Sog‘lom turmush tarzi: bemorlar uchun qo‘llanma
Kognitiv salomatlik va keksa yoshdagi odamlar
Mualliflar: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI), National Institute of Mental Health (NIMH), National Institute on Aging (NIA)
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.
103Shoshilinch holat
Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Kognitiv salomatlik — bu aniq fikrlash, o‘rganish va eslab qolish qobiliyati. U ko‘plab kundalik ishlarni samarali bajarish uchun zarur. Kognitiv salomatlik — miya umumiy salomatligining faqat bir jihati.
Kognitiv salomatlikka ko‘plab omillar ta’sir qiladi. Genetik omillar, atrof-muhit omillari va turmush tarzi fikrlash qobiliyatining hamda kundalik vazifalarni — masalan, mashina haydash, to‘lovlarni amalga oshirish, dori ichish va ovqat pishirishni — bajarish qobiliyatining susayishiga hissa qo‘shishi mumkin. Genetik omillarni nazorat qilib bo‘lmasa-da, atrof-muhit va turmush tarziga oid ko‘plab omillarni o‘zgartirish yoki nazorat ostiga olish mumkin.
Ilmiy tadqiqotlar kognitiv funksiyalar susayishi xavfini kamaytirish va kognitiv salomatlikni saqlashga yordam beradigan qadamlar borligini ko‘rsatadi. Bu kichik o‘zgarishlar jamlanib boradi: ularni kundalik hayotingizning bir qismiga aylantirsangiz, miya faoliyatini hozir ham, kelajakda ham qo‘llab-quvvatlashi mumkin.
Jismoniy salomatligingizga g‘amxo‘rlik qiling
Jismoniy salomatlikka g‘amxo‘rlik qilish kognitiv salomatlikka ham yordam berishi mumkin. Siz quyidagilarni qilishingiz mumkin:
- tavsiya etilgan profilaktik tekshiruvlardan (skrininglardan) o‘tib turing;
- yuqori qon bosimi (quyida batafsilroq), qandli diabet, depressiya va yuqori xolesterin kabi surunkali kasalliklarni nazorat qiling;
- qabul qilayotgan dorilaringiz va ularning xotira, uyqu va miya faoliyatiga mumkin bo‘lgan nojo‘ya ta’sirlari haqida shifokoringiz bilan gaplashing;
- eshitish yoki ko‘rishning pasayishi kabi yoshga bog‘liq sezgi a’zolari muammolarini davolang;
- miya jarohatiga olib kelishi mumkin bo‘lgan yiqilish va boshqa baxtsiz hodisalar xavfini kamaytiring;
- spirtli ichimliklarni cheklang; ba’zi dorilar spirtli ichimlik bilan birga qabul qilinganda xavfli bo‘lishi mumkinligini yodda tuting;
- hozir chekayotgan bo‘lsangiz, chekishni tashlang; chaynaladigan tamaki kabi boshqa nikotinli mahsulotlardan ham saqlaning;
- ovqatlanishingizga e’tiborli bo‘ling: to‘yimliligi yuqori, hayvon yog‘lari kam, vitaminlar va kletchatkaga boy mahsulotlarni tanlang;
- yetarlicha uxlang — odatda har kecha yetti soatdan to‘qqiz soatgacha.
Qon bosimini nazorat qiling
Yuqori qon bosimining (arterial gipertenziyaning) oldini olish yoki uni nazorat qilish nafaqat yurakka, balki miyaga ham foyda beradi. O‘nlab yillar davom etgan kuzatuv tadqiqotlari o‘rta yoshda — taxminan 40 yoshdan 60 yoshning boshlarigacha — yuqori qon bosimi bo‘lishi keyingi yillarda kognitiv funksiyalar susayishi xavfini oshirishini ko‘rsatgan. Bundan tashqari, yirik SPRINT MIND tadqiqotida olimlar sistolik qon bosimini 120 mm sim. ust.dan pastga tushirgan 50 va undan katta yoshdagi odamlarda besh yillik davolash davomida yengil kognitiv buzilish — ko‘pincha demensiyadan oldin keladigan holat — rivojlanish xavfi kamayganini aniqlagan.
Yuqori qon bosimi ko‘pincha ko‘rinadigan yoki seziladigan kasallik belgilarini keltirib chiqarmaydi. O‘zingizni yaxshi his qilsangiz ham, har yili shifokor qabulida tekshiruvdan o‘tish qon bosimingiz oshgan-oshmaganini aniqlashga yordam beradi. Yuqori qon bosimini nazorat qilish yoki pasaytirish uchun shifokor jismoniy mashqlar, ovqatlanishdagi o‘zgarishlar va kerak bo‘lsa, dori-darmonlarni taklif qilishi mumkin.
Yurak va miya o‘rtasidagi bog‘liqlik haqida ko‘payib borayotgan dalillar
Tadqiqot natijalari yurak kasalliklari bilan bog‘liq ba’zi omillar kognitiv salomatlik bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Masalan, bir tadqiqotda tana massasi indeksi, qondagi qand miqdori va sistolik qon bosimi kabi yurak-qon tomir xavf omillarining yuqoriroq ko‘rsatkichlari keyingi yillarda kognitiv salomatlikning yomonroq bo‘lishi bilan bog‘liq ekani aniqlangan. Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, semizlik — yurak kasalliklarining ma’lum xavf omili — demensiya rivojlanish xavfining oshishi bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Yurak-qon tomir tizimi salomatligiga umuman yaxshiroq g‘amxo‘rlik qilish ham miyangizni, ham yuragingizni himoya qilishga yordam beradi.
Sog‘lom ovqatlaning
Ko‘plab tadqiqotlar sog‘lom ovqatlanish yurak kasalliklari yoki qandli diabet kabi ko‘plab surunkali kasalliklar xavfini kamaytirishga yordam berishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Umuman olganda, sog‘lom va muvozanatli ovqatlanish meva va sabzavotlar; butun donli mahsulotlar; yog‘siz go‘sht, baliq va parranda go‘shti; kam yog‘li yoki yog‘sizlantirilgan sut mahsulotlaridan iborat. Shuningdek, qattiq yog‘lar, shakar va tuzni cheklash kerak. Porsiya hajmini nazorat qiling va yetarlicha suv hamda boshqa suyuqliklar iching.
Ba’zi ovqatlanish tartiblari miya salomatligini saqlashga, kognitiv funksiyalarni asrashga yoki Alsgeymer kasalligi xavfini kamaytirishga yordam berishi mumkinligi haqida bir-biriga zid dalillar ham bor. Masalan, ba’zi kuzatuv tadqiqotlarida O‘rta yer dengizi parhezi (Mediterranean diet) bo‘yicha ovqatlanadigan odamlarda demensiya rivojlanish xavfi pastroq ekani qayd etilgan. MIND deb ataladigan boshqa parhez O‘rta yer dengizi parhezi va DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension — gipertenziyaga qarshi parhez yondashuvi) parhezining uyg‘unlashuvidir. Ba’zi tadqiqotlarda MIND parhezi ham Alsgeymer kasalligi xavfining kamayishi va kognitiv funksiyalarning sekinroq susayishi bilan bog‘liq bo‘lgan. Shunga qaramay, bu umidli natijalarga qaramasdan, xulosalar qat’iy emas. Masalan, yaqinda o‘tkazilgan klinik tadqiqotda MIND parheziga amal qilgan ishtirokchilarda kognitiv funksiyalar faqat biroz yaxshilangani va bu yengil kaloriya cheklovli nazorat parheziga amal qilganlardagi natijaga o‘xshash bo‘lgani aniqlangan.
Olimlar bu parhezlarni, shuningdek, alohida oziq-ovqat mahsulotlari va biologik faol qo‘shimchalarni kognitiv salomatlikka mumkin bo‘lgan ta’sirini yaxshiroq bilish uchun o‘rganishni davom ettirmoqda.
Hozirgi vaqtda Alsgeymer kasalligi yoki kognitiv funksiyalar susayishining boshqa shakllarining oldini olish uchun hech qanday vitamin yoki qo‘shimcha tavsiya etilmaydi. Biroq yaqinda o‘tkazilgan klinik tadqiqotlar har kuni multivitamin qabul qilish keksa yoshdagi odamlarda xotira va kognitiv funksiyalarni yaxshilashi mumkinligini ko‘rsatdi.
Jismoniy faol bo‘ling
Jismoniy faollik — muntazam mashqlar, uy yumushlari yoki boshqa mashg‘ulotlar — ko‘p foyda keltiradi. Jismoniy faollik sizga quyidagilarda yordam berishi mumkin:
- kuchingizni saqlash va oshirish;
- o‘zingizni g‘ayratliroq his qilish;
- muvozanatni yaxshilash;
- yurak kasalliklari, qandli diabet va boshqa kasalliklarning oldini olish yoki ularni kechiktirish;
- kayfiyatni yaxshilash va depressiyani kamaytirish.
Bir qator tadqiqotlar jismoniy faollik bilan miya salomatligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tasdiqlagan. Masalan, bir tadqiqotda jismoniy jihatdan faolroq bo‘lgan sichqonlar va odamlarda miya salomatligini mustahkamlovchi oqsil darajasi kam harakat qiladiganlarga qaraganda yuqoriroq bo‘lgan. Kognitiv funksiyalari me’yorida bo‘lgan, o‘rta yoshning oxiridagi ishtirokchilar bilan o‘tkazilgan kuzatuv tadqiqotida o‘rtacha jadallikdagi jismoniy faollikka ko‘proq vaqt sarflash miyada glyukoza almashinuvining (miya glyukozani qanchalik tez energiyaga aylantirishining) ko‘proq oshishi bilan bog‘liq bo‘lgan, bu esa Alsgeymer kasalligi rivojlanish xavfini kamaytirishi mumkin. Randomizatsiyalangan nazoratli tadqiqot esa jismoniy mashqlar xotira va o‘rganish uchun muhim bo‘lgan miya tuzilmasining hajmini oshirishi va natijada fazoviy xotirani yaxshilashi mumkinligini ko‘rsatgan. Bu natijalar umidli bo‘lsa-da, jismoniy mashqlar kognitiv funksiyalar susayishining oldini olishda qanday rol o‘ynashini aniqlash uchun qo‘shimcha tadqiqotlar zarur.
AQSh federal tavsiyalariga ko‘ra, barcha kattalar haftasiga kamida 150 daqiqa (2,5 soat) jismoniy faollik bilan shug‘ullanishi kerak. Piyoda yurish — yaxshi boshlanish. Shuningdek, xavfsizroq harakatlanishni o‘rgatadigan va yiqilishning oldini olishga yordam beradigan dasturlarga qo‘shilishingiz mumkin. Bu muhim, chunki yiqilish jiddiy jarohatlarga, jumladan, miya jarohatlariga olib kelishi mumkin. Agar hozir kam harakat qilsangiz-u, jadal mashqlar dasturini boshlamoqchi bo‘lsangiz, shifokoringiz bilan maslahatlashing.
Aqlingizni faol saqlang

2-rasm. Kognitiv mashg'ulotlar turlari va 10 yillik natija (ACTIVE tadqiqoti): mantiqiy fikrlash hamda axborotni qayta ishlash tezligi bo'yicha mashg'ulotlar xotira mashg'ulotlariga qaraganda kognitiv susayishni ko'proq kamaytiradi AIVITA sxemasi.
Muayyan kognitiv ko‘nikmalarni yaxshilashga qaratilgan kognitiv mashg‘ulotlar keksa yoshdagi odamlarda kognitiv salomatlikni saqlashga foyda berishi ko‘rinib turibdi. ACTIVE (Advanced Cognitive Training for Independent and Vital Elderly) deb ataladigan yirik randomizatsiyalangan nazoratli tadqiqotda 10 yil davomida kognitiv mashg‘ulotlarning — aniqrog‘i, xotira, mantiqiy fikrlash yoki axborotni qayta ishlash tezligi bo‘yicha mashg‘ulotlarning — kognitiv qobiliyatlar va kundalik faoliyatga ta’siri sinovdan o‘tkazilgan. Tadqiqot mantiqiy fikrlash va axborotni qayta ishlash tezligi bo‘yicha mashg‘ulot olgan ishtirokchilarda kognitiv funksiyalar xotira guruhi va nazorat guruhidagilarga qaraganda kamroq susayganini ko‘rsatgan. ACTIVE tadqiqotiga tayanib, AQSh Milliy qarish instituti (NIA) axborotni qayta ishlash tezligi bo‘yicha mashg‘ulotlar kognitiv buzilish va demensiya bilan kasallanishni kamaytira oladimi yoki yo‘qligini baholash uchun yirik klinik tadqiqotni qo‘llab-quvvatlamoqda.
Ba’zi kompyuter va onlayn o‘yinlar xotira va fikrlashni yaxshilaydi, degan da’volarga ehtiyot bo‘ling. Hozircha tijorat maqsadidagi kompyuter asosidagi «miya mashqi» ilovalari kognitiv qobiliyatlarga ACTIVE tadqiqotidagi mashg‘ulotlar kabi ta’sir qiladi, deb aytish uchun yetarli dalil yo‘q.
Yosh o‘tgan sari boshqa mazmunli mashg‘ulotlar bilan band bo‘lish ham muhim kognitiv foyda keltirishi mumkin. Masalan, bir tadqiqotda kurok tikish (quilting) yoki raqamli fotografiyani o‘rgangan keksa yoshdagi odamlarda xotira faqat muloqot qilgan yoki kamroq aqliy kuch talab qiladigan ishlar bilan shug‘ullanganlarga qaraganda ko‘proq yaxshilangan. Musiqa, teatr, raqs va ijodiy yozuv kabi mashg‘ulotlar bo‘yicha tadqiqotlar ular hayot sifati va farovonlikni — xotira va o‘ziga bo‘lgan hurmatning yaxshilanishidan tortib stressning kamayishi va ijtimoiy muloqotning ko‘payishigacha — yaxshilashi mumkinligini ko‘rsatgan, ammo bu sohalarda qo‘shimcha tadqiqotlar kerak.
Umuman olganda, bunday mashg‘ulotlarning kognitiv funksiyalarga uzoq muddatli foydali ta’siri haqidagi dalillar hali qat’iy emasligini bilish muhim. NIA bunday mashg‘ulotlar kognitiv funksiyalar susayishini kamaytirishga yoki sog‘lom kognitiv holatni saqlashga qanday yordam berishini yanada sinab ko‘rish uchun bu sohadagi tadqiqotlarni turli guruhlarga mansub ko‘proq keksa yoshdagi odamlarni qamrab olgan holda kengaytirishni qo‘llab-quvvatlaydi.
Ijtimoiy faoliyat orqali aloqada bo‘ling
Ijtimoiy tadbirlar va jamoat dasturlari orqali oilangiz, do‘stlaringiz va qo‘shnilaringiz bilan aloqada bo‘lish yolg‘izlik va ijtimoiy ajralib qolishning oldini olishning ajoyib usulidir. Ammo bu kognitiv funksiyalarni qo‘llab-quvvatlashga ham yordam berishi mumkinligini bilarmidingiz? Masalan, 75 va undan katta yoshdagi qariyb 200 nafar katta yoshli odam ishtirokidagi klinik tadqiqot — I-CONECT (Conversational Engagement Randomized Controlled Clinical Trial) — ning dastlabki natijalari internet orqali muntazam qo‘ng‘iroqlar kognitiv funksiyalar susayishi va ijtimoiy ajralib qolish xavfini kamaytirishga yordam berishi mumkinligini ko‘rsatgan. Yana bir misol — NIA tomonidan moliyalashtiriladigan uzoq muddatli Health and Retirement Study tadqiqoti. Tadqiqotchilar 65 va undan katta yoshdagi 7000 dan ortiq ishtirokchining ma’lumotlarini tahlil qilib, yuqori ijtimoiy faollik, jumladan, qo‘shnilarnikiga borib turish va ko‘ngillilik ishlari keksalikda kognitiv salomatlikning yaxshiroq bo‘lishi bilan bog‘liq ekanini aniqlagan.
Agar ijtimoiy aloqalaringizni mustahkamlamoqchi bo‘lsangiz, mahalliy tashkilotda ko‘ngilli bo‘lib ishlash yoki o‘zingizga yoqadigan mashg‘ulotga, masalan, piyoda yurishga bag‘ishlangan guruhga qo‘shilish haqida o‘ylab ko‘ring. Mavjud dasturlarni keksalar markazlari, kutubxonalar yoki boshqa mahalliy jamoat tashkilotlari orqali topishingiz mumkin. Onlayn uchrashadigan guruhlar tobora ko‘paymoqda: bu uydan turib siz bilan qiziqishlari bir xil odamlar bilan aloqa qilish yoki qo‘llab-quvvatlash olish imkonini beradi.
Jismoniy va ruhiy salomatlik muammolarini davolang
Ko‘plab kasalliklar miyaga ta’sir qiladi va kognitiv funksiyalar uchun xavf tug‘diradi. Bunday holatlarga quyidagilar kiradi:
- insult — miyadagi qon tomirlarini shikastlashi va qon tomir demensiyasi xavfini oshirishi mumkin;
- depressiya — ong chalkashligi yoki diqqat bilan bog‘liq muammolarga olib kelishi mumkin va demensiya bilan bog‘liq ekani aniqlangan;
- delirium — ko‘pincha kasalxonada yotgan paytda to‘satdan yuzaga keladigan ong chalkashligi holati sifatida namoyon bo‘ladi va undan keyin ko‘pincha kognitiv funksiyalarning susayishi yoki buzilishi kuzatiladi.
Agar sizda ushbu jiddiy kasalliklardan birortasining belgilari bo‘lsa, davolanish uchun murojaat qilish muhim. Bunday kasalliklarni samarali davolash kognitiv funksiyalar susayishi yoki fikrlash muammolarining oldini olishga yoki ularni kechiktirishga yordam berishi mumkin.
Dorilar miyaga qanday ta’sir qilishini biling
Ba’zi dorilar va ularning birikmalari keksa yoshdagi odamlarda ong chalkashligi, xotira yo‘qolishi, gallyutsinatsiyalar va alahsirashga (vasvasaga) sabab bo‘lishi mumkin.
Dorilar oziq-ovqat, biologik faol qo‘shimchalar, spirtli ichimliklar va boshqa moddalar bilan ham o‘zaro ta’sirga kirishishi mumkin. Bunday o‘zaro ta’sirlarning ba’zilari miya faoliyatiga ta’sir qilishi mumkin. Keksa yoshdagi odamlarda kognitiv funksiyalarni yomonlashtirishi mumkin bo‘lgan dorilarga quyidagilar kiradi:
- allergiyaga qarshi antigistamin dorilar;
- uyqu dorilari;
- antipsixotiklar;
- mushak bo‘shashtiruvchi dorilar (miorelaksantlar);
- siydik tuta olmaslikni davolash dorilari;
- oshqozon, ichak va qovuqdagi spazmlarni bartaraf etuvchi dorilar.
Agar dorilaringiz yoki ularning mumkin bo‘lgan nojo‘ya ta’sirlari sizni tashvishga solsa, shifokoringiz bilan gaplashing. Buyurilgan dorilarni avval shifokoringiz bilan maslahatlashmasdan to‘xtatmang.
Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Cognitive Health and Older Adults». Источник: National Institute on Aging (NIA), «Cognitive Health and Older Adults» — https://www.nia.nih.gov/health/brain-health/cognitive-health-and-older-adults. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIA, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIA, «Cognitive Health and Older Adults». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIA, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

1-rasm. Yurak-qon tomir xavf omillari va kognitiv salomatlik o'rtasidagi bog'liqlik: TKI, qand va qon bosimining yuqori ko'rsatkichlari kognitiv susayish va demensiya xavfini oshiradi; bu omillarni nazorat qilish miyani himoya qiladi AIVITA sxemasi.