizga nisbatan qattiqqo‘l bo‘lmang. Ilgari sizga zavq bergan ishlar bilan shug‘ullanishga harakat qiling. Hatto xohishingiz bo‘lmasa ham, bunday mashg‘ulotlar kayfiyatingizni ko‘tarishi mumkin.
Yana nimalar yordam berishi mumkin:
- Jismoniy faol bo‘lishga harakat qiling. Kuniga atigi 30 daqiqa piyoda yurish ham kayfiyatni ko‘tarishi mumkin.
- Har kuni bir vaqtda uxlashga yotish va uyg‘onishga harakat qiling.
- Muntazam va sog‘lom ovqatlaning.
- Qo‘lingizdan kelgan ishni, imkoningiz bo‘lganda qiling. Nimani albatta bajarish kerakligini va nima kutib turishi mumkinligini aniqlab oling.
- Odamlar bilan muloqot qiling. O‘zingizni qanday his qilayotganingiz haqida ishonchli odamlaringizga gapirib bering.
- Hayotingizdagi muhim qarorlarni o‘zingizni yaxshiroq his qilmaguningizcha keyinga qoldiring. Qarorlarni sizni yaxshi biladigan odamlar bilan muhokama qiling.
- Spirtli ichimliklar, nikotin va giyohvand moddalardan, jumladan, sizga buyurilmagan dori vositalaridan saqlaning.
Depressiyada qayerdan yordam topish mumkin?
AIVITA izohi: asl matnda bu yerda AQSh resurslariga (NIMH sayti va SAMHSAning ruhiy salomatlik xizmatlarini qidirish onlayn vositasi) havolalar berilgan. O‘zbekistonda avvalo shifokorga — terapevt, psixolog yoki psixiatrga murojaat qiling. Hayotga xavf tug‘ilganda 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling.
Depressiyaga chalingan yaqinimga qanday yordam bera olaman?
Agar tanishingiz depressiyaga chalingan bo‘lsa, unga shifokor yoki ruhiy salomatlik bo‘yicha mutaxassis qabuliga borishga yordam bering. Shuningdek, siz:
- uni qo‘llab-quvvatlashingiz, unga tushunish va sabr bilan munosabatda bo‘lishingiz va dalda berishingiz;
- uni sayr qilish, tashqariga chiqish va boshqa mashg‘ulotlarga taklif qilishingiz;
- davolash rejasiga amal qilishiga yordam berishingiz, masalan, buyurilgan dorilarni qabul qilish uchun eslatmalar o‘rnatib qo‘yishingiz;
- terapiya mashg‘ulotlariga borib-kelishi va qabulga yetib borishi uchun imkoniyati borligiga ishonch hosil qilishingiz;
- vaqt o‘tishi va davolanish bilan depressiya chekinishi mumkinligini unga eslatib turishingiz mumkin.
Klinik tadqiqotlar nima va ular nima uchun muhim?
Klinik tadqiqotlar — kasalliklar va holatlarning oldini olish, ularni aniqlash yoki davolash usullarini o‘rganadigan ilmiy tadqiqotlar. Bunday tadqiqotlar davolash usuli odamlar uchun xavfsiz va samarali yoki yo‘qligini aniqlashga yordam beradi. Ba’zi odamlar shifokorlar va olimlarga kasallik haqida ko‘proq bilib olish va tibbiy yordamni yaxshilashga ko‘maklashish uchun klinik tadqiqotlarda ishtirok etadi. Boshqalar, masalan, muayyan kasalliklari bor odamlar, hali keng qo‘llanilmayotgan davolash usullarini sinab ko‘rish uchun ishtirok etadi.
Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Depression». Источник: National Institute of Mental Health (NIMH), «Depression», NIH Publication No. 24-MH-8079, 2024 — https://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression. Общественное достояние. Перевод выполнен AIVITA; NIMH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIMH, «Depression», 2024. Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIMH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.