Yuqumli kasalliklar: bemorlar uchun qo‘llanma
Gepatit C
Muallif: National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK)
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.
Gepatit C nima
Gepatit C — jigarning yallig‘lanishi va shikastlanishiga olib keladigan virusli infeksiya. Yallig‘lanish — bu organizm to‘qimalari shikastlanganda yoki infeksiya tushganda paydo bo‘ladigan shish. Yallig‘lanish a’zolarni shikastlashi mumkin.
Viruslar organizm hujayralariga kirib oladi. Ko‘plab viruslar odamdan odamga yuqishi mumkin bo‘lgan infeksiyalarni keltirib chiqaradi. Gepatit C virusi infeksiya yuqqan odamning qoni bilan aloqa orqali yuqadi.
Vaksina mavjud bo‘lmasa-da, gepatit C dan o‘zingizni himoya qilish uchun choralar ko‘rishingiz mumkin. Agar sizda gepatit C bo‘lsa, davolanish haqida shifokoringiz bilan gaplashing. Dorilar gepatit C ning ko‘pchilik holatlarini to‘liq davolashi mumkin.
Gepatit C o‘tkir yoki surunkali infeksiya ko‘rinishida kechishi mumkin.
O‘tkir gepatit C
O‘tkir gepatit C — qisqa muddat davom etadigan infeksiya bo‘lib, shundan so‘ng virus organizmdan yo‘qoladi. Infeksiya gepatit C virusi bilan to‘qnash kelganingizdan bir necha hafta yoki oy o‘tib aniqlanishi mumkin.
Surunkali gepatit C
Surunkali gepatit C — uzoq davom etadigan infeksiya. Surunkali gepatit C gepatit C virusi organizmda qolib, yo‘qolmaganda yuzaga keladi. O‘tkir gepatit C bilan og‘rigan odamlarning yarmidan ko‘pida surunkali gepatit C rivojlanadi.
Surunkali gepatit C ni erta aniqlash va davolash jigar shikastlanishining oldini olishi mumkin. Davolanmasa, surunkali gepatit C jigarning surunkali kasalligi, jigar sirrozi, jigar yetishmovchiligi yoki jigar saratoniga olib kelishi mumkin.
Gepatit C qanchalik keng tarqalgan
AQShda gepatit C dunyoning ba’zi boshqa mintaqalariga qaraganda kamroq uchraydi.
Dunyoda gepatit C
Gepatit C Sharqiy Yevropa, Afrika, Yaqin Sharq va Osiyoning ba’zi mamlakatlarida ko‘proq uchraydi. Tadqiqotchilarning hisob-kitoblariga ko‘ra, gepatit C eng ko‘p tarqalgan mamlakatlarda aholining 2% dan 6% gachasi infeksiyalangan.
AQShda gepatit C
Tadqiqotchilarning hisob-kitoblariga ko‘ra, AQSh aholisining 1% dan kamrog‘i gepatit C bilan infeksiyalangan.
2022-yilda AQShda o‘tkir gepatit C ning yangi holatlari soni kamaydi. 4 848 ta yangi infeksiya holati qayd etilgan, ularning aksariyati giyohvand moddalarni in’eksiya orqali qabul qiladigan odamlarda. Biroq gepatit C ning ko‘p holatlari qayd etilmaydi, chunki odamlarda ko‘pincha hech qanday belgi bo‘lmaydi.
AQShda gepatit C qonda aniqlanadigan va qon bilan aloqa orqali yuqadigan eng keng tarqalgan surunkali virusli infeksiyadir. Yangi skrining dasturlari va gepatit C ni davolashning samaraliroq usullari tibbiyot xodimlariga bu kasallikka chalingan ko‘proq odamlarni aniqlash va davolashga yordam bermoqda. AQShda surunkali gepatit C bilan og‘rigan odamlar soni kamaymoqda, chunki samarali davolash usullari mavjud. Shunga qaramay, tadqiqotchilarning hisob-kitoblariga ko‘ra, surunkali gepatit C hamon 2 milliondan ortiq odamda uchraydi.
Gepatit C kimlarda ko‘proq uchraydi
Gepatit C quyidagi odamlarda ko‘proq uchraydi:
- giyohvand moddalarni in’eksiya orqali qabul qiladigan yoki ilgari qabul qilgan odamlarda;
- OIV bilan infeksiyalangan odamlarda;
- buyrak dializida bo‘lgan odamlarda;
- 1992-yilgacha donor qoni, qon preparatlari yoki donor a’zosini olgan odamlarda;
- gemofiliyasi bor va 1987-yilgacha qon ivish omillarini olgan odamlarda;
- ish joyida qon, igna va shpritslar bilan aloqada bo‘lgan odamlarda;
- gepatit C bilan og‘rigan onadan tug‘ilganlarda;
- gepatit C keng tarqalgan mamlakatda tug‘ilganlarda.
AQShda giyohvand moddalarni in’eksiya orqali qabul qilish gepatit C yuqishining eng ko‘p uchraydigan yo‘li hisoblanadi.
Gepatit C ga skrining kerakmi
Skrining — bu hech qanday belgisi bo‘lmagan odamlarni kasallikka tekshirish. Shifokorlar gepatit C ga skrining uchun qon tahlillaridan foydalanadi. Gepatit C bilan og‘rigan ko‘p odamlarda belgilar bo‘lmaydi va ular infeksiya yuqqanini bilishmaydi. Skrining tahlillari shifokorlarga gepatit C ni jiddiy sog‘liq muammolarini keltirib chiqarishidan oldin aniqlash va davolashga yordam beradi.
Shifokorlar odatda gepatit C ga skriningni quyidagilarga tavsiya qiladi:
- barcha kattalarga hayotida kamida bir marta;
- homilador ayollarga har bir homiladorlik davrida;
- gepatit C yuqish xavfi bor odamlarga;
- gepatit C ga tekshirilishni so‘ragan har qanday odamga.
Gepatit C ning asoratlari

1-rasm. Gepatit C kechishi: o'tkir shakldan surunkali va asoratlargacha AIVITA sxemasi.
Gepatit C jiddiy asoratlarga olib kelishi mumkin. Erta tashxis va davolash asoratlarning oldini olishga yordam beradi.
O‘tkir gepatit C asoratlari
O‘tkir gepatit C odatda jiddiy asoratlarga olib kelmaydi. Biroq o‘tkir gepatit C bilan og‘rigan odamlarning yarmidan ko‘pida surunkali gepatit C rivojlanadi. Davolanmasa, surunkali gepatit C jiddiy asoratlarga olib kelishi mumkin.
Surunkali gepatit C asoratlari
Surunkali gepatit C quyidagilarga olib kelishi mumkin:
- jigar sirrozi — chandiq to‘qima sog‘lom jigar to‘qimasi o‘rnini egallab, jigarning normal ishlashiga to‘sqinlik qiladigan holat. Chandiq to‘qima, shuningdek, jigar orqali qon oqimini qisman to‘sib qo‘yadi. Sirroz kuchaygan sari jigar ishdan chiqa boshlaydi;
- jigar yetishmovchiligi — jigar qattiq shikastlanib, to‘g‘ri ishlashdan to‘xtaydigan holat. Jigar yetishmovchiligi jigar kasalligining so‘nggi (terminal) bosqichi deb ham ataladi. Jigar yetishmovchiligi bor odamlarga jigar ko‘chirib o‘tkazish (transplantatsiya) kerak bo‘lishi mumkin;
- jigar saratoni. Sirrozi bor odamlarda jigar saratoni rivojlanish ehtimoli yuqoriroq. Jigar saratonini tekshirish uchun shifokoringiz qon tahlillari va ultratovush tekshiruvi (UTT) yoki boshqa turdagi tasviriy tekshiruvni tavsiya qilishi mumkin. Saratonni erta bosqichda aniqlash uni davolash imkoniyatini oshiradi.
Gepatit C belgilari
Gepatit C bilan infeksiyalangan ko‘pchilik odamlarda belgilar kam bo‘ladi yoki umuman bo‘lmaydi. O‘tkir gepatit C bilan og‘rigan ba’zi odamlarda virus bilan to‘qnash kelgandan 2–12 hafta o‘tib belgilar paydo bo‘lishi mumkin. Bu belgilarga quyidagilar kirishi mumkin:
- siydikning to‘qroq va najasning ochroq rangda bo‘lishi;
- holsizlik, charchoq hissi;
- isitma;
- bo‘g‘imlarda yoki qorinda og‘riq;
- ishtaha yo‘qolishi, ko‘ngil aynishi yoki qusish;
- ko‘z va terining sarg‘ayishi (sariqlik).
Surunkali gepatit C bilan og‘rigan odamlarda, ehtimol, sirroz kabi asoratlar rivojlanmaguncha belgilar kam bo‘ladi yoki umuman bo‘lmaydi, bu esa infeksiya yuqqanidan o‘nlab yillar o‘tib sodir bo‘lishi mumkin. Shuning uchun skrining belgilari bo‘lmagan odamlarda gepatit C ni aniqlashga yordam beradi. Sirrozning ba’zi belgilari:
- holsizlik, charchoq hissi;
- teri qichishi;
- vazn yo‘qotish;
- ongning chalkashishi yoki fikrlashda qiyinchilik;
- to‘piqlarning shishishi;
- assit — qorinning shishishi (qorin bo‘shlig‘ida suyuqlik to‘planishi).
Gepatit C sabablari

2-rasm. Gepatit C virusi yuqish yo'llari AIVITA sxemasi.
Gepatit C ni gepatit C virusi keltirib chiqaradi. Gepatit C virusi infeksiya yuqqan odamning qoni bilan aloqa orqali yuqadi. Bunday aloqa quyidagi hollarda yuz berishi mumkin:
- infeksiya yuqqan odam bilan giyohvand moddalarni in’eksiya qilish uchun ishlatiladigan igna yoki boshqa anjomlardan birgalikda foydalanish;
- infeksiya yuqqan odamga ishlatilgan igna bilan tasodifan sanchilib olish;
- steril bo‘lmagan (ya’ni barcha viruslar va boshqa mikroorganizmlardan tozalanmagan) va infeksiya yuqqan odamga ishlatilgan asboblar bilan tatuirovka yoki pirsing qildirish;
- infeksiya yuqqan odamning qoni yoki ochiq yaralari bilan aloqa qilish;
- infeksiya yuqqan odamning ustarasi, tish cho‘tkasi yoki tirnoq olgichidan foydalanish;
- gepatit C bilan og‘rigan onadan tug‘ilish;
- infeksiya yuqqan odam bilan himoyalanmagan jinsiy aloqa qilish;
- gepatit C keng tarqalgan mamlakatlarda yaxshi tozalanmagan igna yoki boshqa asboblar bilan stomatologik yoki tibbiy muolajalardan o‘tish.
Gepatit C quyidagi yo‘llar bilan yuqmaydi:
- infeksiya yuqqan odam sizga qarab yo‘talganda yoki aksirganda;
- suv ichganda yoki ovqat yeganda;
- infeksiya yuqqan odamni quchoqlaganda;
- infeksiya yuqqan odam bilan qo‘l berib ko‘rishganda yoki qo‘l ushlashganda;
- infeksiya yuqqan odam bilan qoshiq, sanchqi va boshqa ovqatlanish anjomlaridan birgalikda foydalanganda;
- infeksiya yuqqan odamning yonida o‘tirganda.
Chaqaloqqa gepatit C ona suti orqali yuqmaydi. Biroq ko‘krak uchlaringiz yorilgan yoki qonayotgan bo‘lsa, emizishdan saqlaning.
Gepatit C tashxisi
Shifokorlar gepatit C tashxisini kasallik tarixi (anamnez), fizikal ko‘rik va qon tahlillari asosida qo‘yadi. Agar sizda gepatit C bo‘lsa, shifokoringiz jigaringizni tekshirish uchun qo‘shimcha tekshiruvlar o‘tkazishi mumkin.
Kasallik tarixi
Shifokoringiz belgilaringiz haqida so‘raydi. Shuningdek, sizga qon quyilganmi, giyohvand moddalarni in’eksiya orqali qabul qilganmisiz va boshqa xavf omillari bormi — shular haqida ham so‘raydi.
Fizikal ko‘rik
Fizikal ko‘rik paytida shifokoringiz odatda jigar shikastlanishi belgilarini aniqlash uchun tanangizni ko‘zdan kechiradi, masalan:
- teri rangining o‘zgarishi;
- boldir, oyoq panjasi yoki to‘piqlarning shishishi;
- qorinda og‘riq sezilishi yoki qorinning shishishi.
Qon tahlillari
Gepatit C tashxisini qo‘yish uchun shifokoringiz bir yoki bir nechta qon tahlilini buyurishi mumkin. Tibbiyot xodimi sizdan qon namunasini oladi va uni laboratoriyaga yuboradi.
Gepatit C ga qilinadigan qon tahlillarining ayrim turlari quyidagilarni ko‘rsatishi mumkin:
- qachondir gepatit C virusi bilan aloqada bo‘lganmisiz;
- gepatit C virusi hozir ham organizmingizda bormi;
- qoningizda virus qancha;
- sizda gepatit C ning qaysi shakli.
Shifokoringiz davolanish paytida ham qon tahlillarini buyurishi mumkin. Qon tahlillari davolash qondagi virus miqdorini o‘zgartirayotganini ko‘rsatadi.
Qo‘shimcha tekshiruvlar
Agar sizda surunkali gepatit C bo‘lsa, jigaringiz shikastlangan bo‘lishi mumkin. Davolashni boshlashdan oldin shifokorlar jigar shikastlanishini va OIV, gepatit B kabi boshqa infeksiyalarni tekshiradi. Shifokoringiz asoratlar belgilarini kuzatib borish uchun muntazam tekshiruvlarni tavsiya qilishi mumkin.
Tekshiruvlarga quyidagilar kirishi mumkin:
- qon tahlillari;
- elastografiya — jigarning qattiqligini o‘lchaydigan maxsus tekshiruv. Jigar qattiqligining oshishi fibroz (chandiqlanish) belgisi bo‘lishi mumkin;
- sirrozni aniqlash uchun ultratovush yoki boshqa tasviriy tekshiruv;
- jigar biopsiyasi — shifokor igna yordamida jigardan kichik to‘qima bo‘lagini oladi.
Shifokorlar odatda jigar biopsiyasini faqat boshqa tekshiruvlar jigar shikastlanishi yoki kasalligi haqida yetarli ma’lumot bermaganda qo‘llaydi. Qaysi tekshiruvlar sizga mos ekanini shifokoringiz bilan muhokama qiling.
Gepatit C ni davolash
Agar gepatit C virusi 6 oy ichida o‘z-o‘zidan yo‘qolmasa, sizga, ehtimol, davolanish kerak bo‘ladi. Shifokorlar gepatit C ni virusga hujum qiladigan virusga qarshi (antiviral) dorilar bilan davolaydi.
Virusga qarshi dorilar surunkali gepatit C bilan og‘rigan odamlarning 95% dan ortig‘ini 8–12 hafta ichida to‘liq davolaydi. Biroq ba’zi odamlarga virusga qarshi dorilarni uzoqroq qabul qilish kerak bo‘lishi mumkin.
Gepatit C dorilari odatda yaxshi o‘zlashtiriladi, lekin ba’zi odamlarda nojo‘ya ta’sirlar keltirib chiqarishi mumkin. Gepatit C ni davolashning mumkin bo‘lgan nojo‘ya ta’sirlari haqida shifokoringiz bilan gaplashing.
Retsept bo‘yicha yoki retseptsiz beriladigan har qanday boshqa dorini qabul qilishdan oldin shifokoringiz bilan maslahatlashing. Xavfsizlik nuqtayi nazaridan, vitaminlar kabi biologik faol qo‘shimchalarni yoki har qanday komplementar yoki muqobil tibbiyot usullarini qo‘llashdan oldin shifokoringiz bilan gaplashing. Ularning ba’zilari jigarni shikastlashi va gepatit C dorilari bilan o‘zaro ta’sirga kirishishi mumkin.
Gepatit C dorilarining narxi
Gepatit C dorilari qimmat bo‘lishi mumkin. Agar dorilar uchun to‘lashda yordam kerak bo‘lsa, shifokoringiz bilan gaplashing.
Gepatit C asoratlarini davolash
Agar gepatit C sirrozga olib kelgan bo‘lsa, jigar kasalliklari bilan og‘rigan odamlarni davolashda tajribaga ega shifokorga murojaat qiling. Shifokorlar sirroz bilan bog‘liq sog‘liq muammolarini dorilar bilan davolashi mumkin. Sizga kichik tibbiy muolajalar yoki operatsiya ham kerak bo‘lishi mumkin. Agar sizda sirroz bo‘lsa, jigar saratoni rivojlanish ehtimoli yuqoriroq. Jigar saratonini tekshirish uchun shifokoringiz qon tahlillari va ultratovush yoki boshqa turdagi tasviriy tekshiruvni buyurishi mumkin.
Agar gepatit C jigar yetishmovchiligi yoki jigar saratoniga olib kelgan bo‘lsa, sizga jigar ko‘chirib o‘tkazish kerak bo‘lishi mumkin.
Gepatit C dan o‘zingizni qanday himoya qilish mumkin
Agar sizda gepatit C bo‘lmasa, quyidagi choralar bilan o‘zingizni infeksiyadan himoya qilishingiz mumkin:
- giyohvand moddalarni in’eksiya qilish uchun ishlatiladigan igna yoki boshqa anjomlardan birgalikda foydalanmang;
- boshqa odamning qoni yoki ochiq yaralariga tegishingizga to‘g‘ri kelsa, qo‘lqop kiying;
- tatuirovka yoki pirsing ustasi steril asboblar va ochilmagan bo‘yoqdan foydalanayotganiga ishonch hosil qiling;
- tish cho‘tkasi, ustara yoki tirnoq olgich kabi shaxsiy buyumlardan birgalikda foydalanmang.
Gepatit C jinsiy aloqa orqali odamdan odamga yuqishi mumkin, lekin bunday ehtimol past. Ba’zi odamlarda jinsiy aloqa paytida gepatit C yuqish xavfi yuqoriroq. Yuqori xavf guruhlariga erkaklar bilan jinsiy aloqada bo‘ladigan erkaklar, shuningdek bir nechta jinsiy sherigi bor, OIV yoki jinsiy yo‘l bilan yuqadigan boshqa kasalliklari bor yoki qo‘pol jinsiy aloqa qiladigan odamlar kiradi. Jinsiy aloqa orqali gepatit C yuqish xavfingiz va xavfsiz jinsiy aloqa qoidalari haqida shifokoringiz bilan gaplashing. Masalan, lateks yoki poliuretan prezervativdan foydalanish gepatit C tarqalishining oldini olishga yordam berishi mumkin.
Agar ilgari gepatit C bilan og‘rigan bo‘lsangiz, u sizga yana yuqishi mumkin. Yuqoridagi choralarga amal qiling va qayta infeksiyadan qanday himoyalanish haqida shifokoringiz bilan gaplashing.
Agar gepatit C virusi bilan aloqada bo‘lgan bo‘lishingiz mumkin deb o‘ylasangiz, imkon qadar tezroq shifokorga murojaat qiling. Erta tashxis va davolash jigar shikastlanishining oldini olishga yordam beradi.
Gepatit C ni boshqalarga yuqtirmaslik uchun nima qilish kerak
Agar sizda gepatit C bo‘lsa, infeksiyani tarqatmaslik uchun yuqoridagi choralarga amal qiling. Jinsiy sherigingizga gepatit C bilan og‘riganingizni ayting va xavfsiz jinsiy aloqa qoidalari haqida shifokoringiz bilan gaplashing.
Shifokoringiz, stomatologingiz va boshqa tibbiyot xodimlariga gepatit C bilan og‘riganingizni aytib, boshqalarni ham infeksiyadan himoya qilishingiz mumkin. Qon yoki qon preparatlari, urug‘ suyuqligi (sperma) yoki to‘qima topshirmang (donor bo‘lmang).
Gepatit C ga qarshi vaksina bormi
Tadqiqotchilar hali ham gepatit C ga qarshi vaksina ustida ishlamoqda. Agar sizda gepatit C bo‘lsa, jigaringizni yanada shikastlashi mumkin bo‘lgan infeksiyalar, masalan, gepatit A va gepatit B ga qarshi emlashlar haqida shifokoringiz bilan gaplashing.
Gepatit C da ovqatlanish
Agar sizda gepatit C bo‘lsa, sog‘lom ovqat va ichimliklarni tanlang. Sog‘lom ovqatlanish haqida shifokoringiz bilan gaplashing. Shuningdek, spirtli ichimliklardan voz keching, chunki ular jigarni yanada ko‘proq shikastlashi mumkin.
Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Hepatitis C». Источник: National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), «Hepatitis C» — https://www.niddk.nih.gov/health-information/liver-disease/viral-hepatitis/hepatitis-c. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIDDK, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIDDK, «Hepatitis C». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIDDK, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.