Endokrinologiya: bemorlar uchun qo‘llanma
Gipertireoz (qalqonsimon bez faoliyatining oshishi)
Mualliflar: National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS), National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK)
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.
103Shoshilinch holat
Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Gipertireoz nima?
Gipertireoz yoki qalqonsimon bez faoliyatining oshishi — qalqonsimon bez tanangizga kerak bo‘lganidan ko‘proq qalqonsimon bez gormonlarini ishlab chiqaradigan holat. Qalqonsimon bez bo‘yinning old qismida joylashgan, kapalak shaklidagi kichik bez. Qalqonsimon bez gormonlari tananing energiyadan qanday foydalanishini boshqaradi, shuning uchun ular tanangizdagi deyarli barcha a’zolarga, hatto yuragingiz qanday urishiga ham ta’sir qiladi. Qalqonsimon bez gormonlari ortiqcha bo‘lganda tanangizning ko‘plab funksiyalari tezlashadi.
Gipertireoz qanchalik keng tarqalgan?
AQShda 12 yosh va undan katta odamlarning taxminan 100 tadan 1 tasida gipertireoz bor.
Gipertireoz kimlarda ko‘proq rivojlanadi?
Gipertireoz ayollarda va 60 yoshdan oshgan odamlarda ko‘proq uchraydi. Quyidagi hollarda sizda gipertireoz bo‘lish ehtimoli yuqoriroq:
- oilangizda qalqonsimon bez kasalliklari bo‘lgan bo‘lsa;
- boshqa sog‘liq muammolaringiz bo‘lsa, jumladan:
- pernitsioz anemiya — B12 vitamini yetishmovchiligi tufayli yuzaga keladigan holat;
- 1-tur yoki 2-tur qandli diabet;
- buyrak usti bezlarining birlamchi yetishmovchiligi — gormonlar buzilishi;
- laminariya (dengiz karami) kabi yodga boy oziq-ovqatlarni ko‘p iste’mol qilsangiz;
- tarkibida yod bo‘lgan dorilarni qabul qilsangiz;
- nikotinli mahsulotlardan foydalansangiz;
- so‘nggi 6 oy ichida homilador bo‘lgan bo‘lsangiz.
Homiladorlik davridagi gipertireoz xavflimi?
Homiladorlik davridagi yengil gipertireoz odatda muammo tug‘dirmaydi. Ammo homiladorlik davridagi og‘ir gipertireoz davolanmasa, ham onaga, ham bolaga ta’sir qilishi mumkin. Agar sizda gipertireoz bo‘lsa va homilador bo‘lishni rejalashtirayotgan bo‘lsangiz yoki homilador bo‘lib qolsangiz, kasallikni nazorat ostiga olish uchun shifokoringiz bilan birga ishlang.
Gipertireozning asoratlari qanday?
Davolanmasa, gipertireoz jiddiy sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin, jumladan:
- qon laxtalari, insult, yurak yetishmovchiligi va boshqa yurak muammolariga olib kelishi mumkin bo‘lgan notekis yurak urishi;
- Greyvs oftalmopatiyasi (endokrin oftalmopatiya) deb ataladigan ko‘z kasalligi;
- suyaklarning yupqalashishi, osteoporoz va mushak muammolari;
- hayz sikli va bola ko‘rish qobiliyati (fertillik) bilan bog‘liq muammolar.
Gipertireozning belgilari qanday?
Gipertireoz belgilari har bir odamda turlicha bo‘lishi mumkin va ularga quyidagilar kirishi mumkin:
- ishtaha ortganiga qaramay vazn yo‘qotish;
- tez yoki notekis yurak urishi;
- asabiylik, jizzakilik, uyqu buzilishi, holsizlik;
- qo‘llarning qaltirashi, mushaklar kuchsizligi;
- terlash yoki issiqni yomon ko‘tarish;
- tez-tez ich kelishi;
- bo‘yindagi kattalashish — bo‘qoq.
Keksa odamlarda gipertireoz ba’zan depressiya yoki demensiya bilan adashtiriladi. Gipertireozi bor keksa odamlarda yoshlarnikidan farqli belgilar, masalan, ishtahaning yo‘qolishi yoki odamlardan o‘zini olib qochish kuzatilishi mumkin. Agar sizda yoki yaqiningizda shunday belgilar bo‘lsa, shifokoringizdan gipertireoz haqida so‘rashingiz mumkin.
Gipertireozga nima sabab bo‘ladi?
Gipertireozning bir nechta sababi bor, jumladan:
- Greyvs kasalligi;
- qalqonsimon bezning haddan tashqari faol tugunlari;
- qalqonsimon bezning yallig‘lanishi — tireoidit;
- yodning ortiqchaligi;
- qalqonsimon bez gormoni dorisining ortiqcha qabul qilinishi;
- gipofizning xavfsiz (saraton bo‘lmagan) o‘smasi.
Greyvs kasalligi
Greyvs kasalligi (diffuz toksik bo‘qoq) — gipertireozning eng ko‘p uchraydigan sababi. Bu autoimmun kasallik. Bu kasallikda immun tizimingiz qalqonsimon bezga hujum qiladi va uni ortiqcha miqdorda qalqonsimon bez gormoni ishlab chiqarishga majbur qiladi.
Qalqonsimon bezning haddan tashqari faol tugunlari
Qalqonsimon bez tugunlari, ya’ni bezdagi bo‘rtmalar ko‘p uchraydi va odatda saraton emas. Biroq bir yoki bir nechta tugun haddan tashqari faol bo‘lib, ortiqcha qalqonsimon bez gormoni ishlab chiqarishi mumkin. Haddan tashqari faol tugunlar ko‘pincha keksa odamlarda aniqlanadi.
Tireoidit
Tireoidit — qalqonsimon bezning yallig‘lanishi. Tireoiditning ba’zi turlarida qalqonsimon bez gormoni bezdan qon oqimiga sizib chiqishi mumkin. Natijada sizda gipertireoz belgilari paydo bo‘lishi mumkin.
Gipertireozga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan tireoidit turlariga quyidagilar kiradi:
- yarim o‘tkir tireoidit — qalqonsimon bezning og‘riqli yallig‘lanishi va kattalashishi;
- tug‘ruqdan keyingi tireoidit — ayol farzand ko‘rgandan keyin rivojlanishi mumkin;
- og‘riqsiz tireoidit — tug‘ruqdan keyingi tireoiditga o‘xshaydi, lekin homiladorlik bo‘lmaganda yuzaga keladi. Qalqonsimon bez kattalashgan bo‘lishi mumkin. Mutaxassislarning fikricha, og‘riqsiz tireoidit, ehtimol, autoimmun kasallikdir.
Tireoidit gipotireoz, ya’ni qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi belgilarini ham keltirib chiqarishi mumkin. Ba’zi hollarda qalqonsimon bez bir muddat haddan tashqari faol bo‘lgandan so‘ng, uning faoliyati pasayib ketishi mumkin.
Yodning ortiqchaligi
Qalqonsimon bez qalqonsimon bez gormonini ishlab chiqarish uchun yoddan foydalanadi. Siz qancha yod iste’mol qilishingiz qalqonsimon bez qancha gormon ishlab chiqarishiga ta’sir qiladi. Ba’zi odamlarda ko‘p miqdorda yod iste’mol qilish qalqonsimon bezni ortiqcha gormon ishlab chiqarishga majbur qilishi mumkin.
Ba’zi yo‘tal siroplari va dorilar, jumladan ba’zi yurak dorilari tarkibida ko‘p yod bo‘lishi mumkin. Dengiz suv o‘tlari va ular asosidagi biologik faol qo‘shimchalarda ham yod ko‘p.
Qalqonsimon bez gormoni dorisining ortiqchaligi
Gipotireoz tufayli qalqonsimon bez gormoni dorisini qabul qiladigan ba’zi odamlar uni ortiqcha qabul qilishi mumkin. Agar siz qalqonsimon bez gormoni dorisini qabul qilsangiz, qalqonsimon bez gormonlari darajasini tekshirtirish uchun kamida yiliga bir marta shifokorga uchrang. Agar shifokor gormon darajangiz juda yuqori ekanini aniqlasa, dozani o‘zgartirish kerak bo‘lishi mumkin.
Ba’zi boshqa dorilar ham qalqonsimon bez gormoni dorisi bilan o‘zaro ta’sirlashib, gormon darajasini oshirishi mumkin. Agar siz qalqonsimon bez gormoni dorisini qabul qilsangiz, yangi dorilarni boshlashda shifokoringizdan o‘zaro ta’sirlar haqida so‘rang.
Xavfsiz o‘sma
Kamdan-kam hollarda bosh miya asosida joylashgan gipofizning xavfsiz (saraton bo‘lmagan) o‘smasi gipertireozga sabab bo‘lishi mumkin.
Shifokorlar gipertireozni qanday aniqlaydi?
Shifokoringiz kasallik tarixini so‘rab-surishtiradi va fizikal ko‘rik o‘tkazadi. Gipertireoz tashxisini faqat belgilar asosida qo‘yib bo‘lmaydi, chunki uning ko‘plab belgilari boshqa kasalliklarnikiga o‘xshaydi. Shuning uchun shifokoringiz tashxisni tasdiqlash va uning sababini aniqlash uchun qalqonsimon bezga oid bir nechta qon tahlili va tasvirlash tekshiruvlaridan foydalanishi mumkin.
Gipertireoz bola ko‘rish bilan bog‘liq muammolarga sabab bo‘lishi mumkinligi sababli, homilador bo‘lishda qiynalayotgan ayollar ko‘pincha qalqonsimon bez muammolariga tekshiriladi.
Shifokorlar gipertireozni qanday davolaydi?
Shifokoringiz qalqonsimon bez gormonlari darajasini normal holatga qaytarish uchun gipertireozni davolaydi. Kasallikni davolash uzoq muddatli sog‘liq muammolarining oldini oladi va noqulay belgilarni yengillashtiradi. Hammaga birdek mos keladigan yagona davolash usuli yo‘q.
Davolash gipertireozga nima sabab bo‘layotgani va u qanchalik og‘irligiga bog‘liq. Davolashni tavsiya qilishda shifokoringiz quyidagilarni hisobga oladi:
- yoshingiz;
- dorilarga mumkin bo‘lgan allergiya yoki ularning nojo‘ya ta’sirlari;
- homiladorlik yoki yurak kasalligi kabi boshqa holatlar;
- tajribali qalqonsimon bez jarrohiga murojaat qilish imkoniyatingiz bor-yo‘qligi.
Davolash usullari

2-rasm. Gipertireozni davolash usullari: taqqoslash AIVITA sxemasi.
Gipertireoz odatda dorilar, radioyod terapiyasi yoki qalqonsimon bez operatsiyasi bilan davolanadi.
Beta-blokatorlar
Beta-blokatorlar — adrenalin kabi moddalarning nerv hujayralariga ta’sirini to‘sib qo‘yadigan dorilar. Ular qon tomirlarini bo‘shashtiradi va kengaytiradi.
Afzalliklari:
- ular boshqa davolash usullari ta’sir qila boshlaguncha qaltirash, tez yurak urishi va asabiylik kabi belgilarni kamaytirishi mumkin;
- ular bir necha soat ichida ahvolingizni yaxshilashi mumkin.
Kamchiliklari:
- ular qalqonsimon bez gormoni ishlab chiqarilishini to‘xtatmaydi.
Antitireoid dorilar
Antitireoid terapiya — gipertireozni davolashning eng oddiy usuli. Ko‘pincha metimazol (tiamazol) qo‘llaniladi. Homiladorlikning dastlabki 3 oyida ayollarga ko‘pincha propiltiouratsil buyuriladi, chunki metimazol kamdan-kam hollarda homilaga zarar yetkazishi mumkin.
Afzalliklari:
- ular qalqonsimon bezni kamroq gormon ishlab chiqarishga majbur qiladi;
- ba’zi bemorlarda antitireoid dorilarni qabul qilgandan so‘ng Greyvs kasalligi belgilari vaqtincha yo‘qolishi mumkin.
Kamchiliklari:
- antitireoid dorilar nojo‘ya ta’sirlarga sabab bo‘lishi mumkin, jumladan:
- toshma va qichishish kabi allergik reaksiyalar;
- tanadagi oq qon hujayralari (leykotsitlar) sonining kamayishi — bu infeksiyalarga qarshilikni pasaytirishi mumkin;
- kamdan-kam hollarda jigar yetishmovchiligi;
- antitireoid dorilar:
- kasallikni butunlay davolamaydi, lekin Greyvs kasalligida belgilarning vaqtincha yo‘qolishiga imkon berishi mumkin;
- qalqonsimon bez gormonlari darajasi normaga kelishi uchun bir necha hafta yoki oy talab qilishi mumkin;
- umumiy hisobda o‘rtacha 1–2 yil davolanishni talab qiladi, lekin ko‘p yillar davom etishi ham mumkin;
- tireoidit tufayli yuzaga kelgan gipertireozni davolashda qo‘llanilmaydi.
Darhol tibbiy yordamga murojaat qiling. Quyidagi belgilardan birortasi paydo bo‘lsa, darhol shifokoringizga qo‘ng‘iroq qiling:
- holsizlik yoki kuchsizlik;
- qorinda to‘mtoq og‘riq;
- ishtahaning yo‘qolishi;
- teri toshmasi, qichishish yoki osongina ko‘karib qolish;
- teri yoki ko‘z oqining sarg‘ayishi (sariqlik);
- isitma, et uvishishi (qaltirash) yoki doimiy tomoq og‘rig‘i.
Radioyod terapiyasi
Radioyod terapiyasi — keng tarqalgan va samarali davolash usuli. Radioaktiv yod-131 kapsula yoki suyuqlik shaklida og‘iz orqali qabul qilinadi.
Afzalliklari:
- radioyod terapiyasi qalqonsimon bezning gormon ishlab chiqaradigan hujayralarini asta-sekin yo‘q qiladi;
- radioyod terapiyasi tananing boshqa to‘qimalariga ta’sir qilmaydi.
Kamchiliklari:
- qalqonsimon bez gormonlari darajasini normaga keltirish uchun bir martadan ortiq davolash kerak bo‘lishi mumkin, lekin davolash oralig‘ida belgilarni beta-blokatorlar bilan nazorat qilish mumkin;
- radioyod terapiyasi homilador yoki emizikli ayollarda qo‘llanilmaydi: u homilaning qalqonsimon beziga zarar yetkazishi va ona suti orqali bolaga o‘tishi mumkin.
Radioyod terapiyasini olganlarning deyarli barchasida keyinchalik gipotireoz rivojlanadi. Ammo gipotireozni har kuni qalqonsimon bez gormoni dorisini qabul qilish orqali davolash gipertireozni davolashdan osonroq va u kamroq uzoq muddatli sog‘liq muammolariga sabab bo‘ladi.
Jarrohlik yo‘li bilan davolash
Gipertireozni davolash uchun qalqonsimon bezning bir qismini yoki katta qismini olib tashlash operatsiyasi kamroq qo‘llaniladi. Ba’zan shifokorlar katta bo‘qog‘i bor odamlarni yoki antitireoid dorilarni qabul qila olmaydigan homilador ayollarni davolash uchun operatsiyadan foydalanadi.
Afzalliklari:
- qalqonsimon bezning bir qismi olib tashlanganda gormonlar darajasi normal holatga qaytishi mumkin.
Kamchiliklari:
- qalqonsimon bez operatsiyasi umumiy narkozni talab qiladi, bu esa tireotoksik kriz — belgilarning to‘satdan keskin og‘irlashishi deb ataladigan holatga sabab bo‘lishi mumkin. Operatsiyadan oldin antitireoid dorilarni qabul qilish bu muammoning oldini olishga yordam beradi.
Qalqonsimon bezning bir qismi olib tashlanganda operatsiyadan keyin sizda gipotireoz rivojlanishi va qalqonsimon bez gormoni dorisini qabul qilishingiz kerak bo‘lishi mumkin. Agar qalqonsimon bez butunlay olib tashlansa, qalqonsimon bez gormoni dorisini umrbod qabul qilishingiz kerak bo‘ladi. Operatsiyadan keyin shifokoringiz qalqonsimon bez gormonlari darajasini tekshirishda davom etadi.
Tadqiqotchilar gipertireozni davolashning yangi usullarini o‘rganmoqda. Bunga misol — radiochastotali ablatsiya (RChA), gipertireozga sabab bo‘ladigan qalqonsimon bez tugunlarini davolashning yangi usuli. RChA asosan dorilar yoki operatsiya yordam bermaydigan hollarda qo‘llaniladi va hali hamma joyda mavjud emas.
Ovqatlanish gipertireozga qanday ta’sir qiladi?
Qalqonsimon bez gormonlarini ishlab chiqarish uchun qalqonsimon bez yoddan foydalanadi. Agar sizda Greyvs kasalligi yoki qalqonsimon bezning boshqa autoimmun kasalligi bo‘lsa, siz yodning zararli nojo‘ya ta’sirlariga sezgir bo‘lishingiz mumkin. Laminariya, dals (palmariya) yoki boshqa turdagi dengiz suv o‘tlari kabi yodga juda boy oziq-ovqatlarni iste’mol qilish gipertireozni keltirib chiqarishi yoki og‘irlashtirishi mumkin. Yod qo‘shimchalarini qabul qilish ham xuddi shunday ta’sir qilishi mumkin. Sizni kuzatayotgan tibbiyot xodimlari bilan quyidagilarni muhokama qiling:
- qaysi oziq-ovqatlarni cheklash yoki ulardan voz kechish kerakligi;
- qabul qilayotgan yod qo‘shimchalaringiz;
- qabul qilayotgan yo‘tal siroplari yoki multivitaminlaringiz, chunki ularda yod bo‘lishi mumkin.

1-rasm. Gipertireozning asosiy sabablari AIVITA sxemasi.
Klinik tadqiqotlar
Klinik tadqiqotlar tibbiyot ilmining bir qismi bo‘lib, ularda ko‘ngillilar ishtirok etadi; ular kasalliklarning oldini olish, aniqlash va davolashning yangi usullarini topishga yordam beradi. Tadqiqotchilar gipertireozning tabiiy kechishi, klinik ko‘rinishi va genetikasi kabi ko‘plab jihatlarini o‘rganmoqda.
Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Hyperthyroidism (Overactive Thyroid)». Источник: National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), «Hyperthyroidism (Overactive Thyroid)» — https://www.niddk.nih.gov/health-information/endocrine-diseases/hyperthyroidism. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIDDK, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIDDK, «Hyperthyroidism (Overactive Thyroid)». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIDDK, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.