Endokrinologiya: bemorlar uchun qo‘llanma

Gipotireoz (qalqonsimon bez faoliyatining susayishi)

Mualliflar: National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS), National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK)

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.

Русская версия

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Oq xalatdagi shifokor yorqin tibbiyot kabinetida bemor ayol bilan suhbatlashmoqda

Gipotireoz nima?

1-rasm. Qalqonsimon bezning joylashuvi va vazifasi

1-rasm. Qalqonsimon bezning joylashuvi va vazifasi AIVITA sxemasi.

Gipotireoz yoki qalqonsimon bez faoliyatining susayishi — qalqonsimon bez organizm ehtiyojini qondirish uchun yetarli miqdorda qalqonsimon bez gormonlarini ishlab chiqarmaydigan holat. Qalqonsimon bez — bo‘yinning old qismida joylashgan, kapalakka o‘xshash kichik bez. Qalqonsimon bez gormonlari organizmning energiyadan qanday foydalanishini boshqaradi, shuning uchun ular deyarli barcha a’zolarga, hatto yurak urishiga ham ta’sir qiladi. Bu gormonlar yetishmasa, organizmning ko‘plab funksiyalari sekinlashadi.

Gipotireoz qanchalik keng tarqalgan?

AQShda 12 yosh va undan katta aholining har 100 kishidan deyarli 5 nafarida gipotireoz bor, biroq aksariyat hollarda u yengil kechadi yoki yaqqol belgilari kam bo‘ladi.

Gipotireoz kimlarda ko‘proq rivojlanadi?

Ayollarda gipotireoz erkaklarga qaraganda ancha ko‘p uchraydi. Bu kasallik 60 yoshdan oshganlarda ham ko‘proq kuzatiladi.

Quyidagi hollarda gipotireoz ehtimoli yuqoriroq:

  • ilgari qalqonsimon bez bilan bog‘liq muammo, masalan, buqoq bo‘lgan bo‘lsa;
  • qalqonsimon bez muammosini davolash uchun operatsiya qilingan yoki radioaktiv yod bilan davolangan bo‘lsangiz;
  • qalqonsimon bez, bo‘yin yoki ko‘krak sohasiga nur terapiyasi olgan bo‘lsangiz;
  • oilangizda qalqonsimon bez kasalliklari bo‘lgan bo‘lsa;
  • so‘nggi 6 oy ichida homilador bo‘lgan bo‘lsangiz;
  • sizda Terner sindromi — ayollarda uchraydigan genetik kasallik bo‘lsa.

Boshqa kasalliklar bo‘lganda ham qalqonsimon bez faoliyati susayishi ehtimoli yuqoriroq, jumladan:

  • seliakiya;
  • Shegren sindromi — ko‘z va og‘iz qurishiga sabab bo‘ladigan kasallik;
  • pernitsioz anemiya — B12 vitamini yetishmasligi tufayli yuzaga keladigan holat;
  • 1-tur yoki 2-tur qandli diabet;
  • revmatoid artrit — bo‘g‘imlarni shikastlaydigan autoimmun kasallik;
  • qizil yuguruk (lyupus) — surunkali autoimmun yallig‘lanish kasalligi.

Homiladorlik paytidagi gipotireoz xavflimi?

Davolanmasa, homiladorlik paytidagi gipotireoz ona va bolaga ta’sir qilishi mumkin. Biroq qalqonsimon bez dorilari muammolarning oldini olishga yordam beradi va homiladorlikda ularni qabul qilish xavfsiz. Qalqonsimon bez gormoni dorisini qabul qiladigan ko‘plab ayollarga homiladorlik paytida yuqoriroq doza kerak bo‘ladi, shuning uchun homilador ekaningizni bilishingiz bilan darhol shifokoringizga murojaat qiling.

Gipotireoz qanday asoratlarga olib keladi?

Gipotireoz xolesterin darajasining oshishiga hissa qo‘shishi mumkin. Agar xolesteriningiz yuqori bo‘lsa, gipotireozga tekshirilishingiz kerak. Kamdan-kam hollarda og‘ir, davolanmagan gipotireoz miksedematoz komaga olib kelishi mumkin — bu gipotireozning o‘ta og‘ir shakli bo‘lib, bunda organizm funksiyalari hayot uchun xavfli darajagacha sekinlashadi. Miksedematoz koma zudlik bilan tibbiy yordamni talab qiladi.

Gipotireoz qanday belgilar beradi?

Gipotireozning belgilari ko‘p va ular har bir odamda turlicha bo‘lishi mumkin. Gipotireozning keng tarqalgan belgilari:

  • holsizlik (tez charchash);
  • vazn ortishi;
  • sovuqni yomon ko‘tarish;
  • bo‘g‘im va mushaklardagi og‘riq;
  • teri qurishi yoki sochning quruq va siyrak bo‘lib qolishi;
  • ko‘p yoki tartibsiz hayz ko‘rish yoki bola ko‘rish (fertillik) bilan bog‘liq muammolar;
  • yurak urishining sekinlashishi;
  • depressiya.

Gipotireoz sekin rivojlangani uchun siz uning belgilarini oylar, hatto yillar davomida sezmasligingiz mumkin.

Bu belgilarning ko‘pi, ayniqsa holsizlik va vazn ortishi, keng tarqalgan va ular har doim ham qalqonsimon bez muammosi borligini anglatmaydi.

Gipotireoz nimadan kelib chiqadi?

Gipotireozning bir nechta sababi bor, jumladan:

  • Xashimoto kasalligi;
  • tireoidit, ya’ni qalqonsimon bezning yallig‘lanishi;
  • tug‘ma gipotireoz, ya’ni tug‘ilgandan mavjud bo‘lgan gipotireoz;
  • qalqonsimon bezning bir qismini yoki butunlay jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash;
  • qalqonsimon bezni nur bilan davolash;
  • ayrim dorilar.

Kamroq hollarda gipotireozga ovqat tarkibida yodning haddan tashqari ko‘p yoki kam bo‘lishi yoki gipofiz yoxud gipotalamus kasalliklari sabab bo‘ladi. Biroq AQShda yod yetishmovchiligi juda kam uchraydi.

Xashimoto kasalligi

Autoimmun kasallik bo‘lgan Xashimoto kasalligi (autoimmun tireoidit) gipotireozning eng ko‘p uchraydigan sababidir. Bu kasallikda immun tizimi qalqonsimon bezga hujum qiladi. Bez yallig‘lanadi va yetarli miqdorda qalqonsimon bez gormonlarini ishlab chiqara olmaydi.

Tireoidit

2-rasm. Tireoiditning rivojlanishi: tireotoksikozdan gipotireozga

2-rasm. Tireoiditning rivojlanishi: tireotoksikozdan gipotireozga AIVITA sxemasi.

Tireoidit — qalqonsimon bezning yallig‘lanishi — bezda to‘plangan gormonning undan sizib chiqishiga sabab bo‘ladi. Dastlab bu qondagi gormon darajasini oshiradi va tireotoksikozga — qalqonsimon bez gormonlari darajasi haddan tashqari yuqori bo‘lgan holatga olib keladi. Tireotoksikoz ko‘p oylar davom etishi mumkin. Shundan keyin qalqonsimon bez faoliyati susayishi mumkin va vaqt o‘tishi bilan bu holat doimiy bo‘lib, qalqonsimon bez gormoni bilan o‘rinbosar davolashni talab qilishi mumkin.

Tireoiditning uch turi avval tireotoksikozga, keyin gipotireozga sabab bo‘lishi mumkin:

  • subakut tireoidit — qalqonsimon bezning og‘riqli yallig‘lanishi va kattalashishi;
  • tug‘ruqdan keyingi tireoidit — ayol tuqqanidan keyin rivojlanadi;
  • og‘riqsiz («jim») tireoidit — qalqonsimon bez kattalashgan bo‘lsa ham og‘riq bermaydi. Mutaxassislarning fikricha, bu, ehtimol, autoimmun holat.

Tug‘ma gipotireoz

Ba’zi chaqaloqlar qalqonsimon bezi to‘liq rivojlanmagan yoki to‘g‘ri ishlamaydigan holda tug‘iladi. Davolanmasa, tug‘ma gipotireoz aqliy rivojlanishning orqada qolishiga va o‘sishdan orqada qolishga — chaqaloqning kutilganidek o‘smasligiga olib kelishi mumkin. Erta davolash bu muammolarning oldini olishi mumkin. Shu sababli AQShda yangi tug‘ilgan chaqaloqlarning aksariyati gipotireozga tekshiriladi.

Qalqonsimon bezning bir qismini yoki butunlay olib tashlash

Jarrohlar qalqonsimon bezning bir qismini olib tashlaganda, qolgan qismi normal miqdorda gormon ishlab chiqarishi mumkin. Lekin bunday operatsiyadan o‘tgan ba’zi odamlarda gipotireoz rivojlanishi mumkin. Qalqonsimon bezni butunlay olib tashlash har doim gipotireozga olib keladi.

Jarrohlar qalqonsimon bezning bir qismini yoki butunlay quyidagilarni davolash uchun olib tashlashi mumkin:

  • gipertireoz;
  • katta buqoq;
  • qalqonsimon bez tugunlari — bezdagi saraton bo‘lmagan, ortiqcha gormon ishlab chiqarishi mumkin bo‘lgan o‘sma yoki tugunchalar;
  • qalqonsimon bezning kichik o‘lchamli saratoni.

Qalqonsimon bezni nur bilan davolash

Gipertireozni davolashning keng tarqalgan usuli bo‘lgan radioaktiv yod qalqonsimon bez hujayralarini asta-sekin yemiradi. Agar siz radioaktiv yod bilan davolansangiz, vaqt o‘tib, ehtimol, sizda gipotireoz rivojlanadi. Shifokorlar bosh yoki bo‘yin saratoni bo‘lgan odamlarni tashqi nur terapiyasi bilan ham davolaydi; agar qalqonsimon bez nurlanish sohasiga tushsa, bu davolash unga ham zarar yetkazishi mumkin.

Dorilar

Ayrim dorilar qalqonsimon bez gormonlari ishlab chiqarilishiga xalaqit berib, gipotireozga olib kelishi mumkin, jumladan ba’zi:

  • yurak kasalliklari dorilari;
  • bipolyar buzilishni davolash dorilari;
  • saratonga qarshi dorilar.

Ayniqsa, yaqinda ishlab chiqilgan ayrim saratonga qarshi dorilar qalqonsimon bezga bevosita yoki gipofizni shikastlash orqali bilvosita ta’sir qilishi mumkin.

Gipotireoz qanday aniqlanadi?

Shifokor kasallik tarixingizni so‘raydi va sizni ko‘rikdan o‘tkazadi. Gipotireoz tashxisini faqat belgilarga qarab qo‘yib bo‘lmaydi, chunki uning ko‘p belgilari boshqa kasalliklarnikiga o‘xshaydi. Shuning uchun shifokor tashxisni tasdiqlash va sababini aniqlash uchun qalqonsimon bez faoliyatini baholovchi bir nechta qon tahlillari va tasviriy tekshiruvlarni buyurishi mumkin.

Gipotireoz homilador bo‘lishda muammolarga sabab bo‘lishi mumkinligi uchun homilador bo‘la olmayotgan ayollar ko‘pincha qalqonsimon bez muammolariga tekshiriladi.

Gipotireoz qanday davolanadi?

Gipotireoz qalqonsimon bezingiz endi ishlab chiqara olmaydigan gormonlarning o‘rnini to‘ldirish orqali davolanadi. Siz levotiroksin — sog‘lom qalqonsimon bez ishlab chiqaradigan gormon bilan bir xil bo‘lgan qalqonsimon bez gormoni dorisini qabul qilasiz. Odatda u tabletka shaklida buyuriladi, ammo suyuq shakli va yumshoq jelatin kapsula shakli ham mavjud. Bu yangiroq shakllar hazm tizimida muammolari bor odamlarda gormonning yaxshiroq so‘rilishiga yordam berishi mumkin. Shifokor dorini ertalab ovqatdan oldin qabul qilishni tavsiya qilishi mumkin.

Dorini qabul qila boshlaganingizdan taxminan 6–8 hafta o‘tgach, shifokor qon tahlili o‘tkazadi va kerak bo‘lsa, dozani o‘zgartiradi. Har safar doza o‘zgartirilganda siz yana qon tahlili topshirasiz. Sizga mos doza topilgach, shifokor, ehtimol, tahlilni 6 oydan keyin, so‘ngra yiliga bir marta takrorlaydi.

Agar tavsiya etilgan dozani ko‘rsatmaga muvofiq qabul qilsangiz, gipotireozni qalqonsimon bez gormoni dorisi bilan, ehtimol, to‘liq nazorat qilish mumkin. Shifokor bilan maslahatlashmasdan dorini hech qachon to‘xtatmang. Qalqonsimon bez gormoni dorisini haddan tashqari ko‘p qabul qilish bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi yoki osteoporoz kabi jiddiy muammolarga olib kelishi mumkin.

Ovqatlanish va parhez gipotireozga qanday ta’sir qiladi?

Qalqonsimon bez gormonlar ishlab chiqarish uchun yoddan foydalanadi. Biroq sizda Xashimoto kasalligi yoki qalqonsimon bezning boshqa autoimmun kasalliklari bo‘lsa, yodning zararli ta’siriga sezgir bo‘lishingiz mumkin. Ko‘p miqdorda yod saqlovchi mahsulotlar — masalan, laminariya (kelp), dalse yoki boshqa dengiz suvo‘tlarini iste’mol qilish gipotireozni keltirib chiqarishi yoki kuchaytirishi mumkin. Yodli qo‘shimchalar qabul qilish ham xuddi shunday ta’sir qilishi mumkin.

Sizni kuzatayotgan tibbiyot xodimlari bilan quyidagilar haqida maslahatlashing:

  • qaysi mahsulotlarni cheklash yoki iste’mol qilmaslik kerakligi;
  • yodli qo‘shimchalar qabul qilayotgan bo‘lsangiz;
  • qabul qilayotgan yo‘tal siroplaringiz, chunki ularda yod bo‘lishi mumkin.

Homilador bo‘lsangiz, sizga ko‘proq yod kerak bo‘ladi, chunki bola yodni sizning ovqatingizdan oladi. Qancha yod kerakligini shifokoringiz bilan muhokama qiling.


Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Hypothyroidism (Underactive Thyroid)». Источник: National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), «Hypothyroidism (Underactive Thyroid)» — https://www.niddk.nih.gov/health-information/endocrine-diseases/hypothyroidism. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIDDK, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIDDK, «Hypothyroidism (Underactive Thyroid)». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIDDK, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

Mualliflar: National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS), National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK)

Litsenziya: Jamoat mulki

Asos: Работа федерального правительства США (17 U.S.C. §105); NIDDK: «the majority of information on this site is copyright free and can be freely downloaded and reproduced». Логотипы и изображения не используются. / AQSh federal hukumatining asari (17 U.S.C. §105), jamoat mulki. Asl nusxadagi rasmlar ishlatilmagan.

Материалы U.S. National Institutes of Health — общественное достояние (U.S. public domain); источник каждой главы указан в её конце. Перевод и адаптация — AIVITA.