Kardiologiya: bemorlar uchun qo‘llanma

Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi

Muallif: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI)

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi nima?

Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi (hilpillovchi aritmiya) AQShda 2 milliondan ortiq kattalarda uchraydi va aritmiyalarning (yurak ritmi buzilishlarining) eng ko‘p tarqalgan turlaridan biri hisoblanadi. Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi rivojlanish xavfi yosh o‘tgan sari ortadi. Bu shuni anglatadiki, AQShda aholining o‘rtacha yoshi oshib borar ekan, bu kasallikka chalinadiganlar soni ham ko‘payadi.

Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasida yurak notekis, ba’zan esa odatdagidan ancha tez uradi. Bundan tashqari, yurakning yuqori va pastki kameralari kerakli darajada hamohang ishlamaydi. Bunday paytda pastki kameralar to‘liq to‘lmaydi va o‘pkaga hamda butun tanaga yetarli qon haydamaydi. Shu sababli siz charchoq, hushdan ketish oldi holati yoki bosh aylanishini his qilishingiz mumkin. Yuragingiz urishdan to‘xtab qolayotgandek, titrayotgandek, gursillab urayotgandek, juda kuchli yoki juda tez urayotgandek tuyulishi ham mumkin. Ko‘krakda og‘riq ham bo‘lishi mumkin. Qon yurakda to‘planib qolishi mumkin, bu esa qon laxtalari (trombi) hosil bo‘lish xavfini oshiradi va insult yoki boshqa asoratlarga olib kelishi mumkin. Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi hech qanday belgisiz ham kechishi mumkin, shuning uchun uni aniqlash qiyin bo‘lishi mumkin. Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi yurak kasalliklarini keltirib chiqarishi yoki mavjud yurak kasalligini og‘irlashtirishi mumkin. Davolanmasa, bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi insult yoki yurak yetishmovchiligi kabi jiddiy va hatto hayot uchun xavfli asoratlarga olib kelishi mumkin.

Ba’zan bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi. Ba’zi odamlarda esa u yillab davom etadigan doimiy yurak muammosiga aylanadi. Vaqt o‘tishi bilan notekis yurak ritmi xurujlari tez-tez takrorlanishi va har bir xuruj uzoqroq davom etishi mumkin. Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasini davolash uchun shifokoringiz dori-darmonlar, tibbiy muolajalar va turmush tarzini o‘zgartirishni tavsiya qilishi mumkin. Davolash yurakning normal ritmini tiklashi, yurak urish tezligi va belgilarni nazorat qilishga yordam berishi hamda asoratlarning oldini olishi mumkin.

Sabablari va xavf omillari

Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi ko‘pincha yurak to‘qimasidagi yoki yurak urishini boshqaradigan elektr signallaridagi o‘zgarishlar tufayli yuzaga keladi. Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasini yaxshiroq tushunish uchun avval uning sababini bilib olish foydali.

Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasiga nima sabab bo‘ladi?

Odatda yurakni qisqartiradigan elektr signallari sinoatrial tugunda — yurakning yuqori o‘ng kamerasi, ya’ni o‘ng bo‘lmachadagi maxsus sohada paydo bo‘ladi. Signal o‘ng va chap bo‘lmachalarning qisqarishiga sabab bo‘ladi. Shu tariqa qon yurakning pastki kameralari — qorinchalarga haydaladi. So‘ngra elektr signali yurak bo‘ylab pastga tarqalib, qorinchalarni qisqarishga undaydi.

Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasida yuqori kameralardagi g‘ayrioddiy elektr signallari bu odatiy jarayonni buzadi. Bu signallar yurakning yuqori kameralarini notekis qisqartiradi, natijada yurakning yuqori va pastki kameralari qonni samarali haydash uchun hamohang ishlay olmaydi.

Yurak to‘qimasi yoki elektr signallari tizimi shikastlanganda yurak mushagining muntazam qisqarishi tez va notekis bo‘lib qolishi mumkin. Ko‘pincha yurakning bunday shikastlanishiga arterial gipertenziya (yuqori qon bosimi) va yurak ishemik kasalligi kabi boshqa kasalliklar sabab bo‘ladi. Biroq yurak to‘qimasida yoki elektr signallarida bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi rivojlanishiga olib keladigan o‘zgarishlarni boshqa omillar ham keltirib chiqarishi mumkin.

Yurak to‘qimasidagi o‘zgarishlar

Qarish, yurak kasalliklari, infeksiya yoki genetik omillar yurak to‘qimasiga ta’sir qilib, yurak hujayralarining maromida qisqarishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Yurakning maromida qisqarish qobiliyatiga ta’sir qiluvchi to‘qima o‘zgarishlariga quyidagilar kiradi: fibroz (shikastlanish yoki yallig‘lanish natijasida to‘qimaning o‘sishi yoki chandiqlanishi); yallig‘lanish; yurak devorlarining cho‘zilishi, yupqalashishi yoki qalinlashishi; yurakka qon oqimining kamayishi; yurak to‘qimasida oqsil, hujayralar yoki minerallarning to‘planishi.

Yurak elektr signallaridagi o‘zgarishlar

Odatda bo‘lmachalar fibrillyatsiyasini «qo‘zg‘atuvchi» yurak urishi boshlab beradi. Bu qo‘zg‘atuvchi urishdan chiqqan elektr signallari yurakning odatdagidan sekinroq yoki tezroq urishda davom etishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ba’zan elektr signallari g‘ayrioddiy halqa hosil qilib, yurakni qayta-qayta qisqarishga majbur qiladi. Shu tariqa bo‘lmachalar fibrillyatsiyasiga xos bo‘lgan tez va notekis yurak urishi yuzaga keladi.

Yurak elektr signallaridagi o‘zgarishlarga yurak tuzilishidagi farqlar, muddatidan oldin yoki juda tez-tez bo‘ladigan yurak urishlari, yurak urish tezligining odatiy o‘zgarishlari, signalni tez yoki sekin o‘tkazadigan yurak to‘qimasi qismlari yoki yurakning muayyan sohalarining takroriy qo‘zg‘alishi sabab bo‘lishi mumkin.

Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfini nima oshiradi?

Yosh, oilaviy anamnez va genetika, turmush tarzi, yurak kasalliklari yoki boshqa kasalliklar, irq va o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotlari — bularning barchasi bo‘lmachalar fibrillyatsiyasiga olib keladigan tuzilmaviy va elektr buzilishlari rivojlanish xavfini oshirishi mumkin. Hatto sog‘lom yurakda ham tez yoki sekin yurak urishi — masalan, jismoniy mashq yoki uyqu paytida — bo‘lmachalar fibrillyatsiyasini qo‘zg‘atishi mumkin. Biroq ba’zan bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi aniq sababsiz yuzaga keladi.

Yosh

Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfi yosh o‘tgan sari, ayniqsa 65 yoshdan keyin ortadi. Bolalarda bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi kam uchraydi.

Oilaviy anamnez va genetika

Agar oilangizda kimdadir bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi bo‘lgan bo‘lsa, sizda ham uning rivojlanish xavfi yuqoriroq. Olimlar bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfini oshiradigan mutatsiyali ba’zi genlarni aniqlagan. Bu genlarning ba’zilari homila a’zolarining rivojlanishiga yoki yurak ritmini boshqaradigan yurak hujayralariga ta’sir qiladi.

Ba’zan bunday genetik xususiyatlar yurak kasalliklari bilan ham bog‘liq bo‘ladi. Ba’zi genetik omillar yosh, tana vazni yoki jins kabi omillar bilan birgalikda bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfini oshirishi mumkin.

Turmush tarzi omillari

Turmush tarziga oid ba’zi tanlovlar bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfini oshirishi yoki kamaytirishi mumkin.

  • Ko‘p miqdorda spirtli ichimlik iste’mol qilish, ayniqsa qisqa vaqt ichida ko‘p ichish, bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfini oshiradi. Ba’zi odamlarda hatto o‘rtacha miqdordagi spirtli ichimlik ham bo‘lmachalar fibrillyatsiyasini qo‘zg‘atishi mumkin.
  • Kokain va boshqa ko‘cha giyohvand moddalari kabi taqiqlangan giyohvand moddalar bo‘lmachalar fibrillyatsiyasini qo‘zg‘atishi yoki uni og‘irlashtirishi mumkin.
  • Jismoniy faollik, masalan, chidamlilikni talab qiladigan sport turlari bilan shug‘ullanish yoki og‘ir jismoniy mehnat, ba’zi odamlarda, ayniqsa professional sportchilar va erkaklarda, bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfini oshirishi mumkin. Shu bilan birga, o‘rtacha jismoniy faollik himoya ta’siriga ega bo‘lib, bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi hamda boshqa yurak kasalliklari xavfini kamaytirishi mumkin.
  • Ko‘plab tadqiqotlarga ko‘ra, chekish bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfini oshiradi. Qancha uzoq chekilsa, xavf shuncha yuqori bo‘lib ko‘rinadi, chekish tashlansa esa xavf kamayadi. Passiv chekish, hatto ona qornidaligida tamaki tutuniga duch kelish ham bolada bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi rivojlanish xavfini oshirishi mumkin.
  • Stressli vaziyatlar, vahima buzilishlari va boshqa turdagi ruhiy zo‘riqishlar bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfining ortishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Boshqa kasalliklar

Ko‘plab boshqa kasalliklar, jumladan yurak va o‘pka kasalliklari hamda uyqu buzilishlari bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfini oshirishi mumkin. Xavfni oshiradigan keng tarqalgan kasalliklarga quyidagilar kiradi:

  • buyraklarning surunkali kasalligi;
  • o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi (O‘SOK) va boshqa o‘pka muammolari;
  • qandli diabet;
  • yurak yetishmovchiligi;
  • yurak klapanlari kasalliklari;
  • arterial gipertenziya (yuqori qon bosimi);
  • gipertireoz;
  • ortiqcha vazn va semizlik;
  • sinus tuguni zaifligi sindromi — o‘tkazuvchanlik buzilishi;
  • uyqu apnoesi va boshqa uyqu muammolari;
  • virusli infeksiyalar.

Ko‘plab dorilar, jumladan retseptsiz sotiladigan dorilar va stimulyatorlar ham, ayniqsa bo‘lmachalar fibrillyatsiyasining boshqa xavf omillari bo‘lsa, xavfni oshirishi mumkin.

Irq

AQShda bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi qora tanli (afroamerikalik), ispan tilli (latinoamerikalik) yoki osiyolik odamlarga qaraganda oq tanlilarda ko‘proq uchraydi. Garchi bu kasallik Yevropa kelib chiqishiga ega odamlarda ko‘proq rivojlansa-da, bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi bor qora tanli (afroamerikalik) odamlarda insult, yurak yetishmovchiligi yoki qon oqimi (va kislorod oqimi) kamaygan yurak kasalligi kabi jiddiy asoratlar ehtimoli yuqoriroq.

Jarrohlik amaliyoti

Yurak, o‘pka yoki qizilo‘ngachda o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyingi dastlabki kunlar va haftalarda bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfi bo‘lishi mumkin. Masalan, tug‘ma yurak nuqsonini tuzatish uchun yurakda o‘tkazilgan operatsiya bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfini oshirishi mumkin. Bu xavf bolalikda o‘tkazilgan operatsiyadan keyin hatto yillar o‘tsa ham saqlanib qoladi. Agar odam butun umr davomida bo‘lgan holatni tuzatish uchun katta yoshda operatsiya qilingan bo‘lsa, bu ham xavf hisoblanadi.

Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasining oldini olish mumkinmi?

Shifokoringiz bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfini kamaytirishga yordam beradigan choralarni ko‘rishni tavsiya qilishi mumkin.

  • Yurak uchun foydali turmush tarziga o‘ting: sog‘lom vaznga erishishga intiling, jismoniy faol bo‘ling, qondagi qand miqdorini nazorat qiling, spirtli ichimliklarni cheklang, qon bosimingizni pasaytiring, stressni boshqaring va chekishni tashlang.
  • Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasini qo‘zg‘atishi yoki og‘irlashtirishi mumkin bo‘lgan kokain kabi taqiqlangan giyohvand moddalardan yoki amfetaminlar kabi stimulyatorlardan saqlaning. Agar siz taqiqlangan yoki ko‘cha giyohvand moddalarini iste’mol qilsangiz, ularni tashlash uchun qanday yordam olish mumkinligini shifokoringizdan so‘rang.
  • Agar sizga yurak operatsiyasi qilinadigan bo‘lsa, antiaritmik dori qabul qiling. Shifokoringiz operatsiya vaqtida yoki undan keyin elektrolitlar (natriy yoki kaliy kabi tana suyuqliklarida bo‘ladigan va elektr tokini o‘tkazadigan moddalar) darajasini saqlash yoki to‘ldirish uchun boshqa choralarni ham tavsiya qilishi mumkin.

Belgilari

Siz bo‘lmachalar fibrillyatsiyasini sezishingiz ham, sezmasligingiz ham mumkin. U ko‘pincha hech qanday belgisiz kechadi. Agar belgilar bo‘lsa, ular faqat vaqti-vaqti bilan seziladi yoki tez-tez va kuchli bo‘lishi mumkin. Agar sizda yurak kasalligi bo‘lsa, belgilarni sezish ehtimoli yuqoriroq. Yurak kasalligi og‘irlashsa, belgilar ham kuchayishi mumkin. Aniqlanmagan yoki davolanmagan bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi insult va yurak yetishmovchiligi kabi jiddiy va hatto hayot uchun xavfli asoratlarga olib kelishi mumkin.

Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasining eng ko‘p uchraydigan belgisi — holsizlik yoki haddan tashqari charchoq. Boshqa belgilarga quyidagilar kiradi:

  • past qon bosimi;
  • nafas olishning qiyinlashishi, ayniqsa yotganda yoki jismoniy mashq paytida;
  • ko‘krakda og‘riq;
  • bosh aylanishi yoki hushdan ketish;
  • yurak o‘ynashi (yurak urishini sezish) — yurak urishdan to‘xtab qolayotgandek, titrayotgandek, gursillab urayotgandek, juda kuchli yoki juda tez urayotgandek tuyulishi.

Belgilar qachon va qanchalik tez-tez paydo bo‘lishini, nimani his qilayotganingizni yozib boring va bular vaqt o‘tishi bilan o‘zgaryaptimi-yo‘qmi, kuzatib boring. Bularning barchasi shifokorlarga bo‘lmachalar fibrillyatsiyasini aniqlashda yordam beradigan muhim ma’lumotlardir.

Tashxis

Shifokor bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi tashxisini sizning kasallik tarixingiz va oilaviy anamnezingiz, fizikal ko‘rik, elektrokardiogramma (EKG) natijalari hamda, ehtimol, boshqa tekshiruvlar va muolajalar asosida qo‘yadi. Agar sizda bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi bo‘lsa, shifokor unga sabab bo‘layotgan kasallikni ham izlaydi va xavfli qon laxtalari hosil bo‘lish xavfini baholaydi. Bu sizni davolashning eng yaxshi usulini rejalashtirishga yordam beradi.

Skrining usullari

Skrining, ya’ni belgilar va xavf omillarini tekshirish, shifokorlarga diagnostik tekshiruvlar kerakmi-yo‘qmi, hal qilishga yordam beradi. Shifokoringiz faqat sizda xavf omillari bo‘lgandagina bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi bo‘yicha skrining o‘tkazishi mumkin. Biroq u odatiy tibbiy kuzatuv doirasida ham bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi belgilarini tekshirishi mumkin. Shifokoringiz bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi rivojlanish xavfini kamaytirish uchun sog‘lom turmush tarziga oid o‘zgarishlarni ham tavsiya qilishi mumkin. Agar siz 65 yosh yoki undan kattaroq bo‘lsangiz yoki boshqa xavf omillaringiz bo‘lsa, skrining odatiy kuzatuvning bir qismi bo‘lishi mumkin. Hech qanday belgi bo‘lmasa ham, shifokor tomir urishingizni notekis tezlik yoki g‘ayrioddiy yurak ritmi bor-yo‘qligiga tekshirishi mumkin.

  • Agar siz aniq sababsiz insultni boshdan kechirgan bo‘lsangiz, shifokor Xolter monitori, hodisa monitori yoki halqali registrator (loop recorder) yordamida bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi bo‘yicha skrining o‘tkazishni tavsiya qilishi mumkin.
  • Hozirda yurak ritmini EKGga o‘xshash tarzda aniqlaydigan va yozib oladigan bir qancha qurilmalar mavjud. Bu qurilmalar ma’lumotlarni shifokoringizga elektron pochta orqali yuborish imkonini ham berishi mumkin.

Kasallik tarixi

Shifokoringiz ovqatlanish va jismoniy faollik odatlaringiz, oilaviy anamnezingiz hamda bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi va yurak kasalliklarining boshqa xavf omillari haqida so‘raydi. Sizdan boshqa belgilar bor-yo‘qligi ham so‘ralishi mumkin. Bu ma’lumotlar shifokorga sizda bo‘lmachalar fibrillyatsiyasiga sabab bo‘layotgan boshqa kasalliklar bor-yo‘qligini aniqlashga yordam beradi.

Fizikal ko‘rik

Shifokoringiz yurak va o‘pkaga alohida e’tibor qaratgan holda to‘liq fizikal ko‘rik o‘tkazadi. Ko‘rik davomida u:

  • qalqonsimon bez gormonlari ortiqchaligi belgilarini, masalan, qalqonsimon bezning odatdagidan kattalashganini tekshiradi;
  • oyoqlar, to‘piqlar yoki oyoq panjalaridagi shishlarni tekshiradi — bu yurak yetishmovchiligi yoki odatdagidan kattalashgan va qonni yaxshi haydamaydigan yurak belgisi bo‘lishi mumkin;
  • yuragingiz qanchalik tez urayotganini bilish uchun tomir urishini tekshiradi;
  • yurak urishi ritmini eshitib ko‘radi;
  • yurak yetishmovchiligi yoki infeksiya belgilarini aniqlash uchun o‘pkani eshitib ko‘radi;
  • qon bosimi, bo‘y va vazningizni o‘lchaydi.

Diagnostik tekshiruvlar

Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasini aniqlash uchun shifokoringiz, ehtimol, bir yoki bir nechta yurak tekshiruvi yoki qon tahlilini o‘tkazadi.

  • Elektrokardiogramma (EKG) yurakning elektr faolligini yozib oladi. Agar sizda yurak stimulyatori (kardiostimulyator) yoki implantatsiya qilingan defibrillyator bo‘lsa, uning ma’lumotlari ham foydali bo‘lishi mumkin. Agar EKG bo‘yicha tashxis aniq bo‘lmasa yoki qo‘shimcha ma’lumot kerak bo‘lsa, shifokor qo‘shimcha tekshiruvlarni buyurishi mumkin.
  • Qon tahlillari qondagi kaliy va qalqonsimon bez gormonlari kabi moddalar miqdorini tekshiradi. Bu bo‘lmachalar fibrillyatsiyasining sababini topishga yordam beradi va jigar hamda buyraklaringiz qanchalik yaxshi ishlayotganini ko‘rsatadi, bu esa shifokorga eng mos dorilarni tanlashda yordam beradi.
  • Exokardiografiya (yurakning ultratovush tekshiruvi) yurak klapanlarini, kameralar o‘lchamini va yurakning qon haydash faoliyatini ko‘rib chiqadi. Bu tekshiruv yurak klapanlari kasalliklarini, normal qisqarmayotgan yurak mushagi sohalarini va yomon qon oqimi tufayli ilgari yuzaga kelgan yurak mushagi shikastlanishini ko‘rsatishi mumkin. U yurak kameralaridagi xavfli qon laxtalarini ham aniqlashi mumkin.
  • Ba’zi hollarda yurakning magnit-rezonans tomografiyasi (MRT) va boshqa tasvirlash tekshiruvlari o‘tkazilishi mumkin — shunda shifokor yurakning chap yuqori kamerasi (chap bo‘lmacha) tuzilishini va uning qanchalik yaxshi ishlayotganini ko‘ra oladi. Bu ma’lumot bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi asoratlari xavfi bor-yo‘qligini aniqlashga yordam beradi. Tasvirlar bo‘lmachalar fibrillyatsiyasining boshqa sabablarini aniqlashga ham yordam beradi va shifokorlarga sizning aniq holatingizga asoslangan davolash rejasini tuzish imkonini beradi.

Boshqa tekshiruvlar

Shifokoringiz muayyan sharoitlarda yoki klinikadan tashqarida yuzaga keladigan yurak ritmi buzilishlarini yozib olish, sizda bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi yoki boshqa aritmiya borligini tasdiqlash va eng yaxshi davolash usulini topish uchun boshqa tekshiruvlarni buyurishi mumkin.

  • Ko‘krak qafasi rentgenografiyasi bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi asoratlari belgilarini, masalan, o‘pkada suyuqlik to‘planishini yoki odatdagidan kattalashgan yurakni izlaydi.
  • Elektrofiziologik tekshiruv, agar shifokor EKGdagi muayyan o‘zgarishning sababi haqida batafsilroq ma’lumot olmoqchi bo‘lsa yoki aritmiyaning mumkin bo‘lgan turlarini farqlash kerak bo‘lsa, yurakning elektr signallarini yozib oladi.
  • Xolter va hodisa monitorlari siz odatiy kundalik ishlaringizni bajarayotganingizda yurakning elektr faolligini uzoq vaqt davomida yozib oladi. Bu ko‘chma EKG monitorlari shifokor xonasidan tashqarida yuzaga keladigan yurak o‘ynashi yoki bosh aylanishi kabi belgilarning sababini aniqlashga yordam beradi. Ko‘pchilik ko‘chma monitorlar ma’lumotlarni bevosita shifokoringizga yuboradi.
  • Halqali registrator (loop recorder) yurakning elektr faolligini yozib oladi. Ba’zi modellari tananing tashqarisida taqib yuriladi, ba’zilari esa qurilmani ko‘krak sohasida teri ostiga joylashtirish uchun kichik operatsiyani talab qiladi. Implantatsiya qilingan qurilmalar oylab ma’lumot yozib olishi mumkin va kam uchraydigan yurak ritmi buzilishlarining qonuniyatlarini aniqlash uchun qo‘llaniladi.
  • Uyqu tekshiruvi (polisomnografiya) belgilaringizga uyqu apnoesi kabi uyqu buzilishlari sabab bo‘layotgan-bo‘lmayotganini aniqlashi mumkin.
  • Yuklama testi yoki jismoniy mashq bilan yuklama testi (stress-test) jismoniy mashqdan keyin yurak urishi tezlashganda yurak faoliyatida yuzaga keladigan o‘zgarishlarni o‘rganadi. Agar siz jismoniy mashq bajara olmasangiz, shifokor yuragingizni zo‘riqib ishlashga va tez urishga majbur qiladigan dori berishi mumkin.
  • Qizilo‘ngach orqali exokardiografiya bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi tufayli yurakning yuqori kameralarida qon laxtalari hosil bo‘layotgan-bo‘lmayotganini tekshiradi. Bunda yurak tasvirlari qizilo‘ngach orqali tovush to‘lqinlari yordamida olinadi.
  • Yurish testi siz 6 daqiqa davomida yurayotganingizda yurak faoliyatini o‘lchaydi. Bu tanangiz odatiy sharoitda yurak urish tezligini qanchalik yaxshi nazorat qila olishini aniqlashga yordam beradi.

Davolash

Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi qon laxtalarining oldini olish, yurak urishini sekinlashtirish yoki yurakning normal ritmini tiklash maqsadida turmush tarzini o‘zgartirish, dori-darmonlar va muolajalar, jumladan jarrohlik amaliyoti bilan davolanadi.

Shifokoringiz bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavfini oshirayotgan asosiy kasallikni ham davolashi mumkin, masalan, ortiqcha vazn yoki semizlik, uyqu apnoesi yoki qalqonsimon bezning haddan tashqari faolligi.

Turmush tarzini o‘zgartirish

Shifokoringiz yurak uchun foydali bo‘lgan quyidagi turmush tarzi o‘zgarishlarini tavsiya qilishi mumkin:

  • Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xurujlarining og‘irligi va sonini kamaytirish uchun sog‘lom vaznga erishishga intiling.
  • Yurak urishini tezlashtirishi mumkin bo‘lgan spirtli ichimliklar yoki stimulyatorlarni cheklang yoki ulardan butunlay voz keching.
  • Jismoniy faol bo‘ling.
  • Agar taqiqlangan yoki ko‘cha giyohvand moddalarini tashlashga harakat qilayotgan bo‘lsangiz, yordam so‘rang.
  • Stressni boshqaring.
  • Chekishni tashlang.
  • Yurak uchun foydali oziq-ovqatlarni tanlang. Qon bosimini pasaytirishga yordam berish uchun tuz iste’molini kamaytiradigan DASH ovqatlanish rejasi kabi yurak uchun foydali ovqatlanish tamoyillariga amal qiling.

Dori-darmonlar

Shifokoringiz bo‘lmachalar fibrillyatsiyasini qon laxtalari hosil bo‘lishining oldini olishga yordam beradigan dorilar hamda yurak urish tezligini sekinlashtirish yoki yurakning normal ritmini tiklash orqali ta’sir qiladigan dorilar bilan davolashni ko‘rib chiqishi mumkin.

  • Beta-blokatorlar yurakning pastki kameralari qonni tana bo‘ylab haydash tezligini sekinlashtirishga yordam beradi. Tezlikni nazorat qilish muhim, chunki u qorinchalarga qon bilan to‘liq to‘lishi uchun yetarli vaqt beradi. Bu yondashuvda g‘ayritabiiy yurak ritmi davom etadi, lekin siz o‘zingizni yaxshiroq his qilishingiz va belgilar kamroq bo‘lishi mumkin. Beta-blokatorlar odatda og‘iz orqali qabul qilinadi. Agar doza juda yuqori bo‘lsa, yurak juda sekin urishi mumkin. O‘SOK, sekin yurak urishi (bradikardiya) yoki aritmiyaning boshqa turlari bo‘lgan odamlar beta-blokatorlarni qabul qilmasligi kerak, chunki ular bu holatlarni og‘irlashtirishi mumkin. Past qon bosimi bo‘lgan odamlar ham beta-blokatorlarni qabul qilmasligi kerak, chunki ular qon bosimini ham pasaytiradi.
  • Varfarin yoki apiksaban, dabigatran, rivaroksaban yoki edoksaban kabi to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiluvchi peroral antikoagulyantlar (DOAC) kabi qonni suyultiruvchi dorilar qon laxtalarining oldini oladi va insult xavfini kamaytiradi. Agar sizda insult xavfi bo‘lsa, qonni suyultiruvchi dorilarni qabul qilishingiz kerak bo‘lishi mumkin. Qonni suyultiruvchi dorilar qon ketish xavfini tug‘diradi.
  • Kalsiy kanallari blokatorlari yurakning pastki kameralari qonni tana bo‘ylab haydash tezligini nazorat qiladi. Beta-blokatorlarni qabul qila olmaydigan o‘pka muammolari bor bemorlar kalsiy kanallari blokatorlarini qabul qilishi mumkin. Biroq ba’zi kalsiy kanallari blokatorlari yurakning qon haydash faoliyatini susaytiradi, shuning uchun ular yuragi kuchli qisqarmaydigan bemorlarda qo‘llanilmaydi. Beta-blokatorlarda bo‘lgani kabi, yurak urishi sekin yoki qon bosimi past bo‘lgan bemorlar kalsiy kanallari blokatorlarini qabul qila olmasligi mumkin.
  • Yurak ritmini tiklovchi boshqa dorilar juda tez urayotgan yurakni sekinlashtiradi yoki g‘ayritabiiy yurak ritmini normal, barqaror ritmga aylantiradi. Ritmni nazorat qilish — yurak urish tezligini nazorat qiluvchi dorilar fonida belgilari saqlanib qolayotgan yoki boshqa jihatdan ahvoli yaxshilanmayotgan odamlarga tavsiya etiladigan yondashuv. Ritmni nazorat qilish bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi yaqinda boshlangan odamlarda yoki jismoniy jihatdan juda faol odamlar va sportchilarda ham qo‘llanilishi mumkin. Bu dorilar alohida yoki elektr kardioversiya bilan birgalikda qo‘llanilishi mumkin. Shifokoringiz ulardan ba’zilarini bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi belgilarini sezganingizda zarurat bo‘yicha qabul qilish uchun buyurishi mumkin. Yurak ritmini tiklovchi ba’zi dorilar aritmiyani og‘irlashtirishi mumkin. Boshqa nojo‘ya ta’sirlarga past qon bosimi, ovqat hazm qilishning buzilishi hamda jigar, o‘pka va boshqa a’zolarga ta’sir kiradi.

Shifokoringiz asosiy sababni davolash yoki bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xavf omillarini kamaytirish uchun davolashni tavsiya qilishi mumkin. U ortiqcha vazn va semizlikni yoki qalqonsimon bezning haddan tashqari faolligini davolash, yuqori qon bosimini pasaytirish, qondagi yuqori xolesterinni nazorat qilish, qandli diabetni nazorat qilish yoki oldini olish yoxud chekishni tashlashga yordam berish uchun dorilar buyurishi mumkin.

Muolajalar yoki jarrohlik amaliyoti

Shifokoringiz, ayniqsa turmush tarzini o‘zgartirish va dorilarning o‘zi belgilarni yaxshilamasa, muolajani tavsiya qilishi mumkin. Odatda shifokor bo‘lmachalar fibrillyatsiyasini davolash uchun jarrohlik amaliyotini faqat sizga boshqa yurak kasalligini davolash uchun operatsiya qilinadigan bo‘lsagina ko‘rib chiqadi. Bu shoshilinch holatda yoki dorilar yordam bermaganda amalga oshirilishi mumkin.

  • Elektr kardioversiya yurakka past energiyali elektr zarbalari berish orqali yurak ritmini tiklaydi.
  • Kateter ablatsiyasi aritmiyaga sabab bo‘layotgan to‘qimani yo‘q qiladi. Ablatsiya har doim ham muvaffaqiyatli bo‘lavermaydi va kamdan-kam hollarda infeksiya, qon ketish yoki insult kabi jiddiy asoratlarga olib kelishi mumkin. Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasining qaytalanish xavfi muolajadan keyingi dastlabki bir necha haftada eng yuqori bo‘ladi. Agar shunday bo‘lsa, shifokoringiz muolajani takrorlashi mumkin. Ba’zi hollarda muammoga sabab bo‘layotgan to‘qima yo‘q qilingandan keyin yurak to‘g‘ri urishini ta’minlash uchun muolaja vaqtida sizga yurak stimulyatori (kardiostimulyator) o‘rnatilishi mumkin.
  • Yurak stimulyatori (kardiostimulyator) bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi sekin yurak urishi tufayli qo‘zg‘alganda uni kamaytiradi. Odatda yurak stimulyatori bo‘lmachalar fibrillyatsiyasini davolash uchun faqat u boshqa aritmiya, masalan, sekin yurak urishi yoki sinus tuguni zaifligi sindromi kabi o‘tkazuvchanlik buzilishlari bilan birga aniqlanganda qo‘llaniladi. Agar sizga yurak stimulyatori o‘rnatish operatsiyasi qilinsa, qonni suyultiruvchi dorilarni ham qabul qilishingiz kerak bo‘ladi.
  • Chap bo‘lmacha quloqchasini (chap bo‘lmacha mushak devoridagi kichik xaltacha) tiqin bilan berkitish, yopish yoki kesib tashlash, agar siz qonni suyultiruvchi dorilarni qabul qila olmasangiz, bu sohada qon laxtalari hosil bo‘lishi va insultga sabab bo‘lishining oldini oladi. Shifokoringiz buni jarrohlik ablatsiyasi yoki yurak operatsiyasi bilan bir vaqtda bajarishi mumkin. Quloqchani to‘liq yopish qiyin bo‘lishi mumkin va har qanday sizib chiqish qon laxtalari hosil bo‘lish xavfini saqlab qoladi.
  • «Labirint» (Maze) deb ataladigan operatsiya chap bo‘lmacha ichida yurakning normal ritmini tiklashga yordam beradigan chandiqlar hosil qiladi. Odatda u yurak klapanlari kasalligi yoki yurak ishemik kasalligi kabi boshqa sabablar bilan ochiq yurakda operatsiya qilinayotgan odamlarda bajariladi.

Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Atrial Fibrillation». Источник: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI), «Atrial Fibrillation» — https://www.nhlbi.nih.gov/health/atrial-fibrillation. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NHLBI, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NHLBI, «Atrial Fibrillation». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NHLBI, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

Mualliflar: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI)

Litsenziya: Jamoat mulki

Asos: Работа федерального правительства США (17 U.S.C. §105), общественное достояние. Использован только текст; изображения, логотипы и символика оригинала не используются. / AQSh federal hukumatining asari (17 U.S.C. §105), jamoat mulki. Faqat matn ishlatilgan; asl nusxadagi rasmlar, logotiplar va ramzlar ishlatilmagan.

Материалы U.S. National Institutes of Health — общественное достояние (U.S. public domain); источник каждой главы указан в её конце. Перевод и адаптация — AIVITA.